Ысмайыл ата күмбезі
| Ысмайыл ата күмбезі | |
).jpg) | |
| Жалпы мәлімет | |
|---|---|
| Статусы |
Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіші |
| Түрі |
діни |
| Сәулет стилі |
қала құрылысы және сәулет |
| Орналасуы | |
| Мекен жайы |
Қазығұрт ауданы, Тұрбат ауылы |
| Ғимараттың маңыздылығы |
Мемлекет қорғауында |
| Биіктігі |
5,56 м |
| Картада орналасуы | |
|
| |
Координаттар: 41°45′31″ с. е. 69°35′28″ ш. б. / 41.75861° с. е. 69.59111° ш. б. (G) (O) (Я)
Ысмайыл ата күмбезі – Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген XIV ғасыр аяғы мен XIX ғасырдың екінші жартысы аралығындағы сәулет өнері ескерткіші. 1982 жылдан бастап мемлекет қорғауында.
Орналасқан жері
[өңдеу | қайнарын өңдеу]Түркістан облысы, Қазығұрт ауданыдағы Тұрбат ауылында, Ысмайыл Ата сәулет кешенінің солтүстік бөлігінде орналасқан.
Тарихи деректер
[өңдеу | қайнарын өңдеу].jpg)
Ысмайыл ата кесенесі аңыз бойынша XIV ғасырда Әмір Темірдің бұйрығымен салынған. Кесененің Темір әулетінің кезеңінде пайда болуы туралы болжам негізсіз болып көрінеді. Тұрбат орта ғасырда Шаштан Испиджабқа қарай жүретін керуен жолының бойына сай келетін таулы жолда орналасқан болатын. Ташкент Әмір Темірдің 1361, 1363-1367, 1397 жылдары аялдау аймағы мен әскерінің жиналатын орны болды (Ясы-Түркістанға келетін кездегі). Тұрбат Темірдің назарын өзіне аударуы әбден мүмкін. Ысмайыл ата кесенесінің басты бөліктерінің (ғимараттың көлемі, порталы және жабынды негізі) Ташкенттің XV-XIX ғасырлардағы мемориалдық сәулет өнерімен ұқсастығының болуына Тұрбат және Ташкенттің аумақтық жақындығы мен сәулет өнерінің дамуындағы ортақ бағыттың болуы себепші.[1]
Кесене сипаты
[өңдеу | қайнарын өңдеу]Кесене құрылысы (XV ғ-да) күйдірілген кірпіштен өрілген, сырты сыланбаған. 3 жағынан төрт бұрышты бөлмелер – сағаналар жапсарласа салынған. Дулыға пішіндес аркалы порталының биіктігі 5,56 м, есік қуысы төрт бұрышты, тереңдігі 1,8 м. Маңдайшасында ғаныш ерітіндісімен араб тілінде жазылған сөздер бар.
Ескерткіш қос қабатты күмбезбен жабылған; ішінен араб өрнегіндегі сылақ ізі байқалады.[2][3]
Ішкі күмбезі сфералы, сегіз қырлы және сыртқы күмбезі – қырлы шатыр. Сыртқы күмбездің төменгі бөлігі қырлы барабанға, ал жоғарғы жағы цилиндрге тірелген. Шатырын жергілікті тұрғындардың ауызша айтуы бойынша негізінде салынған тәрізді. Дегенмен, жобалық сызбасында ішкі және сыртқы күмбездерінің арасында сфероконустық кескінді дәлелдейтін ағаш қалқалар мен пішіні қатты қырларының болғандығы көрсетілген.
Фасадтары төменгі дәрежеде сәнделген – кірпіштерді қарапайым қиюластыру тәсіліндегі мәнерлі қаланды (бұрыштары тік, көлденеңінен белдеу түрінде). 1980 жылдары порталдың айқышты қабырғасынан жөндеу жұмысының мезгілі (1878-1879 жж.) жазылған эпиграфикасының (есік ойығының ағаш маңдайшасында) қалған бөліктерін көруге болатын еді. Интерьері сыланған және 1980 жылдар аяғына дейін эпиграфиялық және геометриялық оюларының ізін сақтап келген болатын.[4]
Дереккөздер
[өңдеу | қайнарын өңдеу]- ↑ Қазақстанның киелі орындарының географиясы: Табиғат, археология, этнография және діни сәулет өнері нысандарының тізілімі / Жалпы редакциясын басқарған ҚР ҰҒА академигі Байтанаев Б.Ә. – Алматы: Ә.Х. Марғұлан атындағы Археология институты, 2017 – 1-шығарылым. – 904 б. ISBN 978-601-7312-78-7
- ↑ “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9
- ↑ Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8
- ↑ Қазақстанның киелі орындарының географиясы: Табиғат, археология, этнография және діни сәулет өнері нысандарының тізілімі / Жалпы редакциясын басқарған ҚР ҰҒА академигі Байтанаев Б.Ә. – Алматы: Ә.Х. Марғұлан атындағы Археология институты, 2017 – 1-шығарылым. – 904 б. ISBN 978-601-7312-78-7
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||
