Эпиктет

Эпиктет (50-138 ж. ш.) - Рим стоицизмінің өкілі, шыққан тегі - құл. Оның ілімін Арриан жазып алған, бізге жеткені - "Эпиктеттің пайымдаулары" және басқада шығармалар. Эпиктет ілімінің бүкіл физикаға, логикаға және этикаға бөлінеді. Эпиктет ілімінің бүкіл шабыты - этикада, атап айтқанда ішкі еркіндікті уағыздауда. Ол мырзаның өз нәпсісінің құлы, ал құлдың өзінің ішкі рухани тәуелсіздігінде еркін болуы мүмкін екенін, бірақ бұл еркіндікке дүниені өзгерту арқылы жетепейтінін дәлелдейді. адамды заттар емес, заттар туралы түсініктер бақытты етеді, ізгілік пен зұлымдық заттарда емес, қайта біздің оларға қатынасымызда, сондықтан бақытты болу- өз қолымызда. Эпиктет философиясы езілген таптың құл иеленушілік құрылысқа енжар қарсылығын білдірді. Ол христиан дініне ықпал етеді.

Өмірбаяны

Эпиктет б.з. 50 жылы Фригияның Гиераполис қаласында дүниеге келген. Оның шын есімі белгісіз, грек тіліндегі epíktētos (ἐπίκτητος) сөзі «сатып алынған» деген мағынаны білдіреді. Оның анасының құл болғаны, ал өзінің Римге әкелініп, Неронның хатшысы, императордың азат етілген құлы Эпафродиттің иелігіне өткені белгілі.

Бірде қожайыны ашу үстінде құлын соққыға жыға бастағанда, Эпиктет сабыр сақтап: «Сен менің аяғымды сындырасың», — дейді. Ал қожайыны шынымен де оның аяғын сындырғанда, ол еш саспастан: «Мен саған сындырасың деп айтпап па едім?», — деп қосады. Эпафродит өз құлының төзімділігіне таңғалып, өз қатыгездігінен ұялады. Ал Эпиктет өмір бойы ақсақ болып қалады.

Эпиктет өз ісін әрқашан ширақ әрі жақсы атқаратын. Ол мұны басқа құлдар сияқты жазадан қорыққандықтан емес, өз жағдайынан еш қысылмастан, шын ниетімен және қуанышпен істейтін. Оның Римде Эврат пен стоик Музоний Руфтың жетекшілігімен философияны оқығаны белгілі. Эпиктеттің қашан және кім тарапынан азат етілгені белгісіз, бірақ 94 жылы император Домициан Римнен көптеген философтарды қуып жібергенде, олардың арасында азаттық алған Эпиктет те бар еді.

Италиядан кеткен соң, ол Грекияның Эпир провинциясының орталығы Никополь қаласында өз философиялық мектебін ашты. Бұл мектеп үлкен жетістікке жетті. Эпиктеттің парасатты сөздері, шынайылығы, шешендігі және барлық адамдарға деген ізгі ниеті тыңдаушыларын баурап алатын. Император Траянның тұсында Римге оралған Эпиктеттің даңқы жер жарды. Оны тыңдауға көптеген беделді римдіктер, соның ішінде оның шәкіртіне айналған және философиялық әңгімелерін хатқа түсірген сенатор Флавий Арриан да келетін.

Эпиктет өз ілімінің қағидаларын өмірде де қатаң ұстанды. Келген атақ-даңқ пен императордың қолдауына қарамастан, ол беймәлім кезеңдердегідей қарапайым өмір сүрді. Эпиктеттің бар мүлкі сабан төсеніш, ағаш сәкі және қыш шамнан ғана тұратын. Ол үйленбеген. Оның адамгершілік қағидаларының қатаңдығы мен «қайырлы кедейлік» принциптеріне адалдығы замандастарының ғана емес, кейінгі ұрпақтардың да терең құрметіне ие болды.

Ол II ғасырдың ортасында, әбден қартайған шағында дүниеден өтті. Эпиктеттің қабіріне: «Құл Эпиктет, Ир сияқты ақсақ әрі кедей, бірақ өлмес құдайлардың досы», — деген эпитафия жазылды.

