Эндаумент

Эндаумент (ағылш. endowment, орысша: целевой капитал) – коммерциялық емес ұйымның қайырымдылық қаражаттары есебінен қалыптасқан және басқарушы компанияға сенімгерлік басқаруға берілген мүлкі. Әдетте гуманитарлық ұйымның, көбінесе университеттің, ғылыми орталықтың немесе мәдени мекеменің ұзақ мерзімді қаржылық тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін құрылған арнайы мақсатты капитал қоры. Бұл капитал инвестицияланып, одан түскен табыс ұйымның жарғылық қызметін қаржыландыруға пайдаланылады. Негізгі капитал жұмсалмайды, тек одан түсетін кіріс қолданылады.

Әлемдік тәжірибеде эндаументтер көбіне мәңгілік қор ретінде құрылады. Яғни, оның негізгі қаражаты сақталып, тек табысы ғана белгілі бір мақсаттарға жұмсалады.

Тарихы

Эндаументтің алғашқы үлгілері көне дәуірден бастау алады.

• Алғашқы белгілі мақсатты капиталды Платон өзінің Академиясын қолдау үшін құрған. Бұл оқу орны 900 жылдан астам уақыт жұмыс істеп, 529 жылы Византия императоры Юстиниан тарапынан жабылды.
• 1502 жылы Англияда Маргарет Бофорт (король Генрих VIII-нің әжесі) Оксфорд пен Кембридж университеттерінде теология кафедраларын құруға қаражат бөлді.
• XIX ғасырда құрылған Нобель қоры — халықаралық деңгейдегі ең танымал эндаументтердің бірі. Альфред Нобельдің өсиеті бойынша оның мүлкі инвестицияланып, табысынан ғылым мен бейбітшілік саласындағы сыйлықтар беріледі.

Қазіргі уақытта ең ірі эндаументтер АҚШ университеттеріне тиесілі. Әлемнің жетекші университеттері – Гарвард, Йель, Оксфорд сияқты оқу орындары – өз дамуында эндаумент қорларын тиімді пайдаланып келеді. Мысалы, Гарвард университетінің эндаумент қоры ондаған миллиард долларды құрайды. Қаржы келесі бағыттар бойынша жұмсалуы мүмкін:

• ғылыми зерттеулерді қаржыландыруға
• студенттерге гранттар мен шәкіртақылар беруге
• профессорлық құрамды қолдауға
• инфрақұрылымды дамытуға

Эндаумент жүйесі дамыған елдерде білім мен ғылымның тәуелсіздігін қамтамасыз ететін маңызды құрал ретінде қарастырылады.

Эндаументтің жұмыс істеу қағидаты

Эндаумент жүйесі келесі схема бойынша жұмыс істейді:

1. Донорлар (жеке тұлғалар немесе ұйымдар) қаражат аударады
2. Қаражат мақсатты капитал ретінде қалыптастырылады
3. Ол басқарушы компанияға сенімгерлік басқаруға беріледі
4. Қаражат инвестицияланады
5. Түскен табыс ұйым қызметін қаржыландыруға жұмсалады

Қазақстандағы эндаумент (мақсатты капитал)

Қазақстанда эндаумент (мақсатты капитал) жүйесі соңғы жылдары ғана қалыптаса бастаған жаңа қаржылық құралдардың бірі болып табылады. Ол негізінен білім беру, ғылым және қоғамдық салаларды ұзақ мерзімді қаржыландыру мақсатында қолданылады. Қазақстанда 21 нысаналы капитал қоры жұмыс істейді. Қорлардың басым бөлігі қайырымдылықтан түскен қаражатты депозиттерде ұстайды немесе бірден пайдаланады.

2022 жылғы 7 қыркүйекте Қазақстандағы эндаумент қорлардың ІІ республикалық конференциясы өтті. Конференция эндаумент қорларын дамыту мәселелерін талқылау және эндаумент қорлары туралы заңнаманы жетілдіру бойынша ұсыныстар әзірлеу мақсатында өтті.

2023 жылы Л. Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті ұйымдастырған III халықаралық эндаументтер конференциясын өткізді. Конференцияда Қазақстанда эндаументтер қауымдастығы құрылатындығы хабарланды.

2025 жылы Мәжілістің жалпы отырысында эндаумент қорлардың жұмысын реттейтін «Нысаналы капитал қорлары туралы» жаңа заң бірінші оқылымда қаралды.

2025 жылғы 30 маусым күні Мемлекет басшысы «Нысаналы капитал қорлары және эндаумент-қорлар (нысаналы капиталдар) туралы» Қазақстан Республикасының Заңына қол қойды.

