Қарын және ішек сөлі

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Jump to navigation Jump to search

Қарын және ішек сөлі. Бауыр мен үйқыбездің қүрылысы және қызметі

Қарын сөлі[өңдеу]

Қарын сөлі — қарынның ішкі сілемейлі қабығындағы ұсақ бездерден бөлінеді. Ересек адамда тәулігіне шамамен 2 литрдей карын сөлі бөлінеді. Бөлінетін қарын сөлінің мөлшері тағамның құрамына, қою-сұйықтығына байланысты. Қарынның сілемейлі қабығындағы безді жасушалар құрылысына және атқаратын қызметіне байланысты 3 топқа бөлінеді. Бездердің бір тобынан - ферменттер, екіншісінен -тұз қышқылы, үшіншісінен - сілемейлі зат - муцин бөлінеді.

Қарын сөлі түссіз, әрі қышқылды ортада белсенді әсер етеді. Қарын сөлінің құрамы: 97-98% су, 1% ағзалык заттар (ферменттер), 0,5% минералдық тұздар, 0,7% тұз қышқылы.

Қарынның бұлшықеттерінің үнемі жиырылып-босаңсуының ар-қасында тағам қарын сөлімен әбден араласады. Қарын сөлімен араласқан тағамды жентек (химус) деп атайды.

Тамақ ауыз қуысына түскен кезде-ақ қарын сөлі шартсыз рефлекс арқылы көп бөліне бастайды. Мұны И. П. Павлов тәбет сөлі деп атаған. Қарын сөлінің бөлінуі рефлекстік және гуморальдық жолмен реттеледі. Қарын сөлінің құрамын, реттелуін И. П. Павлов өңешті кесіп және қарынға жыланкөз кою және «бөлініп алынған қарынша» әдістері арқылы зерттеді.

Қарын сөлінің кұрамындағы фермент - пепсиннің әсерінен нәруыздар ыдырайды. Қарын сөлінің құрамындағы тұз кышқылы ферменттердің белсенділігін арттырады және микробтарды, бактерияларды залалсыздандырады.

Қарында тамактың корытылуына ішімдік пен темекі тарту зиянды эсер етеді. Ішімдік қарынның сілемейлі қабығындағы бездердің қалыпты қызметін бұзады. ішімдікті үзбей пайдаланатын адамдарда қарынның сілемейлі қабатының қабынуы (гастрит) байқалады. Темекі құрамындағы никотин уы сілекей арқылы қарынға түсіп, сілемейлі қабыктың қабынуын туғызады. Кейде никотин әсерінен карындағы ұсак қантамырлар зақымданып, ойық жаралар (язва желудка) пайда болады. Темекіні көп тартатын адамдардың 90%-ға жуығы карынның ойык жара ауруына шалдығады.

Ішек сөлі[өңдеу]

Ішек сөлі — аш ішектің ішкі сілемейлі қабығындағы көптеген ұсак бездерден бөлінеді. Аш ішекте астың одан әрі корытылуы өттің және ішек сөлінің әсерінен жүреді. ішек сөлі - түсі күңгірттеу сұйыктык. Ересек адамда төулігіне шамамен 2 литрдей ішек сөлі бөлінеді, оның реакңиясы да сілтілі. ішек сөлінің әсерінен қарыннан тамакпен бірге келген қышкылды орта жойылады. ішекке карыннан түскен тағамның әсерінен ішек сөлі үздіксіз бөлініп тұрады. ішек сөлінің құрамында су, ағзалық, бейағзалык заттар және 20-дан астам ферменттер болады. Олар түрлі тағамдарды ыдыратып, денеге сіңуіне жағдай жасайды. Ішек сөлінің бөлінуі рефлекстік және гуморальдық жолдармен реттеледі.

Бауыр[өңдеу]

Kidney structure el.png

Бауыр - адам ағзасындағы ең үлкен аскорыту безі. Бауыр жасушалары шоғырланып, өте ұсақ бөлшектер құрайды. Ол құрсақ қуысының жоғары бөлімінің оң жағында, көкеттің астында орналасқан. Бауырдың салмағы ересек адамда 1,5-1,7 килограмдай, ол коңыркай түсті безді мүше. Бауырдың оң жак бөлігі үлкен, сол жақ бөлігі кішкене. Оның астыңғы бетінде алмұрт пішінді өт қабы орналасқан. Ересек адамның өт қабында 30-50 мл өт болады.

Бауырдың негізі эпителий ұлпасынан тұрады. Бауыр жасушаларына өте көп мөлшерде қан келеді. Бауырға артерия қанымен бірге, аш ішек, тоқ ішек, қарын, ұйкыбез, көкбауырдан жиналған вена қаны да келеді. Вена қаны бауырдың вена қақпасын құрайды. Вена қанының құрамындағы денеге сіңген тағамдық өнімдер бауырда қайта өңделеді. Өңделген заттардың біраз бөлігі қайтадан қанта өтіп, ұлпаларга, мүшелерге энергия және құрылыс материалы түрінде таралады. Қалған бөлігі бауыр жасушаларында гликоген күйінде қор заты болып жиналады.

