Қаражал (қала)

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу
Қала
Қаражал
Таңбасы
Таңбасы
Ел Қазақстан
Облысы Қарағанды облысы
Координатасы 48°02′ с. е. 70°47′ ш. б. / 48.033° с. е. 70.783° ш. б. / 48.033; 70.783 (G) (O) (Я)Координаттар: 48°02′ с. е. 70°47′ ш. б. / 48.033° с. е. 70.783° ш. б. / 48.033; 70.783 (G) (O) (Я)
Құрылған уақыты 1959
Қала статусы 1963
Жер аумағы 12662 км²
Ресми тілі қазақ тілі
Тұрғыны 9 928[1] адам (2010)
Тығыздығы 1,8 адам/км²
Уақыт белдеуі UTC+6:00
Автомобиль коды 09
Ресми сайты http://www.karazhal.kz/  (қаз.)
Қаражал (қала) (Қазақстан)
Red pog.png

Қаражал - қала (1963 жылдан), Жәйрем-Атасу арнайы экономикалық аймағының орталығы. Жаңаарқа ауданында.

Географиялық орны[өңдеу]

Атасу аңғарының сол жағында. Жезқазған қаласының шығысында 200 км.

Бірінші тарихы[өңдеу]

Іргесі 1939-1940 жылдарда кен рудасын игеруге байланысты қаланған. 1950 жыдлан жұмысшы поселкесі. Халқы 30 мыңнан астам (2005). Экономикасының негізін кен өндіру өнеркәсібі құрайды: Қарағанды металлургия комбинатының шикізат базасы, Атасу рудалы ауданының кен басқармасы осында. Қаланың салынуы мен дамуы Атасу марганец кендерінің игерілуімен тығыз байланысты. 1942 ж. Қ-да Атасу геол. барлау эқспедициясы құрылды. 1956 ж. Қарағандыға Атасу кені тиелген алғашқы эшелон жөнелтілді.

Инфақұрылымы[өңдеу]

Қаражалда кеншілер мәдениет үйі, кинотеатр, бірнеше мектеп, кәсіптіктехникалық училище, аурухана, емхана, стадион т. б. мөдениағарту орындары бар. Қала маңында жоғары сапалы радонды бүлақтар жиі орналасқан.[2]

Қаланың сапасы[өңдеу]

