Қатысушы:Kaldarkhan Kambar/зертхана

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Jump to navigation Jump to search
Қалдархан Әлісейітұлы Қамбар

ҚАЗАҚТЫҢ ҰЛТТЫҚ КҮНТІЗБЕСІ (2000-2010 ЖЫЛДАР АРАЛЫҒЫНДАҒЫ ЗЕРТТЕУЛЕРДІҢ ҮШІНШІ БӨЛІГІ)

3 БӨЛІМ. ТОҒЫС ЕСЕБІНІҢ ЖҮЙЕСІ МЕН ЖҰМЫС ІСТЕУ ҚАҒИДАТЫ

Бірінші жариялануы: 2 ақпан 2019 жыл

Қасиетті Құрандағы 16-шы ән-Нахыл (Аралар) сүресінің 6 аятында «Сендер үшін малдарды қоралаған уақытта және өргізген кезде, бір зауық (құпия сыр) бар» деген түрде – төрт түліктің ерекше сезгіштік қасиеті арқылы ауа райын болжауға болатыны айтылады. [1] Көшпенділердің (грек. νομάς nomas, νομάδες nomades «көшіп жүруші») бүгінгі ұрпағы – қазақтар. «Малым – жанымның садағасы, жаным – арымның садағасы» деген қағиданы берік тұтқан халқымыз ар-иманнан аттап өтпей, намысын қолдан бермеген асыл қасиетке ие. Қазақ төрт түлік малдың әрқайсының өз сақтаушы Пірі бар деген ырыммен, түйені – Ойсылқара, жылқыны – Қамбар ата, сиырды – Зеңгі баба, қойды – Шопан ата деп атаған. Сонымен бірге ешкіні (Шекшек ата) де естен шығармай, осы түліктердің қатарына жанама түрде кіргізген. 1 сурет. Қасиетті төрт түлікке «Шекшек Ата» атты пірі бар – ешкі де енеді Ойсылқара Қамбар Ата Зеңгі Баба Шопан Ата Шекшек Ата

Есепші-абыздар жаз есебін – «Жаңа тоғыстан» бастаған. Қазақтар «жаңа тоғыс» деп көкек айындағы 1 тоғыстың алдында, 5-3 күндік фазасындағы Айдың Үркер жұлдыз шоғырын басып өтіп «тоғысуын» айтқан. Жаңа тоғыс қазіргі есеп бойынша көктемгі күн мен түн теңелген – 20-21 наурызға дейінгі және одан кейінгі күндердің біріне сәйкес келеді. Ай мен Үркер тоғысып жатқан «жаңа тоғыс» түні Есепшілер төрт түлік малдың мінез-құлқын жіті бақылауға алған. Себебі, осы түнгі төрт түлік малдың мінез-құлқы алдағы көктем мен жаздың қолайлы немесе қолайсыз болатынын білдіреді: ● Егер ол түні түйе түлігі ернін жиі жыбырлатып, ал жылқы оқыранып жұтынар болса, көктем ерте туады. ● Егер ол түні қой малы қорасына алшаңдай басып, еркін кірсе, көктем ерте туады. 2018 жылы 3-4 күндік фазасындағы Айдың Үркер жұлдыз шоғырын басып өткен «жаңа тоғысы» – 22 наурыз күніне сәйкес келді. Бірақ жаңа тоғыс үнемі осылайша дәл қайталанып отырмайды. 2019 жылы жаңа тоғыс 12 наурыз күніне сәйкес келеді және т.т. Есепші-абыздар қыс есебін – 19-17 күндік фазасындағы (солған) Айдың Үркер жұлдыз шоғырын басып өтетін «Мизам тоғыстан» бастап жүргізген. Күзгі күн мен түн теңелу (22-23 қыркүйек) қарсаңында немесе одан кейін болатын бұл тоғыс кезінде есепшілер төрт түліктің мінез-құлқын бар ынты-шынтыларымен өте жіті бақылаған. Себебі, алдағы қыстың қалай болып өтетінін төрт түлік мал өз мінез-құлқымен жақсы білдірген: ● Түйе малы мизам-тоғыс күні түнде басын құбылаға беріп, төрт аяғын төрт жаққа керіп жайылып ұйықтаса, ол жылы қыс жайлы болады. ● Егер түйе мизам-тоғыс түні бір жағына ықтап, жайсыз жатса немесе мазасызданып шықса, ол жылы қыс қатал болады. ● Қыс суық болатын жылы буаз бие суық күзде түсік тастайды. ● Жұт болар жылы қойлар өрістен қайтқанда аузына бір-бір шөп тістеп қайтады». [2] Мұның бәрі сәбилерге арналған аңыз-ертегі сияқты болып естілсе де, күні бүгінге дейін осы амал-тәсілдер мүлтіксіз жұмыс істеп келеді. Егер алдағы уақытта елімізде мал шаруашылығын дамытуға шынымен де ниет етсек, онда агро-бизнес саласының мамандарына осы бөлімді басынан бастап, аяғына дейін оқып шығуға кеңес береміз. Себебі, ата-бабаларым малсақ болып өскен әулетте туып-өстім. Есейген соң осы салаға қатысты көп материалдарды жинап, соларды қорытып, дайын нұсқаулық түрінде осы бөлімді жазып шықтым. Алдағы уақытта да, иншаллаһ, бұл бөлім жаңа деректермен толықтырылатын болады. Осы нұсқаулықты басшылыққа алар болсақ, шамамен, он-жиырма жыл өткен соң-ақ еліміздегі төрт түліктің саны еселеніп өсетін болады деп сенеміз. 1 ТАРАУ. ҚАЗАҚТЫҢ ӨТКІР КӨЗ ЖАНАРЫ МЕН КИIЗ ҮЙІ ЖАЙЫНДА