Бауыр жасушалары ішімдікке, есірткіге және темекі уына өте сезімтал. ішімдікті үнемі, өрі үзақ уақыт пайдаланатын адамдардың бауыр жасушалары тығыздалып, дәнекер ұлпаға айналады. Ол бауырдың өте қауіпті ауруы - бауырдың беріиітенуіне (цирроз) соқтыруы мүмкін. Бауырда вирустардың әсерінен болатын жұпалы бауырдың қабынуы ауруы да кездеседі. Бұл ауруды ауызекі тілде сары ауру (болезнь Боткина) деп атайды. Бауырда паразитті таспақұрт - эхинококктың әсерінен де ауру болуы мүмкін. Оның жұмыртқалары лас судан, таза жуылмаған көкөністерден, не жануарлардан жұғады да, қанмен бауырға келеді. Одан эхинококкоз ауруы пайда болады.

Бауырдың басты қызметі - өт бөлу. Ересек адамдарда төулігіне 0,5-1 л өт бөлінеді. Бауырдан бөлінген өт алдымен өт қалтасына (қабына), одан өт қабының өзегі арқылы ултабарга түседі. Бауыр жасушаларынан өт үнемі бөлініп тұрады. Өт ұлтабарға адам тамақтанған кезде ғана бөлінеді. Өттің бөлінуі гуморальдық және рефлекторлық жолмен реттеледі.

Өттің құрамының 95-98%-ы су, қалғаны өт пигменттері, өт қыш-қылдары, холестерин, минералдық тұздар. Өт түсінің сары-қоңырқай, кейде жасыл болуы құрамындағы пигментті заттарга (билирубин, биливердин) байланысты. Өт пигменттері тіршілігін жойған эритроциттердің гемоглобинінен түзіледі. Өттің, зөрдің және нәжістің түстерінің сарғыш түсті болуы да өт пигменттеріне байланысты. Өт өлсіз сілтілі ортада белсенді қызмет атқарады.

Өттің негізгі қызметінің бірі — майлы тағамдарды қорытуға әсер ету. Майлы етті тағамды пайдаланған кезде өт көп бөлініп, қанның құрамында холестериннің мөлшері артады. Ол ұзақ уақыт ұсақ түйірпііктер (кристалдар) түрінде жиналып, өт қалтасында, өт өзегінде «тастың» пайда болуына әсер етеді. Өт майлар мен майда еритін витаминдердің денеге сіңуіне септігін тигізеді. ішек сөлінің және ұйқыбез сөлінің ферменттерінің белсенділігін арттырады. Өт ішекте сілтілі ортаның қалыптасуына жағдай жасайды. Өт ішектің қабырғасындағы бірыңғайсалалы бұлшыеттердің жиырылуын тездетеді. Қанмен бірге келген микробтарды зиянсыздандырады.

Бауырдың агзада атқаратын қызметі сан алуан. Ол зат алмасу-дың қалыпты жүруін камтамасыз етеді. Бауыр қандағы қанттың қалыпты деңгейін сақтайды. Бауырда канттың артьщ мөлшері қор ретінде (гликоген) жиналады. А витамині, фибриноген, протромбин нөруыздары түзіледі. Тіршілігін жойган эритроциттер бауырда өттің түзілуіне катысады. ішектен бірге түскен зиянды және улы заттар бауырда зиянсызданады.

Ұйқыбез[өңдеу]

Ұйқыбез - бауырдан кейінгі кіші аскорыту безі. Ол әрі сырткы, әрі ішкі секреция бездерінің қызметін атқарады. Ұйкыбез асқазанның (қарынның) астыңғы жағында орналасқан, оның пішіні таспа төрізді. Салмағы 60-80 г. Ұйқыбездің де өзегі ұлтабарға ашылады. Одан бөлінетін сөл нәруыздарды, майларды және көмірсуларды ыдыратады.

Оның сыртқы бөлігі ғана сөл бөледі. Ұйқыбезден панкреатин (лат. «раnkreas» - ұйқыбез) сөлі ересек адамдарда тәулігіне 1,5-2 л бөлінеді.

Ұйқыбездің ішкі бөлігінен инсулин, глюкагон гормондары бөлінеді де, көмірсулардың және майлардың алмасуын реттейді.

Қорыта айтқанда, ас аскорыту мүшелерінде ұсақталып, аскорыту бездерінен бөлінетін сөлдердің әсерінен қорытылады. Қорытылған заттар қан мен лимфа арқылы денеміздегі барлық жасушаларға, ұлпаларға таралады. Қорытылмай қалған қалдық заттар сыртқа шығарылады. [1]

Дереккөздер[өңдеу]

  1. Биология:Жалпы білім беретін мектептің 8-сыныбына арналған оқулық. Алматы: Атамұра, 2008. ISВN 9965-34-812-Х