Ғажайып Елена

Елена
	Елена
	гр. Ἑλένη
	; Еленаның Трояға баратын кемеге отыруы, Помпеиде табылған фреска
Туған жері	Спарта
Ұлты	грек
Осы үшін белгілі	Элладаның ең сұлу аруы
Жұбайы	Менелай, Парис, Деифоб
Балалары	Гермиона, т. б.
	Ортаққордағы Елена

Ғажайып Елена немесе Троялық Елена — Ежелгі грек мифологиясының аңыздарына сәйкес, ең сұлу әйел. Найзағай құдайы Зевс пен Ледадан туған-мыс.

Гомердің Илиадасына сәйкес, Елена Спарта патшасы Менелайдың жары болған, алайда Троя ханзадасы Парис оны сарайынан алып қашады. Бұл Троя соғысының негізгі себебі болған-мыс.

Еленаның бейнесі ғасырлар бойы көркем өнердің аса әсерлі нышандарының бірі болды.

Аңыздарда

Зевстен туған Елена ғажайып сұлу еді. Ол әкедей болған Спарта патшасы Тиндарейдің сарайында өсті. Еленаның даңқы бүкіл Грекияға таралды. Оның әсемдігіне тіпті әйел құдайлар да қызығатын. Бірде, Аттика батыры Тесей осы тәңірідей сұлулығына қызығып Еленаны алып қашты, бірақ Еленаның бауырлары Полидевк пен Кастор оны аман-есен құтқарып, үйіне қайтарды.

Еленадан көңілі барлар Тиндарей сарайына кезек-кезек келумен болды. Бәрі де Еленамен бас қосуға құштар еді. Бірақ Тиндарей келген батырлардың ешқайсысына Еленаны бермеді: араларында қызғаныш туар да, бірін-бірі зәбірлеп бақытсыздыққа ұшыратар деп қорықты. Ақырында айлакер Одиссей Тиндарейге мынадай бір кеңес берді: «Кімге жұбай болатындығын сұлубұрымды Еленаның өзі таңдап шешсін, ал өзге жігіттер оның қалаған адамына қару кезенбеуге, егер бір қатерден көмекке шақыра қалса бар күш-қуатымен қорғауға ант берсін».

Одиссей кеңесін Тиндарей де мақұл көрді. Жігіттер де ант етті. Ал Елена көп жігіттің ішінен Менелайды таңдады. Екеуі бас қосты. Тиндарей қайтыс болғанда, Спарта еліне Менелай патша болды.

Олимп құдайлары әлдебір той өткізіп жатқан еді. Араздық құдайы Эрида тойға шақырылмағанына қатты өкпелеп, сиқырлы бақтан жалғыз алтын алманы жұлып алады да, сыртына бір ауыз сөз жазады: «Асқан сұлу аруға». Ешкімге көрінбей оны дастарқан басына қояды. Алманы көргенде, Зевстің әйелі Гера, жаугерші Афина Паллада және махаббат құдайы Афродита үшеуі бірдей таласты. Біріне-бірі бергісі келмеген әйел құдайлар Зевске жүгініп, төрелік айтуын күтті. Алайда ол алманы Гермеске берді де, әйел құдайларды Трояның шетіндегі Иданың биік беткейіне бастап апаруға әмір етті. Онда Троя патшасы Приамның ұлы Парис кездеседі. Әйел құдайлардың ішінде ең сұлуы кім екенін шешу оған бұйырды. Парис абыржып қалды, ал әйел құдайлар оның таңдауы үшін үстіне нұр құюға уәделерін бере бастады. Гера оны ең керемет патша қылуға ұсынды, Афина әскери даңққа бөлеуге уәде берді, ал Афродита жер пендесі әйелдерінің ең сұлуы сенікі болады деп сендірді. Парис алтын алманы Афродитаның алақанына қондыра қойды. Гера мен Афина болса, оны да, бүкіл Трояны да жек көріп, қастық ойлады.

Күндердің күнінде Афродита Париске керемет бір кеме салдырып, оны Спартаға аттандырады. Патша Менелай Паристі қонақ ретінде қуана қарсы алады. Парис тағам үстінде ғажайып Еленаны бірінші рет көрді де, жер басқан пенделерде кездеспейтін сұлулығына қызығып, көз аудармастан қарады да отырды. Паристің көркі Еленаны да еліктірді. Біраз күн өткенде, Менелайдың Критке баруы керек болды. Жүрер алдында Еленаға қонақтар күтімін қатты тапсырды, олардан ешқандай зұлымдық күтпеген еді. Менелайдың жөнелісімен Парис Еленаға құштарлық тілегін білдіріп, некелі күйеуінің үйін тастауға өтінді және Афродитаның көмегімен сөзіне көндірді. Сөйтіп, Еленаны кемесіне жасырын әкеп отырғызды да, алып қашты.

Еленаның алдағанына, сонымен бірге бар қазынасын ала кеткеніне көзі жеткен Менелай ашу мен ызаға булығып, қатты түтеді. Ағасы Агамемнонға барып, опасыздығы үшін Паристен қалай кек қайтару туралы кеңесті. Агамемнон қиын-қыстау күн туғанда бүкіл күш-қуаттарымен көмек көрсетпек болып бір кезде ант-су ішкен батырларды түгел жинап, Трояға қарсы соғысқа аттануға ақыл қосты. Менелай ағасының кеңесін мақұл тапты да, екеуі әскери тәжірибелілігімен және асқан ақылдығымен белгілі болған Нестор патшаға барды. Қарт Нестор Трояға қарсы жорыққа өзі де, ұлдары да баратынын айтып, бүкіл Грекия батырларын бұған үгіттеуге келісім береді. Сөйтіп, гректер Трояға қарсы соғыс ашады.^[1]

Көркем өнерде

Гомердің дастандарынан басқа Ғажайып Еленаның бейнесі Софокл, Еврипид, Алексид ежелгі грек драматургтарының пьесаларында кездеседі. Рим философы мен ақыны Сенека да оған шығармаларын арнаған болатын.

Данте Алигьери жазған Құдай комедиясында Елена және Парис үш бөлімнің біріншісінде аталып суреттеледі.

Мефистофель туралы немістілді шығармаларда, оның ішінде Гёте жазған Фауст трагедиясында, басты кейіпкер одүниелік Еленамен кездеседі.

Франциялық сазгер Жак Оффенбах шығарған жүзге жуық опереттаның бірі Троялық Еленаға арналған.

Еленаның бейнесін ерте ғасырлардан бастап салынған көптеген суретте көреміз. Мысалы, Тинтореттоның 1579 жылғы туындысында, оның замандастары Франческо Приматиччо мен Джироламо Дженга салған суреттерде, Жак-Луи Давид 1788 жылы салған суретте, символист Гюстав Мороның туындысында, т. с. с.

Кинематографтың пайда болуымен Ғажайып Елена ондаған фильмнің кейіпкері болды. Мысалы, 1971 Еврипидтің трагедиясы бойынша түсірілген грек фильмінде оны Ирен Папас, ал 2026 жылғы фильмде Люпита Нионго ойнады.