1. ҚҰРАЛАЙДЫ КӨЗГЕ АТҚАН АТА-БАБАЛАРЫМЫЗ ХАҚЫНДА

Көшпенділердің көз жанарының өткір болуына, төрт түлікті үнемі назарында ұстап отыру және солардың жайын ойлап мәңгілік Көк Аспанды бақылау әсер еткен болса керек. Көзі өткір көшпендіні қазақтар «құралайды көзге атқан мерген» деп атаған. Ӏлияс Есенберлиннің «Көшпенділер» трилогиясынан қазақтың әйгілі мергендері туралы көп деректерді кездестіруге болады. [3] Әскерде жүргенімізде, оқты нысанаға тигізе алмағандарға рота командирі капитан Корнелюк: «Шыңғысханның сарбаздары 300 метр жерден жауларын садақпен атып жайратқан, ал сендер автоматпен 100 метр жердегі нысанаға да тигізе алмайсыңдар» деп ренжитін. Обалы не керек, сол әскерде жүріп 400-500 метр жердегі жылжып бара жатқан нысанаға, темір табанды БМП-ның ішіне орнатқан пулеметпен дәлдей атып, талай нысананы шұрқ-тесік еткен едім. Көз жанарымның қарықтығы шамасы маған әкемнен ауысса керек. Осы күні кешеге дейін Үркердің 6-7 жұлдызын көзім бұлдырамай анық көре алатынмын. Әйтсе де Алматыда көліктің түтіні пен көшедегі шамдар көбейіп, Ай мен Үркердің «тоғысуын» бақылау қиындаған соң, «Алькор» ғарышкөзін (НПЗ «Алькор» 1990 жылы шығарған телескоп, үлкейту 33, 88, 133 есе) сатып алдым. Бірте-бірте бұл пайдалы аспап жұлдызды аспанды бақылаудағы сенімді серігіме айналып, соңғы нәтижеде осы бөлімде баяндалатын бірқатар астрономиялық жаңалықтарды ашуыма себепші болды. Бірақ қазіргі кезде ғаламтордың қарыштап дамуына орай үйден шықпай-ақ, географиялық координаталарды енгізу арқылы тас төбеңде күндіз де көрініп тұратын жұлдыздарды бақылау мүмкін болды. Сөйтсе де, тұман-түтіні жоқ ашық далаға шығып, жұлдызды аспанды көзбен бақылағанға шіркін не жетсін. Өмірімде өте сирек болатын осындай ашық аспанның астында тұрып, жұлдыздар жамыраған түнгі аспанға қарасам, пендешілікке толы дүниені ұмытып кеткендей боламын. 2 сурет. Қылышын көтеріп келгендер, көшпендінің жебесінен жер жастанады Өз өмірімде көз жанары өткір адамды көрсем, ол өзімнің әкем болатын. Жаны жәннатта болғыр жарықтық әкем, өмір бойы өзі түзіп шыққан жүйе бойынша, түнгі аспандағы сансыз жұлдыздарды қойды сойған кездегідей мүшелеп баяндайтын. Атамыз қазақ жылқының пірін де, ғылымдағы Арыстан шоқжұлдызын да «Қамбар» деп атаған. Сенің шыққан тегің де «Қамбар», демек ата-бабалар аруағы сенің жұлдызшы-абыз болатыныңды алдын-ала білген деп мені жастайымнан қанаттандырып қоятын. Әкемнен асқан көз жанары өткір қазақ көрсем, ол «Төре» тұқымынан шыққан марқұм Әлайдар қажы Әміреев (Қазақ Ордасын құрған әз-Жәнібек ханның тікелей ұрпағы) болатын. Өткен ғасырдың 90-жылдарының ортасында (Түлкібас тауының маңында) Әлекең Үркер жұлдыз шоғырының 10-нан аса жұлдызының қалай орналасқанын жерге сызып көрсетіп, Үшарқардың төменгі тұсынан бір түрлі сұрғылт бұлтты көремін, кейде Шолпан Ай сияқты мүйізденіп туады т.т. дегенін естіген едім. Ресей географиялық қоғамы құрылтайшыларының біреуі, солтүстік Сібірді зерттеген ғалым-адмирал Ф.П.Врангель (1796-1870) көшпенді тұрмыс кешетін якуттардың (Саха-Сақ) көз жанары өткір болады деп бір мысал келтірген: «Усть-Ян экспедициясының бастығы лейтенант П.Ф.Анжуға (1796-1869, кейіннен ол да адмирал болған) орта жастағы бір саха: «Түнгі аспанда үлкен көгілдір жұлдыз, әуелі өзінен ұсақ жұлдыздарды жұтып алып, артынан түкіріп тастағанын өз көзіммен көрдім» деп әңгімелеген. Яғни, әлгі якут өткір көз жанарымен Юпитер (Есекқырған немесе Сарыжұлдыз) сайраны мен өзіне жақын аспан серіктерімен (спутник) «тоғысқанын» көрген болып шығады». [4] 2. КИЕСІ БАР, БІРАҚ ИЕСІ ЖОҚ – ҚАЗАҚТЫҢ КИІЗ ҮЙІ...

