Цифрлық сауаттылық

Цифрлық сауаттылық — ақпараттық-коммуникациялық технологияларды (АКТ) саналы, тиімді, қауіпсіз және сыни тұрғыда пайдалану қабілеті. Бұл ұғым тек техникалық дағдыларды ғана емес, ақпаратты бағалау, цифрлық ортада коммуникация жасау, цифрлық контент құру, киберқауіпсіздік пен цифрлық этика нормаларын сақтау қабілеттерін де қамтиды.

Цифрлық сауаттылық ХХІ ғасыр құзыреттерінің негізгі құрамдас бөлігі ретінде қарастырылады.

Ұғымның қалыптасуы

«Цифрлық сауаттылық» терминін алғаш 1997 жылы американдық зерттеуші Пол Гилстер енгізген. Ол цифрлық сауаттылықты интернеттегі ақпаратты түсіну және сыни бағалау қабілеті ретінде сипаттаған.

Уақыт өте келе ұғым кеңейіп, техникалық біліктілікпен қатар әлеуметтік, ақпараттық және когнитивтік құзыреттерді қамтитын кешенді категорияға айналды.

ЮНЕСКО цифрлық сауаттылықты ақпараттық сауаттылық және медиасауаттылық ұғымдарымен тығыз байланыстырады. Халықаралық ұйымдардың зерттеулерінде ол «ақпараттық қоғамда толыққанды өмір сүру үшін қажетті базалық құзыреттер жиынтығы» ретінде анықталады.

Құрылымы

Еуропалық Комиссия әзірлеген DigComp (Digital Competence Framework for Citizens) моделіне сәйкес цифрлық сауаттылық бес негізгі бағыттан тұрады:

1. Ақпараттық және деректердік сауаттылық

ақпаратты іздеу;
деректерді талдау;
ақпараттың сенімділігін бағалау.

2. Коммуникация және ынтымақтастық

онлайн байланыс жасау;
цифрлық ортада этикалық нормаларды сақтау;
виртуалды командалық жұмыс.

3. Цифрлық контент жасау

мәтін, графика, бейне жасау;
бағдарламалау негіздері;
авторлық құқықты сақтау.

4. Қауіпсіздік

жеке деректерді қорғау;
кибергигиена;
кибершабуылдардан қорғану.

5. Мәселелерді шешу

техникалық ақауларды жою;
жаңа технологияларды игеру;
цифрлық құралдарды бейімдеу.

Білім беру жүйесіндегі рөлі

Цифрлық сауаттылық заманауи білім беру жүйесінде негізгі құзыреттердің бірі болып саналады. Ол:

қашықтан және аралас оқыту форматтарын тиімді пайдалануға;
онлайн білім беру платформаларымен жұмыс істеуге;
академиялық адалдық қағидаларын сақтауға;
зерттеу дағдыларын дамытуға ықпал етеді.

COVID-19 пандемиясы кезеңінде цифрлық сауаттылықтың маңызы айтарлықтай артты, себебі білім беру үдерісі жаппай онлайн форматқа көшірілді.

Экономикалық және әлеуметтік маңызы

Цифрлық сауаттылық:

еңбек нарығында бәсекеге қабілеттілікті арттырады;
электрондық үкімет қызметтерін пайдалануға мүмкіндік береді;
қаржылық технологияларды игеруге жағдай жасайды;
цифрлық теңсіздікті азайтуға ықпал етеді.

Дүниежүзілік экономикалық форум деректеріне сәйкес, цифрлық құзыреттер болашақ мамандықтардың басым бөлігі үшін міндетті талапқа айналуда.

Қазақстандағы цифрлық сауаттылық

Қазақстан Республикасында цифрлық сауаттылықты арттыру мемлекеттік саясаттың басым бағыттарының бірі болып табылады.

2017 жылы қабылданған «Цифрлық Қазақстан» мемлекеттік бағдарламасы халықтың цифрлық құзыреттерін дамытуға, интернет инфрақұрылымды кеңейтуге және электрондық қызметтерді енгізуге бағытталған.

Қазақстанда халықтың цифрлық сауаттылық деңгейін арттыру мақсатында:

тегін оқыту курстары;
eGov порталын пайдалану бойынша тренингтер;
мектептерде информатика пәнінің жаңартылған мазмұны енгізілді.

Қазіргі сын-қатерлер

Цифрлық сауаттылық деңгейінің төмендігі келесі қауіптерге әкелуі мүмкін:

жалған ақпараттың таралуы;
киберқылмыстар;
дербес деректердің заңсыз пайдаланылуы;
цифрлық тәуелділік.

Жасанды интеллект құралдарының кең таралуы цифрлық сауаттылық мазмұнын одан әрі кеңейтті. Қазіргі кезеңде оған алгоритмдік ойлау, деректер этикасы және цифрлық жауапкершілік мәселелері де кіреді.

Дереккөздер

European Commission. Digital Competence Framework for Citizens (DigComp 2.1). – Brussels, 2017.
UNESCO. Digital Literacy in Education. – Paris, 2018.
Қазақстан Республикасы. «Цифрлық Қазақстан» мемлекеттік бағдарламасы. – 2017.
Gilster, P. Digital Literacy. – New York: Wiley, 1997.
Ferrari, A. DIGCOMP: A Framework for Developing and Understanding Digital Competence in Europe. – European Commission, 2013.
World Economic Forum. The Future of Jobs Report. – Geneva, 2020.