Қазақ тіліндегі арабизмдер

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Jump to navigation Jump to search
«Альбатта» арабизмінің қазақша жазылу үлгілері.
• Араб түпнұсқасы «әл-батта» (араб.: البتة‎ — біржолата, үзілді-кесілді);
• «Қадим» жазуымен;
• «Төте» жазуымен;
• Заманауи жазылуы (қаз. әлбетте әлбетте — әрине, сөзсіз);

Қазақ тіліндегі арабизмдерқазақ тіліне тікелей араб тілінен немесе парсы, түрік тілдерінің әсер етуімен еніп, қазақ сөз қорының бөлігіне айналған бірліктер. 3000-ға жуық арабизм бүгінгі күні қазақ тілінде кеңінен қолданылады.

Ең алдымен, араб сөздерінің қазақ тіліне кіруінің басталуы қазақтар арасындағы Ислам дінінің таралуымен байланысты. Қазақтар үшін жаңа, таныс емес діни терминдер жергілікті тілдерге аударылмай, қазақша айтылуының ескерілуімен тура қабылданып отырған. Мысалы, «мәсжід» сөзі «мешіт» сөзіне айналыпты. Сондай-ақ, арабизмдердің таралуына араб әліпбиінің негізінде құрылған қазақ жазуы да бірден-бір себеп болды.

ХХ ғасырда атеистік құрылыстың кесірінен қазақтардың діндарлық деңгейі кемігеніне және арабизмдердің сол себепті көбеюіне шектеу қойылғандығына қарамастан, жалпы алғанда арабизмдер әдеби қазақ тілінде де, күнделікті ауыз-екі сөздер арасында да сақталып қалған. Олардың сақталып қалуына бірінші латын, кейіннен кирилл әліпбилерінің КСРО заманында енгізудің өзі зарар келтірмеді. Мәселен, Абай Құнанбайұлының еңбектерінде араб тілінен енген кірме сөздер саны орасан зор болғаны сонша, әзірленбеген қазақ оқырманы кейбір сөздердің мағынасын түсінбеуі де ықтимал. Мұндайды басқа да сол дәуірдің ақындары мен жазушыларының әдебиетінен аңғаруға болады.

Қазақ тіліндегі арабизмдердің мысалдары[өңдеу]

Бұл бөлім жалпы қолданылатын арабизмдер тізімін қамтиды.

Жазумен байланысты[өңдеу]

  • Кітап (бітік) — كتاب (китәб)
  • Қаламقلم (қаләм) (жазатын таяқ)
  • Дәптерدفتر (дәфтәр)
  • Хатخط (хатт) (сызық, жазу)
  • Мақалаمقالة (мақалә)

Мемлекет және құқықпен байланысты[өңдеу]

  • Мемлекетمملكة (мәмләкә)
  • Үкіметحكومة (хукумә)
  • Арыз (өтініш) — عرض (’ард)
  • Отан (атамекен) — وطن (уатан)
  • Әкімحاكم (хәким)
  • Құқықحقوق (хуқуқ)
  • Әділетعدالة (’әдәлә)

Исламмен байланысты[өңдеу]

  • Дінدين (дин)
  • Сауапثواب (саваб) (сый)
  • Тәубеتوبة (тәубә)
  • Жамағатجماعة (джәмә’ә) (қауым)
  • Мешітمسجد (мәсджид)
  • Мұнараمنارة (мәнәрә)
  • Хақ және ақиқатحق (хаққ) және حقيقة (хақиқа)
  • Бісмілләبسم اللّٰه (бисми-Ллаһ) (Алланың атымен)
  • Астапыраллаأستغفر اللّٰه (астағфиру-Ллаһ) (Аллаһ өзі кешірсін)
  • Бәрекелдіبارك اللّٰه (бәрәкә-Ллаһ) (Аллаһ разы болсын!)
  • Әминأمين (әмин) (Аллаһ қабыл етсін)
  • Дұға, дуаدعاء (ду’ә)
  • Мұқтажمحتاج (мухтәдж)

Уақытпен байланысты[өңдеу]

  • Уақытوقت (уақт)
  • Заманزمان (заман)
  • Сағатساعة (сә’ә)
  • Жұма (бесінші күн) — جمعة (джум’ә)
  • Ғасыр (жүз жылдық) — عصر (’аср)

Оқу мен ғылыммен байланысты[өңдеу]

  • Мектепمكتب (мәктәб) (кеңсе, үстел)
  • Тағылым, тәлімتعليم (тә’лим)
  • Ғылым, ілімعلم (’илм)
  • Мұғалімمعلم (му’әллим)
  • Дәрісدرس (дәрс)
  • Тәжірибеتجربة (тәджрибә)
  • Ұстазأستاذ (устәз)

Қосымша әдебиет[өңдеу]

  • С.С. Кеңесбаева. «Қазақ тіліне арабизмдердің енуіндегі сингармонизм әсері. Тіл мен сөйлеу зерттеуі» — Мәскеу, 1971.
  • С.С. Кеңесбаева. «Арабизмдердің қазақ тіліндегі фонотактикалық модельдері» — Алматы: «Наука», 1987.
  • Ж.Ж. Есеналиева. «Абай туындыларындағы арабизмдер мен фарсизмдердің қолданылу ерекшеліктері» — 1993.
  • Г.Ж. Бүркітбай. «Қазақ түсіндірме сөздіктеріндегі арабизмдердің лексикографиялық сипаттамалары» — 2003.
  • Г.А. Досжан. «Қазақ тілінің дамуы мен жалпы түркілік терминология» — ЕҰУ.