Қапшағай таңбалы тасы

Тасқа шекілген Будда құдайлары.

Қапшағай таңбалы тасы – тасқа шекілген көне суреттер мен жазулар, Алматы облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археологиялық ескерткіш.

Орналасқан жері

Қонаев қаласынан солтүстікке қарай 25 км жерде, Іле өзенінің бойында орналасқан.

Сипаты

Суреттер мен жазулар Іле өзенінің арнасының жарқабағына б.з. II ғасыр – б.з. XIII ғасыр аралығында шекілген. Жарқабақтағы тастар бір-біріне жалғаса, текшелене орналасқан. Осы тастардың 18-інде жазу таңбалар бар. Қапшағай таңбалы тасын XIX ғасырда көптеген ғалымдар (Г.В. Фишер. А.М. Никольский, Н.Н. Пантусов, А. Позднеев) зерттеді. Таңбалар, негізінен, көне тибет жазуымен жазылған дұғалықтар мен көне түркі әліпбиімен жазылған жазу-таңбалар. Қапшағай таңбалы тасы ескерткішінің ең белгілісі – Үш Бұрхан (Будда) суреті (б.з.б. II ғ.). Ежелгі дәуірлерде сақ тайпалары Будда дінін ұстап, Күн, Жер, Соғыс құдайларына табынған. Олардың діни сана-сезімі мен салт жоралғылары Қазақстан және Қырғызстан (Ақбешім мен Краснореченское қаласынан табылған Бұрхан бейнелерімен әсемделген белдік тоғалары және биіктігі 12 м Бұрхан мүсіні, IV-X ғ.) жерінде кездеседі. Қапшағай таңбалы тасында көп қолды чон-рай-сик, сақ тайпасынан шыққан Сакья-муни Будда мен Ман-Ла Будда бейнеленген.
Бұрхан суреттерінің астына дұғалықтар (мысалы, "Ман-Ла Буддаға сиынамын...", т.б.) жазылған. Бұл жазуларға кейіннен Шыңғысхан, Жоңғар шапқыншылықтары кезінде жаңа мәтіндер қосып отырған.
Суреттердің орналасу жүйесімен өте нәзік те тартымды жасалған сызықтар өрнегі белгісіз суретшінің шеку өнеріне өте жетік болғанын көрсетеді.

Әдебиет

• Пантусов Н.Н., Позднеев А., Тамғалы тас, СПб., 1898;
• Нурмухаммедов Н.Б., Древности Казахстана // "Искусство", 1968, №5.