  • Қала 1963 жылы құрылды. Қала аумағы 12,3 мың шаршы километрге тең.
  • Қала халқының саны 2007 жылғы 1 қаңтарда 19,0 мың адамды құрады.
  • Қалалық әкімшілікте 1 кенттік округ бар.
  • Есептілік деректер бойынша 2007 жылдың басына қалада тұратын халық санының
    • 70,8%-ы қазақтар,
    • 20,9%-ы орыстар,
    • 1%-ы немістер,
    • 0,9%-ы татарлар,
    • 2,4%-ы украиндер,
    • 0,6%-ы белорустар,
    • 3,4%-ы басқа ұлт өкілдері.
  • 2006 жылы халықтың 1000 тұрғынына жалпы коэффициенттер:
    • туылу – 17,79
    • өлім – 11,65
    • табиғи өсім – 6,14
  • Қалада 01.01.07 жылға 155 шаруашылық жүргізуші субъекті тіркелген, оның ішінде 1 ірі, 16 орта, 138 шағын субъектілері.
  • Негізгі экономикалық бағыт: металл кендерін шығару.
  • Қаланың негізгі кәсіпорындары:
  • Өндірілетін өнімнің негізгі түрлері:
    • - темір кендерін шығару;
    • - түсті металл кендерін шығару.
  • 2006 жылы ауыл шаруашылығы өнімінің айтарлықтай бөлігін мал шаруашылығы құрады.
  • 2006 жылғы 1 шілдеге ауыл шаруашылығы өндірушілерінің нақты бары: 4 ауыл шаруашылық кәсіпорыны, 2,7 мың халықтың жеке қосалқы шаруашылығы. Аймақта ауыл шаруашылығы өнімін өндіруге 10,5 мың гектар ауыл шаруашылық жерлері пайдаланылады, оның ішінде 0,05 мың га - егістік алқаптар.
  • 2006 жылғы астыққа 44,0 га ауыл шаруашылығы дақылдары егілетін егістік жерлер пайдалынылды, оның ішінде
    • картоп - 10,0 га,
    • көкөніс - 34,0 га.
  • 2006 жылы
    • 0,2 мың тонна картоп,
    • 0,8 мың тонна көкөніс дақылдары,
    • 1,3 мың тонна ет (тірі салмақта),
    • 7,0 мың тонна сүт;
    • 315,0 мың дана жұмыртқа өндірілді.
  • 2007 жылғы 1 қаңтарға
    • ірі қара мал саны 11,6 мың бас;
    • қой мен ешкі – 10,5 мың бас;
    • шошқа – 1,4 мың бас;
    • жылқы – 3,9 мың бас;
    • құс – 7,7 мың бас.
  • Қалада 2006/2007 оқу жылы басына
    • 8 күндізгі жалпы білім беретін мектеп жұмыс істеді, онда 3750 оқушы оқиды,
    • 1 кәсіби-техникалық оқу орнында – 165 оқушы оқиды.
  • Қалада
    • 5 кітапхана,
    • 2 клуб типті мекеме жұмыс атқарады.
  • 2006 жылғы қаланың ірі және орта кәсіпорындар жұмыскерлерінің тізімдік саны 5035 адамды құрады, орташа атаулы еңбекақы - 33130 теңге.
  • 2006 жылғы өндірістік өнім көлемі (үй шаруашылық есебінсіз) 7567,1 млн. теңгені құрады.
  • Жылдық деректер бойынша 2006 жылы негізгі капиталға инвестициялар 1713,9 млн. теңге сомасында игерілді немесе 2005 жылғы көлемнен 32,7%-ын құрады.
  • Кәсіпорындардың өз күштерімен орындаған мердігерлік жұмыстар көлемі 2006 жылы 95,0 млн. теңгені немесе 2005 жылғы көлемнің 279,5 %-н құрады.
  • 2006 жылғы бөлшек тауар айналым көлемі (қоғамдық тамақтандыру қызметің есепке алмағанда) 349,6 млн. теңге шамасында құралды, қызмет көрсету көлемі (мемлекеттік басқару қызметінсіз) – 101,8 млн. теңге.

Екінші тарихы[өңдеу]

Бірінші ұлттық ауыл шаруашылық санағының алдын ала қорытындылары бойынша Қаражал-Қарағанды облысындағы облыстық маңызы бар қала. Жаңаарқа ауданының аумағында, Қарағанды-Жезқазған-Қарсақпай теміржолының Атасу-Қаражал тармағындағы темір жол стансасы.. Облыс орталығы Қарағанды қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 320 км. жерде. Сарыарқаның оңтүстік бөлігінде, боз жусан, сасыр аралас бетеге, қылқан боз, т.б.шөптесіндер өскен сортаңды сұр, қиыршық топырақты қуаң далада орналасқан. Қаланың іргесі 1939-40 жылдарда темір-марганец кенін игеруге байланысты қаланған. 1950 жылдан кент, 1963 жылдан қала.1942 жылдан Қаражалда Атасу геологиялық барлау экспедициясы құрылды..1956 жылы Қарағандыға Атасу кені тиелген алғашқы эшелон жөнелтілді. Қаланы құрушы кәсіпорындар болып - « Жайрем кен-байыту комбинаты» ААҚ және «Атасу-кен» ААҚ табылады.

Екінші инфақұрылымы[өңдеу]

Қаланың инфрақұрылымында 2 бала бақша, 7 мектеп, қалалық аурухана мен емхана, 9 дәрігерлік амбулатория , 5 кітапхана, кеншілер мәдениет сарайы, кинотеатр, стадион т.б жұмыс істейді. Қала маңында жоғары сапалы радонды бұлақтар мен шипалы балшық қоры бар.

Дереккөздер[өңдеу]

  1. ҚР елді мекендерінің тұрғындар саны
  2. Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5