Төрт түліктің жайымен үнемі жайылым ауыстырып көшіп-қонып жүретіндіктен, көшпенділердің тұрмысында артық-ауыс, бөлек-салақ жасалған заттар жоқтың қасы болды. Бәрі де жинақы, жеңіл және қолдануда қарапайым болып келген. Киіз үй – көшпенділердің осындай аз ғана заттық дүниесінің бірі және бірегейі болып табылады. Оның салмағы 300-350 кг. болғандықтан, көшпелі тұрмыста бүкіл жабдықты бір түйе көтеріп жүре алған. Жалпы түрік тіліндегі «jurt», қазақша «жұрт» (орыс. юрта) деген сөз «халық, жайылым, жайлау» деген мағынаны береді. Қазақтың «ата жұрт, ата мекен» деген сөздері бүгінгі «Отан» сөзінің синонимі болып табылады. Қазақша «Киіз үй», моңғолша «Гэр (ger)», башқұртша «Тирмә», қырғызша «Боз үй», түркменше «Аk öý, gara öý» деген сөздер – «киіз үй», урду, парсыша «kheymah, чадра», тәжікше «хонаи сиёҳ, хайма», ал африкандықтарша «kherga, jirga» деген сөздер – киізден жасалған үй немесе шатыр деген мағынаны білдіреді. Киіз үйдің үлкенді-кішілі түрлері «қанат» (кереге) сандары бойынша бірнеше топқа бөлініп, қаңқа-құрылысы негізінде реттеліп және жүйеленіп жіктеледі. 3 сурет. Киіз үйдің іші мен сырты (компьютерлік графика)

1. 30 қанаттан тұратын «Алтын орда» аталған алып киіз үйде хан мен қырық уәзір елдің көкейкесті мәселелерін шешіп отырған; 2. 24 қанаттан тұратын киіз үй «Алтын үзік» деп аталып, онда ханның отбасы тұрған. 3. Шыңғысхан заманында тұтқынға түскен қытай шеберлері астында дөңгелектері бар тақтай тұғырдың үстіне «18 қанаттан тұратын көшпелі Ақ Орда» орнатып, бір жұбын 12 атан өгіз құраған екі жұп «көшпелі Ақ Орданы» мәжіліс болатын жерге сүйреп апарып отырған. 4. 12 қанаттан тұратын «Ақ үй» деп аталған киіз үйде – уәзірлердің отбасылары тұрған. 5. 8-9 қанаттан тұратын киіз үй «Ақ ала үй» деп аталып, онда дәулетті отбасылар тұрған. 6. 6 қанаттан тұратын «ақ отауда» жаңадан тұрмыс құрған жас жұбайлар алғашқы кезеңдегі өмірлерін өткізген, көлемі осындай «боз үй, қоңыр үйлерде» орташа дәрежедегі халық өмір сүрген. 7. 4-5 қанатты қараша үйлерде кедей-кепшіктер тұрмыс кешкен. Бұлардан басқа 3 қанатты немесе уықтарды жерге шаншу арқылы тұрғызылатын – жолым үй, абылайша, жаппа, күрек, қос және т.т. деп аталатын уақытша баспаналар болған. Кеңес өкіметі заманында Талдықорған облысының аумағындағы Үштөбе қаласында мал баққан шопандар үшін алты (6) қанат киіз үйді мың-мың даналап шығарған зауыт жұмыс жасады. 4 сурет. Шыңғысхан заманындағы «18 қанатты көшпелі Ақ орда»

