Эрзя дәстүрлі діні
Эрзя дәстүрлі діні (эрз. эрзянь пазнэнь озноматe, erzań pazneń oznomate), кейде Эрзя неопаганизмі — эрзялар этникалық дінін жандандыру қозғалысы. Эрзя дәстүріндегі Бас Құдай Нишке (Нишке-паз, «Нишке құдай») делінеді.
Ежелден бар эрзя дәстүрлі діні шамамен XX ғасырға қарай дерлік жоғалды.[1] Неопаганист жандануы 1990 жылы басталды,[2] бұл үрдіс басқа ұлттарда да байқалды.
Ғалым Виктор Шнирельман ақпаратынша, эрзялардың 2% христиандықтың орнына дәстүрлі дінге сенеді.[2] «Эрзянь Мастор» ұйымының мүшелері 3 жыл сайын Раськень Озкс (эрзяшадан: «Ұлттық дұға») діни мейрамын өткізеді. Мейрамға «Масторава» ұйымының мүшелері де, басқалар да қатысады.[3][4][5]
Тарихы
[өңдеу | қайнарын өңдеу]Эрзя дәстүрлі діні, мордва ұлтшыл қозғалысымен қатар, КСРО үкіметінің соңғы жылдарына қарай дамып кетті.[6] Мордвалардың республикада азшылық болғанынан, БАҚ-тың коммунистік болғанынан ежелгі дінді жандандыру аса күрделі еді.[6] Орыс демократтары да, коммунистері де мордва ұлтшыл қозғалысына қарсы болатын.[6]
Қайта құру кезеңінің басына қарай Мордва ұлтшыл қозғалысы Орыс православ шіркеуіне қарсы шығып, оны «басқыншы діні», «орыстандыру идеологиялық күші» деген.[6] Кейін Саранск Мәдениет министрлігі неопаганизмді қолдады да, осылайша жергілікті епископтардан сын көрді.[6] Неопаганистердің тұңғыш буыны осылайша пайда болды. Неопаганизмді жандандырумен тағы ақын Раиса Кемайкина басқарған «Масторава» ұйымы мен Саранск интеллигенциясы айналысты.[6]
Масторава — Ұлттық жандану эрзя қоғамы
[өңдеу | қайнарын өңдеу]Паганизмді жандандыру, «эрзя ұлттық қоғамын» дамыту мақсатымен 1990 жылы «Масторава» қозғалысы құрылды.[2] Ұйым 2002 жылдан бері Мәскеуде тіркелген.[7] Қазіргі президенті — Николай Васильевич Бутилов.
Эрзянь Мастор
[өңдеу | қайнарын өңдеу]
«Эрзянь Мастор» (эрзяшадан: Эрзя Елі) — «Масторава» қауымдастығынан бөлінген жаңалау ұйым. Бастапқыда оған Маризь Кемаль басшылық етті.[6] Топ эрзя ұлтшылдығын, паганизмін жақтайды, христиандыққа қарсы тұрады.[8] «Атлас» чуваш газетіне берген сұхбатында Маризь Кемаль христиандық туралы былай деді:
|
Мен оған аса қарсымын. Ресейдің ресми мемлекеттік діні ретінде христиандық өзге ұлттардың діндерін түсірді, халықтарды рухани құлдар қылды. [...] Ол түрмеден де жаман. Ерте ме, кеш пе, адамдар түрмеден шығып, өз тағдырларының басшылары атанады. Тұтқын деп біз бостандығын уақытша жоғалтқандарды айтамыз. Бірақ құл — тұтқын емес, ол бостандықты қаламайды да. Бірнеше ғасыр бойы христиандық халқымызды құл қылды, азат санасынан айырды, мал деңгейіне түсірді. Эрзя дініндегі Құдай мен Адам арасындағы қарым-қатынас христиандықтай емес. Ол тереңірек, адамилау, әдемірек келеді. [...] Дінімізде адамның бағасы өлмейді, азаймады, тек дамиды. «Сен — Құдайдың құлысың», [...] деген сөздерді естімейсің. | 
|
1992 жылы Маризь Кемаль онжылдықтар, не ғасырлар бойы өтпей қалған паганист ұлттық жорасын өткізді.[9] Ұмыт болған дұға сөздерін көрші ауылдар еске түсірді де, Маризь Кемаль эрзя халқының тұңғыш әйел «шіркеушісі» атанды.[9]
Тағы қараңыз
[өңдеу | қайнарын өңдеу]- Эрзянь Мастор газеті
Дереккөздер
[өңдеу | қайнарын өңдеу]- ↑ Filatov, Sergei; Shchipkov, Aleksandr. "Religious Developments among the Volga Nations as a Model for the Russian Federation". Religion, State & Society, Vol. 23, No. 3, 1995. p. 234.
- ↑ a b c Schnirelmann, Victor: “Christians! Go home”: A Revival of Neo-Paganism between the Baltic Sea and Transcaucasia. Journal of Contemporary Religion, Vol. 17, No. 2, 2002. p. 206. (archived)
- ↑ В селе Чукалы прошел эрзянский праздник "Раськень Озкс" (орыс.). e-mordovia.ru. Republic of Mordovia. Мұрағат көшірмесі 26 желтоқсанның 2014 Wayback Machine мұрағатында
- ↑ Мордовские СМИ молчат о празднике «Эрзянь Раськень Озкс» (орыс.). news.uralistica.com. Uralistica News.
- ↑ 2013-це иень «Раськень озкс» (эрз.). vaigel.ru. Мұрағат көшірмесі 16 наурыздың 2020 Wayback Machine мұрағатында
- ↑ a b c d e f g Filatov, Shchipkov Religious Developments Amongst the Volga Nations (ағыл.). biblicalstudies.org. 236-бет
- ↑ Russian organisations database: Mastorava (ағыл.). catalogfactory.ru.
- ↑ Christianisation (ағыл.). erzan.ru. Мұрағат көшірмесі 4 шілденің 2018 Wayback Machine мұрағатында
- ↑ a b Filatov, Shchipkov. p. 237.