Ыстанбұл

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
(Ыстамбұл бетінен бағытталған)
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу
Республикалық маңызы бар қала
Ыстанбұл
түр. Istanbul
Istanbul collage.png
Ел Түркия
Координатасы 41°00′36″ с. е. 28°57′37″ ш. б. / 41.01000° с. е. 28.96028° ш. б. / 41.01000; 28.96028 (G) (O) (Я)Координаттар: 41°00′36″ с. е. 28°57′37″ ш. б. / 41.01000° с. е. 28.96028° ш. б. / 41.01000; 28.96028 (G) (O) (Я)
Мэр Кадир Топбаш
Құрылған уақыты 667 жыл бiздiң э. д.
Бұрынғы атауы Византий, Жаңа Рим, Константинополь
Жер аумағы 5343 км²
Биіктігі Нум 100 м
Климаты Субтропикалық
Ресми тілі Түрік тілі
Тұрғыны 12 782 960 адам (2010)
Тығыздығы 2392 адам/км²
Ұлттық құрамы Түріктер
Конфессионалдық құрамы Мұсылмандар
Уақыт белдеуі UTC+3, жазда UTC+4
Телефон коды +90 252
Пошта индекстері 34010-34850
80000-81800
Автомобиль коды 34
Ресми сайты http://www.ibb.gov.tr
Ыстанбұл (Түркия)
Red pog.png

Ыстанбұл (түр. Istanbul) — Түркияның ең үлкен қаласы. Ыстанбұл илінің әкімшілік орталығы. Мәрмәр теңізінің жағалауында, Босфор бұғазының қос жағасында, Азия мен Еуропаны байланыстыратын су торабында орналасқан.

2010 жылы Ыстанбұл Еуропаның мәдени астанасы болды.

Этимология[өңдеу]

Алғашқысы түрiк топонимының ескертуi İstanbul ([isˈtanbul] — иста́нбул, жергiлiктi айтылу ɯsˈtanbul — ыста́нбул араб және түрiк көздерде көрiнiп қалады. Атауды қанағатты ғылыми бұны түсiндiру бар болмайды. Истанбул - болған бұл болған Константинополь болған шығу болжам бар болады, бiрақ оның дәлелдердiң түзулерi, алмағанында емес, шамаланған бастапқы форманың аралығында айырмашылық және түпкi өте бұл болжамды қабылдауға болу үшiн едәуiр сол үшiн. Бұрынғы атаулар: Византий, Жаңа Рим, Константинополь.

Ресми атау: İstanbul (Ыстанбұл).

Стамбулдың ғасырлар бойы әр түрлі атаулары болған. Бұл қала аттары, кент тарихының әр түрлі кезеңдеріне байланысты. Бұлардың тарихы кезеңе орай Византия, Августа Антонина, Нова Рома, Константинополис, Константиния, Исламбол және Истанбул деп аталған. Бұның сыртында моңғолдар Чакдурян, поляктар Канатория, чехтер Айлана, мажарлар Визендувар деп атаған.[1]

