Қазақстан сыртқы істер министрлері

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу

Қазақстан Республикасының Сыртқы істер министрі[өңдеу]

Қазақстан Республикасының Сыртқы істер министрі (ағылш. Minister of Foreign Affairs of the Republic of Kazakhstan) Қазақстан Республикасы Үкіметінің құрамында сыртқы саясаттың іске асырылуын қамтамасыз етуге жауапты лауазымды тұлға.

Қазақстан Республикасының Сыртқы істер министрі орталық аппарат пен шетелдегі мекемелерден тұратын елдің дипломатиялық қызметі органдарының бірыңғай жүйесіне басшылық ететін Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігінің бірінші басшысы. Қазақстан Республикасының Президенті Қазақстан Республикасы сыртқы саясат ведомствосының басшысын парламентпен консультация өткізбей, өз еркімен лауазымға тағайындайды және лауазымнан босатады.

Қазақстан Республикасының Сыртқы істер министрі өз жұмысында Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2004 жылғы 28 қазандағы №1118 қаулысымен бекітілген Қазақстан Республикасының Сыртқы істер министрлігі туралы ережеге сүйенеді [1] және өз құзыреті шегінде шет мемлекеттермен және халықаралық ұйымдармен қатынастарда Қазақстан Республикасының мүдделеріне өкілдік етуге, Министрліктің мемлекеттік органдар мен басқа ұйымдарда мүдделерін білдіруге, өз орынбасарларының міндеттері мен өкілеттіліктерін белгілеуге, дипломатиялық қызмет персоналын лауазымдарға тағайындауға және лауазымдардан босатуға, көтермелеуге және тәртіптік жазалауға, дипломатиялық қызмет органдарының кадрларға қажеттіліктерін белгілеуге, Қазақстан Республикасы заңнамасына сәйкес басқа да өкілеттіліктерді іске асыруға уәкілетті.

Тарихы[өңдеу]

Қазақ билеушілерінің дипломатиялық қатынастарының тарихи деректері Қазақ хандығы кезеңінде сыртқы саясат саласын тәжірибеде билеушілердің өздері басқарғанын куәландырады. Дипломатиялық қатынастардың дамуына хандар бастамашылық етті. Олардың сыртқы саясатының негізгі мазмұны территорияны ұлғайтудан, сауда жолдарын, олардың тоғысу тораптарын, сауда орталықтарын иеленуге және халықаралық алмасуда басты рөл ойнауға деген талпыныстан және т.б. тұрды.[2]

Қазақ хандарының ордаларында дипломатиялық және әлеуметтік-экономикалық сипаттағы құжаттарды жіберетін кеңселер болды. Қазақ хандары өз уәкілдерін – «елшілерін» тағайындады, оларға көрші билеушілерге және наменгерлерге жазбаша немесе ауызша түрдегі хабарландырулар мен жарлықтарды жеткізу тапсырылды. [3] [4]

Бүгінгі Қазақстан территориясында сыртқы саясат ведомствосының басшысы лауазымы Қазан революциясынан кейінгі бастапқы уақытта бірқатар жағдайларда сыртқы саяси қызметті өз бетінше іске асырған Түркістан Автономиялық Кеңестік Социалистік Республикасы кезеңінде бірінші рет құжат жүзінде ресімделді. [5] Бұл лауазым – Түркістан АКСР-нің Сыртқы істер халық комиссары деп атанып, оның қызметі Ресей федерациясындағы Түркістан республикасының Сыртқы істер комиссариаты туралы ережемен реттелді. Түркістан АКСР Сыртқы істер халық комиссарының функционалдық міндеттеріне шетел үкіметтерімен саяси қатынастары, республиканың саудасын және мүдделерін бөгде өлкелерде қолдау, республика азаматтарының шетелде заңды қорғалуын қамтамасыз ету кірді.[6]

Қазіргі күнгі түсінікте сыртқы істер министрінің лауазымы 1944 жылғы ақпанда «Кеңестік республикаларға сыртқы қатынастар саласында өкілеттілік ұсыну туралы және осыған байланысты Сыртқы істер халық комиссариатын жалпыкеңестіктен кеңестік-республикалық Халық комиссариатына қайта құру туралы» КСРО Заңы [7] қабылданғаннан кейін пайда болды. Сол кезде барлық одақтас республикалар шетел мемлекеттерімен тікелей қатынастарға түсу құқығына ие болды, алайда, барлық негізгі сыртқы саяси функцияларды КСРО Сыртқы істер министрлігі атқарды. 1944-1974 жж. Сыртқы істер министрінің міндеттерін Қазақ КСР Министрлер кеңесі төрағасының орынбасарлары қоса атқарды.

