Қазба жануарлар

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Jump to navigation Jump to search
The Dog, Slaughter Stream Cave - geograph.org.uk - 1199451.jpg

Қазба жануарлар – жер қабаттарында сақталған ежелгі заман жануарлары мен өсімдіктерінің қалдықтары. Қазақстанда қазба жануарлар мен қазба өсімдіктерінің қалдықтары 300-ден астам орыннан табылған. Қазбадан табылған омыртқалы жануарлардың 600-ден астам түріне ғылыми сипаттама берілген.

Қазба қалдықтар жердің геологиялық жасын анықтауға мүмкіндік береді. Кейбір қазба жануарлар шөгінділері (Маңғыстау ұлутастары, т.б.) құрылыс материалы ретінде пайдаланылады. Ал, өсімдіктердің қазба қалдықтары ішінде осы күні кездесетін және жойылып кеткен түрлері де бар. Қазба өсімдіктердің діңдері минерал тұздарды сіңіру арқылы тасқа айналған, жапырақ ізі, дән, жеміс, бүр қалпында, кейде сүрек күйінде кездеседі. Тек бактериялар мен балдырлар ғана бөлшектенбей бүтін күйінде сақталған.

Ертедегі қазба өсімдіктер – балдырлар кембрийге дейінгі дәуірлерден қалған, силур кезеңінде алғашқы жоғары сатылы өсімдіктер – ринофиттер пайда болған.

  • Девон кезеңінен бастап буынтық бұтақтылар, плаундар, қырыққұлақтар пайда болған.
  • Палеозой эрасында балдырлардың жасыл, қызыл, бурыл түрлері, ал мезозой мен кайнозойда диатомды және пирофитті түрлері басым болған.
  • Девон кезеңіндегі плаундар, қырыққұлақтар сияқты өсімдіктердің тасқа айналған жуан діңдері жақсы сақталған, тас көмір кезеңіндегі тропиктік орман ағаштарының батпақ, су астында шіруінен (кезеңнің карбон не таскөмір деп аталуы осыдан) тас көмір қабаттары (мысалы, Қарағанды көмір алабы) қалыптасқан.
  • Олардың орнында алғашқы қылқан жапырақтылар – кордоиттар пайда болған. Бұлардың жапырақтары Қазақстанда пермь шөгінділерінен табылған. Бор кезеңінде, әсіресе жабық тұқымдылар қаулап өскен.
  • Пальма, талшын, емен, лаврэоцен дәуіріне тән, бұл кезде субтропиктер қазіргі Павлодар қаласы тұсындағы ендікке жететін.
  • Батпақ кипарисі, магнолия, талшын, емен қазіргі Зайсан ойпатынан табылған. Қатты жапырақты емен сияқты көне Жерорта теңізінің флорасы неоген дәуіріне тән.
  • Тораңғы, терек, түрлі бұршақ тұқымдастары, т.б. кайнозойдың палеоген, неоген кезеңдерінде пайда болған.

Қазба өсімдіктер – көне геологиялық заманда болған климат пен ландшафт өзгерістерінің куәсі, жер бетіндегі өсімдіктер эволюциясының айқын сипаты. Олар жер қойнауында қашан, қандай шөгінділер пайда болғанын, олардың қалай, қандай жағдайда қалыптасқанын білуге мүмкіндік береді.[1]

Дереккөздер[өңдеу]

  1. “Балалар Энциклопедиясы”, V-том