Тарих бойы Ыстанбул кентіне аз уақыт ішінде көп атаулар берілген, түркілре тарапынан ортақ қабылданған және бүгінде де пайдаланылатын Стамбул болатын. Бұл атау "eis tin polin" (гр. εις την πόλιν) сөз тіркестерінен келген деп саналады.[2] Бұл тіркес грекшеден аударғанда "шахарда", "шахардың ішінде", "шахардың іші" мағынасына келеді.[2] Сондай-ақ халық арасында "н" үнді дыбыс болғандықтан, "п" дыбысы "б" дыбысына ауысқандығы айтылады.[2] Бұл мағынадағы Истанбул сөзінің тегі көптеген дереккөздерінде көрсетіледі. Б.з. 2-ші жүзжылдығынан армян дереккөздерінде Станбол не Стинбол формасында шахар аты аталады, түрікшеге бұл осы тілден енген сөз болуы мүмкін[3]. Халук Тарканның зерттеулері бойынша станбул сөзінің арғы тегі грек немесе армянша емес, түрікше болған, және "astan bolıq" дегеннен шыққан. Бұл ескі түрікшеде "кеңістік", "Тәңір қаласы" деген келеді. Түбірі ретінде As/qan (Тәңір қаласында тұрушы) сол заманда өсіп өнген Астан деген адам болған және хеттин тіліне стан деп енген. "Bolıq" cөзі кент дегенді білдіреді және бұл мағына бүгінгі күнде Болу, Гелиболу, Хайраболу, Ынеболу, Ниыболу, Сафраболу және Тиреболу сиақты мысалдарын келтіруген болады. Бұл екі сөз "Astan-bolıq" бізге "аспан қаласы" деген мағына береді.[4] Осман заманында қолданылған аттар әр түрлі болғанымен орталық шахар сөзі бүкіл ел аумағында өзгермеген. Осман империясы заманынан Станбул қаласына мұраға қалған жоғарғы әкімшілік басқармасы орналасқан қала, сол заманнан солай аталып келе жатыр. Рим басқыншылығы астында болған қаланың провинциясы Тракия, ол Битинияның Анадолы жағы болған.[5]

Византия[өңдеу]

Византий (грекше: Βυζάντιον, латынша: Byzantium), Станбулдың белгілі алғашқы атауы. Б.з.д 667 жылы Ежелгі Грекиядағы Мегара шахарынан орын тепкен дорилік гректер бүгінгі күнгі Стамбул орнындағы бекіністің негізін қалаған және жаңа бекініске Визас немесе Византтың (грекше: Βύζας немесе Βύζαντας) патшасының құрметіне Byzantion атауын берген.[6][7]

Біздің заманымыздың 1 жүлжылдығына дейін аталған, Byzantium, шынайы атауы Byzantion Римдіктер басып кірген соң олардың тарапынан латындандырылды.

Аугуста Антонина[өңдеу]

Аугуста Антонина, 3 жүзінші жылдың басында Рим императоры Септимус Северустың ұлы Антониус (кейінгі Рим императоры Каракалла) құрметіне қала атауы қысқа уақытқа аталды.[8]

Нова Рома[өңдеу]

330 жылы Рим императоры Константин I тарапынан Рим империясының астанасын болып жарияланған соң, қалаға латынша "Жаңа Рим" деген мағына беретін Нова Рома (грекше: Νέα Ρώμη, Nea Roma) атын қойды және бұл атты қанша көтермелеуге тырысқанымен бұл атау аса қабылдана қоймады.[9]

Ортақ ұсыныс[өңдеу]

Ыстанбұлдың еуропалық бөлігі азиялық бөлігімен Византия көпірі арқылы (ұзындығы 1560 м) және паромдармен байланысады. Ыстанбұл мемлекеттің ең ірі сауда-қаржы, өнеркәсіп, мәдени және ғыл. орталығы. Елдің өнеркәсіп өнімінің 60%-ын береді. Мұнда машина жасау, химия, цемент, дәмді тағамдар, жеңіл (тоқыма, аяқ киім, тігін), жиһаз, қағаз, әйнек өнеркәсібі жақсы дамыған. Қалада 3 университет, экономика және сауда академиясы, мәнерлі өнер және кескіндеме, археологиялық музей, қышқалдары музейі, муниципалдық музей, т.б. бар. Қала алғашында (3301453) Рим императоры Константиннің құрметіне Константинополь деп аталды. 3951453 жылы Византия мемлекетінің, 14531918 жылы Осман сұлтандығының, 19181923 жылы Түркияның астанасы болды. Ыстанбұлда көне ескерткіштер өте көп. Олар үш дәуір сәулет ескерткіштерінен тұрады. Византия кезеңінен қалған император сарайлары мен ғибадатханалары, қасиетті Ирина, Айя София музей ғимараты (іргетасы 325 жылы қаланған), қасиетті КилисеДимаси (11 ғасырдың 2-жартысы) шіркеуі сақталған. Сонымен қатар ортағасырлық түрік өнерінен Анадолухисары, Румелихсары (1452), Едлкуле (1457) қамалдары; Шахзаде (1548), ФатихИсами, Баязит, Сулеймание (15501557), Енисали, Ахмадие (Көгілдір мешіт, 16091617) мешіттері сақталған. Қазір музей саналатын Топкана сұлтанның кешен-сарайы (15 – 19 ғасырлар), т.б. көптеген кесенелер мен фонтандар қала сәулетінің құрамдас бөлігі болып табылады. 18 ғасырдан Ыстанбұл сәулетіне Батыс Еуропа стилі ене бастады. Қазіргі заманғы ірі қоғамдық ғимараттар да бой көтерді. Қаладағы тарихи орындарды біріктіретін Ататүрік атынд. мәдени орталық, т.б. мәдени, денсаулық мекемелері бар.