2026 жылғы 2 ақпанда жаңа заңнамалық модель бойынша Қазақстандағы алғашқы «Ғылым және білім эндаумент-қоры» мемлекеттік тіркеуден өтті.

Nazarbayev Fund

Назарбаев Университетінің эндаумент қоры (Nazarbayev Fund) – Қазақстандағы ең көне әрі ең үлкен эндаумент қоры. Қор әлемде қабылданған модельдің негізінде жұмыс істейді. Қор өз қаражатын (шамамен 1 млрд АҚШ доллары) шетелдік нарықтарға шығарады. Портфельдің көп бөлігі (63%) мемлекеттік және корпоративтік облигацияларға, 32% – баламалы құралдарға (хедж-қорлар, жеке қорлар, тікелей инвестициялар), 5% – акцияларға және қысқа мерзімді депозиттерге салынады. 2024 жылы қор 6% долларлық кіріс болады деп жоспарған. Эндаумент қордың ішінде қамқоршылар кеңесінен бөлек, инвестициялық комитет бар, ол қандай құралдарға қаражат салу керек екенін таңдайды. Көптеген қазақстандық эндаумент-қорларда инвестициялар туралы шешімді қамқоршылар кеңесі қабылдайды.

Heart Center Foundation

«Жүрек орталығы» (Heart Center Foundation) кардиология, кардиохирургия және трансплантологияны дамытуға ықпал ететін бастамаларды қолдап, тек қазақстандық нарыққа инвестиция салады. Қордың шамамен 1,2 млрд теңге мөлшерінде активтері бар. 900 млн теңге қазақстандық банктердегі овернайттарда, 250 мың – Jusan Invest екі валюталық пифтерінде сақталады. Сондай-ақ, эндаумент-қордың иелігінде қонақ үй бар. Кардиохирургиялық орталық және Ана мен бала орталығы пациенттерінің 97% өңірлерден келгендіктен, қор медициналық мекемелердің жанынан арзан тұрғын үй салды. Қор донорлық органдарды ұзақ уақыт сақтауға және тасымалдауға арналған құрылғылар шығаратын зауыт салу жобасын жоспарлап отыр. Қазіргі таңда зауыттың жобалау-сметалық құжаттамасы әзірленіп, қаржы іздестірілуде. Heart Center Foundation-да құрылыс 2025 жылдың көктемінде басталуы тиіс. Қор қаражатының 900 млн теңге сомасындағы бөлігі овернайттарда сақталады.

«Қазақстан халқына» қоры

«Қазақстан халқына» қоры (ҚР-дағы нысаналы капиталдың көлемі бойынша екінші қор, 9,7 млрд теңге). Қордың нысаналы капиталын «Endowment Qazaqstan halqyna» компаниясы басқарады.

Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамының эндаумент қоры

Мемлекет басшысы 2023 жылдың қазан айында «Қазақ тілі» қоғамының президенті Рауан Кенжеханұлын қабылдады. Кездесу барысында мемлекеттік тілді нығайту ісіндегі өзекті мәселелер талқыланды. Президент әлемдік тәжірибеде мәдени, гуманитарлық сипаттағы ұйымдар эндаумент қорлар арқылы жұмыс істейтінін атап өтіп, Қоғам қызметін одан әрі жандандыру үшін осы тәжірибені енгізуді ұсынды және оған өз атынан үлес қосатынын мәлімдеді. Артынан жаңадан құрылған Qazaq Tili Endowment қорына өзінің жеке қаражатынан бірінші донор ретінде 7 млн теңге жолдады. П

Президент бастамасын қолдап ірі кәсіпкерлер мен компаниялар да эндаумент қорына қаражат аударатындарын хабарлады. Атап айтқанда Кусто групп, Асылтас қоғамдық қоры, Алгеум компаниясы, BI Group 100 миллион теңгеден, Ланкастер групп 200 миллион теңге жолдады. Жеке тұлғалардан Данияр Абулгазин, Ғазис Құсайын, Құсайынов Айғазы, Құспан Айгұл үлестерін қосты. 2025 жылдың қорытындысы бойынша эндаумент қор есебінде 700 миллион теңгеден аса қаражат жиналды. Үстеме табыс мөлшері 80 миллион теңгені құрады. Бұл Қоғамның қаржылық дербестігін нығайтуға мүмкіндік береді.

Басқа қорлар

• Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ эндаумент қоры
• Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамының эндаумент қоры
• Физмат эндаумент қоры
• Корпоративтік Қор «KBTU Endowment»
• KIMEP Alumni Endowment fund