Келесі тізімде 1944 ж. бастап Қазақстанның сыртқы істер министрі орнында болған тұлғалар көрсетілген. Бүгінгі күнге дейін қазіргі тәуелсіз Қазақстанда 7 кісі министрлікті басқарған, олардың екеуі бұл орында 2 рет болған.

Аты-жөні Лауазымы Бастаған күні Бітірген күні
Тәжібаев Төлеген Тәжібайұлы Қазақ КСР Сыртқы істер халық комиссары 1944 1946
Тәжібаев Төлеген Тәжібайұлы Қазақ КСР Сыртқы істер министрі 1946 1953
Байғалиев Қайырғали Байғалұлы Қазақ КСР Сыртқы істер министрі 1953 1955
Тәжібаев Төлеген Тәжібайұлы Қазақ КСР Сыртқы істер министрі 1955 1958
Закарин Асқар Закарұлы Қазақ КСР Министрлер кеңесі төрағасының орынбасары - Сыртқы істер министрі 1958 1961
Атамбаев Өтешқали Дүйсенғалиұлы Қазақ КСР Министрлер кеңесі төрағасының орынбасары - Сыртқы істер министрі 1961 1963
Шәріпов Әди Шәріпұлы Қазақ КСР Министрлер кеңесі төрағасының орынбасары - Сыртқы істер министрі 1963 1966
Бөлтірікова Балжан Бөлтірікқызы Қазақ КСР Министрлер кеңесі төрағасының орынбасары - Сыртқы істер министрі 1966 1971
Фазылов Мәлік Сабырұлы Қазақ КСР Сыртқы істер министрі 1973 1976
Базарбаев Мүсілім Базарбайұлы Қазақ КСР Сыртқы істер министрі 1976 1981
Исиналиев Михаил Иванович Қазақ КСР Сыртқы істер министрі 1981 1989
Арыстанбекова Ақмарал Хайдарқызы Қазақ КСР Сыртқы істер министрі 1989 желтоқсан, 1991
Төлеутай Ысқақұлы Сүлейменов Қазақстан Республикасының Сыртқы істер министрі желтоқсан, 1991 1994
Саудабаев Қанат Бекмырзаұлы Қазақстан Республикасының Сыртқы істер министрі 1994 1994
Тоқаев Қасым-Жомарт Кемелұлы Қазақстан Республикасының Сыртқы істер министрі 1994 1999
Ыдырысов Ерлан Әбілфаизұлы Қазақстан Республикасының Сыртқы істер министрі 1999 2002
Тоқаев Қасым-Жомарт Кемелұлы Қазақстан Республикасының Мемлекеттік хатшысы - Сыртқы істер министрі маусым, 2003 қаңтар, 2007
Тәжин Марат Мұханбетқазыұлы Қазақстан Республикасының Сыртқы істер министрі қаңтардың 11, 2007 қыркүйектің 4, 2009
Саудабаев Қанат Бекмырзаұлы Қазақстан Республикасының Сыртқы істер министрі қыркүйектің 4, 2009 сәуірдің 8, 2011
Қазыханов Ержан Хозеұлы Қазақстан Республикасының Сыртқы істер министрі сәуірдің 11, 2011 қыркүйектің 24, 2012
Ыдырысов Ерлан Әбілфаизұлы Қазақстан Республикасының Сыртқы істер министрі қыркүйектің 28 2012 желтоқсанның 28 2016
Әбдірахманов Қайрат Құдайбергенұлы Қазақстан Республикасының Сыртқы істер министрі желтоқсанның 28 2016

Сілтемелер[өңдеу]

  1. Қазақстан Республикасының Сыртқы істер министрлігі туралы ереже
  2. XVI-XVIII ғасырлардағы Қазақ хандығындағы халықаралық қатынастар мен дипломатиялық тәжірибе, Дипломатия жаршысы 2 (51) 2015, 6-7 беттер
  3. Шаңырақ астындағы көшбасшылар
  4. Қазақ хандығы кезеңіндегі дипломатия туралы біраз сөз
  5. Қазақстан Республикасының сыртқы саясат аппаратының құрылуы мен дамуы
  6. Түркістан АКСР-нің халықаралық-құқықтық қатынастары
  7. «Кеңестік республикаларға сыртқы қатынастар саласында өкілеттілік ұсыну туралы және осыған байланысты Сыртқы істер халық комиссариатын жалпыкеңестіктен кеңестік-республикалық Халық комиссариатына қайта құру туралы» КСРО Заңы