География[өңдеу]

Стамбұл ғарыштан көрінісi

Ыстанбұл төбелі жерде Түркияның солтүстік-батысында орналасқан. Қаланың алаңы — 1 538, 77 км². Қаланың координаттары — 41°00′ с. е. 29°00′ ш. б. / 41.000° с. е. 29.000° ш. б. / 41.000; 29.000 (G) (O) (Я) . Ыстанбұл Босфор бұғазында үстiнде жатырады.

Климат[өңдеу]

Ыстанбұл субтропиялық ауа райының аймағының шетiнде орналасады, дегенмен сонымен бiрге солтүстiктен ызғырықтарының ықпалы бар болады. +3 аралығында температура Ыстанбұлда қыстыгүнi орташа және 9 C. Қыс салқын және дымқыл. Ыстанбұлдағы температураның төменгi жұқа тақтайшасы егдеге төменде 0 C орташа 21 күндерi жидиды. Әрбiр дерлiк қар қыстыгүнi түсiп қалады. Ауа райы бойынша жазғытұрым және күз жағымды жұмсақ, бiрақ бейiм қатты температура айырымдарына. Ыстанбұлда жазды күнi салыстырмалы ыстық, орташа температура 19 C 28 C ке, биiк ауа ылғалдылықтың мерзiмдерiнде болады. Қаладағы қақтама дегенмен сирек болады, және температураға өте сирек 35 C және одан жоғары жетедi. Тұнбалардың 850 мм, 123 жаңбырлы күндерге жуық шамамен дәл келетiн жауындардың түрiнде жылда орташа түсiп қалады.Қала егде, жазды 2000 сағаты күн болады. Жылдық орта мөлшердегi салыстырмалы ылғалдық әрдайым биiк, орташа 71 шамасында,

Ақпан айы
Ай Ыстық Суық Жамбыр күндер Ашық күндер
орта Абсолют орта Абсолют
Қаңтар 9 19 3 13 18 2.6
Ақпан 9 24 2 16 15 3.3
Наурыз 11 27 3 11 14 4.4
Сәуір 16 33 7 2 9 6.6
Мамыр 21 34 12 2 8 8.9
Маусым 26 37 16 6 5 10.8
Шілде 29 39 18 11 4 11.7
Тамыз 29 41 20 10 3 11.3
Қыркүйек 25 38 15 6 6 8.5
Қазан 21 33 12 3 10 6.2
Қараша 15 27 9 7 13 4.6
Желтоқсан 11 22 5 12 17 2.3

Галерея[өңдеу]

Бауырлас қалалары[өңдеу]

Тағы қараңыз[өңдеу]

  1. İstanbul Efsaneleri, Kitapçık, Focus Dergisi Eki, Temmuz 2005, 38 Sayfa
  2. a b c Үлгі:Web kaynağı(WebCite®)
  3. Үлгі:Kitap kaynağı
  4. Үлгі:Dergi kaynağı
  5. Үлгі:Web kaynağı (ағылш.) (WebCite®)
  6. Үлгі:Dergi kaynağı
  7. Үлгі:Harvnb
  8. Necdet Sakaoğlu (1993). "İstanbul'un adları". Dünden bugüne İstanbul ansiklopedisi. Türkiye Kültür Bakanlığı.
  9. Үлгі:Harvnb