Шілдехана

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Jump to navigation Jump to search

Шілдехана шілделік, шілде күзет – өмірге келген нәрестенің құрметіне жасалатын той. Мал шаруашылығымен айналысқан қазақ халқы адам өмірге келгеннен кейін, жақындарына сүйінші сұрап жаушы жібереді. Сүйінші хабарды жеткізгендер ұл туса – “ат ұстар” немесе “жылқышы”, қыз туса – “көйлек тігер”, “қырық жеті” немесе “сауыншы туды” деп хабарлаған. Одан кейін туған-туыстар, көршілер және алыс-жақын ағайындар Шілдеханаға жиналады да “бауы берік болсын” деп тілек айтып, шашу шашып келеді. Шілдехана мәні алғаш нәрестені жын-періден қорғап, “күзету” деген сенімге саяды. Сондықтан оны “Шілде күзет” деп те атайды. Бұл ғұрыптың түпкі мәні бала мен ананы тіл-көзден сақтау, жын-шайтандардан қорғау дегеннен туындаған. “Шіллә” (“чілле”) парсы “қырық” деген мағына береді. Дәстүрлі қазақ қоғамында бала үшін туылғаннан 40 күнге дейін қауіпті кезең саналған, оған дейін нәрестеге көп адамды жолатпай, бала мен анасын жақсылап күткен (қ. Қырқынан шығару). Әсіресе, жас нәресте жатқан үйде үш (кейде 40 күнге дейін) күні бойы шам жағылып, “күзетілген”. Кейіннен шілдехана ұлттық ойын-сауық кешіне айналған.[1] Тыштырма рәсімін бесікте баланың әжесі орындайды. Қолына толған құрт, бауырсақ, тәтті, қант, ірімшікті бесіктің тұбек байлайтын тесігінен өткізіп, “тышты ма?” деп сұрайды. Ал басқалар қолын созып, “тышты, тышты” деп, тәтті, бауырсақ алады. Кәде перзент сүймеген әйелдер сәбилі болсын және “сәбидің болашағы осындай тәтті және дәулетті болсын” деген ниетпен жасайды.[2]

Шілдеханада орындалатын салт-дәстүрлер[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Бала дүниеге келген күні кешке ауыл жастары шілдеханаға жиналады[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Әйел аман-есен босанған күні кешке ауыл жастары шілдеханаға жиналады. Шілдехана кейде үш күнге созылады.

Өнерлі жастар таң атқанша жаңа туған баланы, оның анасын ардақтап ән салып, күй тартады[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Бұған өнерлі жастар шақыртпай келіп, таң атқанша көңіл көтереді.

Қыз-келіншектер мен бозбалалар айтысады[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Қыз-келіншектер мен бозбалалар айтысып жеңгендері тоғызын алады.

Әртүрлі ойындар ұйымдастырылады[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Жастар түнді қуаныш қызықпен өткізеді.

Шілдеханаға тек қана жастар қатысады[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Шілдеханаға ауыл үлкендері қатыспайды. Жаңа туған нәрестені әртүрлі жын-шайтан, перілердің салқынынан қорғап, күзету халық сенімі бойынша тек қана жастардың міндеті

Ас береді[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Мал сойылып, кең дастарқан жаяды. Ет піскеннен соң, ақсақалдар еттің ең маңызды бөлігі мойын омыртқаны нәрестенің анасына береді. Ол мойынды пышақ тигізбей, мүжіп жеуі керек. Кейін мойынды әйелдерге беріліп, сүйекті еттен тазартады. Біткен соң, мойынды “баланың мойны берік болсын” деген ниетпен биік жерге іліп қояды.

Тыштырма рәсімін жасайды[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Рәсімді бесікте нәрестенің әжесі орындайды. Қолына толған құрт, бауырсақ, тәтті, қант, ірімшікті бесіктің тұбек байлайтын тесігінен өткізіп, “тышты ма?” деп сұрайды. Ал басқалар қолын созып, “тышты, тышты” деп, тәтті, бауырсақ алады. Кәде перзент сүймеген әйелдер сәбилі болсын және “сәбидің болашағы осындай тәтті және дәулетті болсын” деген ниетпен жасайды.[3]

Дереккөздер[өңдеу | қайнарын өңдеу]

  1. “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9
  2. “Шілдехана”:https://toibiznes.kz/kk/articles/tradition/shildekhana
  3. Гүлниса. (2017). «Тыштырма» рәсімінің мағынасы. https://kazakh-tv.kz/kz/view/blog/page_180437_