Философиясы

Эпиктет кейінгі стоицизм мектебінің өкілі болып табылады. Ол стоицизмді оның негізін қалаушылардың, әсіресе Хрисипптің іліміне сүйене отырып, эклектизмнен (әр түрлі ілімдердің қоспасынан) тазартуға ұмтылды. Сонымен қатар, оның моральдық қағидалары діни реңк алған сәттерде Эпиктет өз ұстаздарының жолынан біршама алшақтайды. Эпиктеттің этикасы стоиктерге тән қаталдықтан ада; ол бойынша барлық адамдар — бір Әкенің балалары, сондықтан бір-біріне бауыр. Егер адамдар жамандық жасаса, бұл ең алдымен олардың жақсылық пен жамандықтың не екенін білмейтіндігінен болады. Өзі де еркіндік алған құл болған Эпиктет құлдарға ізгілікпен қарауды үйретті. Антикалық қала-мемлекеттердің саяси құрылымының күйреуіне байланысты туындаған стоикалық космополитизм Эпиктеттің тұлғасында жарқын көрініс тапты; оның ілімі бойынша, әрбір адам өзін қайсыбір қаланың емес, әлемнің азаматы ретінде сезінуі тиіс.

Әлем туралы

Эпиктеттің пайымдауы бойынша, ғалам — «мүмкін болғандардың ішіндегі ең жақсысы»; ол екі бастаудың: саналы (логос) және жасаушы (табиғат) бастаулардың үйлесімі ретінде көрінеді. Логос әлемнің біртұтастығы мен тәртібіне жауап береді, соның нәтижесінде заңдармен басқарылатын табиғат саналы және танымдық тұрғыдан ұғынықты болып шығады.

Құдай туралы

Әлемді жаратып, оны басқарып отырған Құдай шексіз игі әрі дана. Оның ізгі даналығының сәулесі адамның санасынан көрініс табады. «Құдайдың мәні неде? Тәнде ме? Әсте олай емес. Жерде ме? Әсте олай емес. Ол — ақыл, білім және дұрыс парасат». Сондықтан адамның шынайы мақсаты — бойындағы осы құдайшылық бастауды — логосты дамыту, Құдайдың еркін орындау және Оның ұлылығын асыру.

Адам табиғаты туралы

Эпиктеттің пайымдауынша, адамның рухы құдайшылықпен төркіндес, адам — «Зевстің ұлы», сондықтан оның бойына адамгершілік парыз, әлемдік азаматтық және бауырластық махаббат сезімі ұялаған. «Біздің табиғатымыз екі құрамдас бөліктен тұрады: бірі — тәніміз, бұл біздің жануарлармен ортақтығымызды білдіреді; екіншісі — ақыл мен ойымыз, бұл біздің құдайлармен ортақтығымызды білдіреді». Эпиктет рухты тәннен шұғыл түрде бөліп қарастырады: тән лай мен топырақтан жаралған, ол сыртқы қажеттілікке бағынышты; ал жан еркін және тек Құдайға ғана бағынады.

Ізгілікті өмір туралы

Ізгілікті өмір — адам табиғатының кемел түрде жүзеге асуы. Өз мақсатына сай келетін нәрсе табиғатынан кемел болып саналады. «Сен — адамсың, яғни пайымдауларды саналы түрде қолдана алатын пендесің. Ал саналы түрде деген не? Бұл — табиғатпен үйлесімде және кемел түрде әрекет ету». Заттардың басқаша болғанын қалауға болмайды — әрбір тұлға ғаламның Логосымен үйлесім табуы тиіс. Эпиктеттің көзқарасы бойынша, «ең бастысы — құдайлардың бар екені және олардың ғаламды даналықпен басқаратыны туралы салауатты түсінікке ие болу».

Философия және философтар туралы

Эпиктеттің пайымдауы бойынша, адам баласы — бүкіл әлемде өмірдің мақсатын айқындайтын логосқа ие жалғыз тіршілік иесі. Ал өмірдің мақсаты — парасатқа негізделген ізгілікке қол жеткізу. Философтардың өмір салты — осы өмір сүру моделінің ең биік шыңы. Шындықты ұғыну мен салауатты түсінік әлемнің нақты жаратылысын және адамның шынайы табиғатын танумен бірге келеді. Эпиктет мұндай танымға жету үшін үнемі жаттығу қажет деп есептеді: «Адам тек ақылмен пайымдап қана қоймай, іс жүзінде де айтқан сөзіне сай әрекет етуге тырысқанда ғана оны дана деп атауға болады».

Еркіндік туралы

Эпиктеттің басты міндеті — кез келген жағдайда ішкі дүниенің еркіндігін қалай сақтау керектігін үйрету. Мұндағы негізгі қағида мынау: құдайлар біздің билігімізге сыртқы нәрселерді (тәнімізді, мүлкімізді, жақындарымызды, өмірімізді) емес, тек сыртқы әсерлерге сүйене отырып, дұрыс пайымдау жасау қабілетімізді берді; сондай-ақ таңдау мен бас тарту, қалау мен жирену еркіндігін берді. Осы қабілетті қолдана отырып, адам еркін болады, ол ештеңеге байланбайды және бәрін құдайлардың еркі ретінде қабылдайды. Құдайдың еркіне бағыну және оны орындау — еркін болу дегенді білдіреді.