Шыңғыс ханның ұрпақтары

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Jump to navigation Jump to search

Шыңғыс ханның ұрпақтары-Шыңғыс әулетінің ұрпақтары туралы Моңғол империясының бас тарихшысы Рашид Ад-Дин өзінің «Жамиғат тауарих» атты маңызды еңбегінде мынадай мағлұмат береді.

Отбасы[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Шыңғыс ханның 500 әйелі және көңілдесі болған. Бірақ басты әйелдері болып тек бесеуі есептелетін. Олар:

  • Бөрте — қоңырат тайпасынан;
  • Құлан — меркіт тайпасынан;
  • Есуқат — татар тайпасынан шыққан;
  • Гунджу — Алтан ханның кызы;
  • Есулан — жоғарыда аталған Есуқаттың сіңлісі.

Осылардың ішінде тек Бөрте Шыңғыс ханның нағыз құрмет-ті және үлкен әйелі болған. Бөртеден ханның 4 баласы тараған:Жошы, Шағатай, Үгедей, Төлей-Төле. Осы төрт кулуктар «алтын руды» ру басшылары болып есептелген. Осы алтын рудың — алтын ұрықтың бөлшектенуі, Моңғол империясының ыдырауы нәтижесінде Шыңғыс ханның ұрпақтарында бірнеше параллельді әулеттер құрылды: Жошы әулеті Дешті-Қыпшақта билік етті, Шағатай әулеті Жетісу, Мәуераннахр, Шығыс Түркістанда билік құрды. Хулагудың (Хулагу — Төленің баласы) әулеті Иранда ұстемдік жасады. Юань әулеті (Төленің ұрпақтары) Моңғолия мен Қытайда билік етті. Бұл төрт әулеттің тарихи тағдыры әр түрлі. Төлей-Төленің Қытайды билеген Юань әулеті қытайландырылды. Олар билікті Моңғолияда 1368 ж. дейін Мин әулеті келгенше сақтады. Ирандағы Хулагуидтердің мемлекеті 1336 және 1353 жылдардың аралығында ыдырап кетті.Шағатайлықтардың әулеттік мемлекеті XVII ғ. соңында өмір сүруін тоқтатты. Джучидтер (Жошы ұрпақтары) жоғарғы билікті Дешті-Қыпшақ пен отан таяу аймақтарда XIX ғ. ортасына дейін сақтады. Дешті-Қыпшақтағы жоғарғы биліктің Батуға (Саин хан) қалай өткенін Өтеміс Қажы XVI ғ. «Шыңғыс намеде» жазады. Шыңғыс хан осы немересін Жошының мирасқоры деп белгіледі.1228 ж. немесе 1229 ж. Бату хан бүкіл моңғолдық құрылтайда Үгедейді ұлы хан етіп жариялау салтанатында болды.

Жорықтары[өңдеу | қайнарын өңдеу]

  • 1236-1242 жылдардағы Бату ханның жаулап алу жорықтары Еуропаның бейнесін өзгертгі: волгалық бұлгарлардың мемлекеті қирады, батыс қыпшактардың әулеті құрыды және тағы да басқа тәуелсіз иеліктер, патшалыктар жойылды. Үлы Даланың кеңістігі шығыста Ертістен бастап батыста Дунайға дейін Жошы ұрпақтарының иелігінде болды.

Жошы ұлысының бірінші билеушісі Үгедей (1241ж. аяғында қайтыс болды) және Шағатай (1242 ж. басында қайтыс болды) дүние салған соң Джувайни (XIII ғ. парсы тарихшысы) айтқандай, абыройы асқақтап, «барлық ханзадаларга» аға болды, кейде оны жогаргы билеуші ретінде сыйлады. Бірақ Бату хан Моңгол империясындагы тәуелсіз мемлекеттің билеушісі бола алмады. Тек Бату ханның немересі Менту-Тимур гана (1267-1280 ж.ж.) ақшаға өз бейнесін салдырып, ұлы хан атанып, үстемдік жасау жарлығын беріп отырды.

  • XIII г. 60-жылдарының аяғында егеменді болған мемлекетті ғылыми әдебиеттерде «Алтын Орда» деп атаған. Мүсылман авторларының деректері мен ресми күжаттарда бүл жаңа мемлекет әр түрлі аталады: Жошы үлысы, Дешті-Қыпшақ, Қыпшақ, Батудың үйі, Беркенің елі, Беркенің үйі, Солтүстік Патшалық, ¥лык үлысы, Токмақ, Тоқмақ үлысы, Өзбектердің мемлекеті, Өзбек үлысы.

Дереккөздер[өңдеу | қайнарын өңдеу]