Ежелгi қадым замандардан бастап көшпелi тұрмыс кешкен халқымыздың тек астрономия саласында ғана емес, сонымен қатар геометрия, математика, физика, химия тәрiздес т.б. ғылымдардан да мол хабары болғандығын кәдуiлгi қазақы киiз үйдiң құрылысы мен құрал-жабдықтарынан көре аламыз. Өздерiнiң өмiрлiк тәжiрибелерiндегi бiлiмдер жиынын ұдайы жетiлдiре отырып жасаған киiз үйде тұрып, барға қанағат жасап, бала-шаға өрбiткен ата-бабаларымыздың бармаған жерi, баспаған тауы қалған жоқ. Сүт пiсiрiм уақытта не құрып, не жинап алуға болатын киiз үйдiң қаңқасы мен құрылысынан, көшiп-қонуға ыңғайлы етіліп жасалуын ғана емес, отбасылық расытханалық (обсерваториялық) мақсатын да көремiз. Бұл туралы Еуропа мен Ресей ғалымдары тамсана айтып жүрсе де, киiз үйде бiр күн де өмiр сүрiп көрмегендiктен, жарытымды ешнәрсе айта алмай келедi. Айта да алмайды... Киiз үйдiң қарапайым да күрделi жұмбағын қолдағы бар материалдармен толықтырып, әңгiмемiздi ең әуелi киiз үй атаулары мен оның негiзгi сүйегi, жиһаздары, жабдықтары туралы мәлiметтерден бастауды жөн көрдiк. Жалпы формасына зер салғанда, киiз үйдiң күрделi геометриялық беттерден тұратындығына көз жеткiзуге болады. Ендi соған тоқталайық. Киiз үйдiң сүйегi (қаңқасы) бiркелкi сәмбi талдан жасалады. Талдың жуандығы шамамен 1 тұтам. (Егер көптеп шығарылатын болса, өзiндiк құны арзан болуы үшiн қазiргi жетiлген технологияның көмегiмен қыздырып булап, сығымдап, конвейерлiк тәсiлмен жасауға болады). 1. Кереге – киiз үйдiң қабырғасы. Ол арнайы қырнап иiлген ағаштардан құрастырылады. Киiз үй жасауға қажеттi ағашты таңдап алып, қозға салып балқытып, тезге салып иедi. Ию процесiнде керегенiң басы мен аяғы сыртқа қарай шалқайтылады. Сонда, кереге желiсiнiң профилi екi кубтық парабола тәрiздi болып шығады. Желiнiң iшкi жағын сай-сай етiп қырнайды. Керегенiң iшкi жағындағы бұлайша қырналған сызықтар бiрiншiден, материалдың берiктiгiне «қаттылық қабырғасы» (ребро жесткости) ретiнде қолданылса, екiншiден, әсемдiк элементi қызметiн атқарады. 2. Желi – керегенiң әрбiр қанатын құрайды. Желiлер – 14 ерiсiнен, 9 сағанақтан, 9 балашықтан тұрады. 3. Қанат – киiз үйдiң үлкен-кiшiлiгiн бiлдiредi. Киiз үйлер негiзiнен он екi немесе алты қанат болып келедi. Олардың сағанақтарының, балашықтарының саны аспан өлшемiне сәйкес 108 болады. Құрылған керегенiң жоғары және төменгi жақтары гиперболалық параболоид тәрiздi де, ортасы эллипсоидтың бөлiгi формасында болады. Жер шарының өзi эллипсоид формалы. Ол Күндi эллипс бойымен айналады. Ортадағы ошақ Күндi бейнелейтiн эллипстiң бiр фокусы. Күн (ошақ, от) – тiршiлiк көзi, өмiр тынысы. Ендеше аспан әлемiнiң кiшiрейтiлген бейнесi – киiз үй болмақ. 4. Белдеу – киiз үйдiң сыртынан айналдыра тартылып, аспан белдеуi – зодиактық шеңбермен әдемi үйлеседi. Алты қанат үйдiң әр керегесiнiң екi басында екi зодиактiк шоқжұлдыз. Олай дейтiнiмiз, киiз үйдiң есiгi, төрi белгiлi бiр бағыттауға қаратылып тiгiлсе, iшкi мүлiк жиһаздарының орналасуы қашанда бiркелкi. Үйге кiргенде оң жақта құрулы ши болады, оның iшiнде ыдыс-аяқ, тамақ сақталады. Ал сол жақ босағада ер-тұрман, одан жоғары ерлердiң киiмi, қару-жарағы iлiнедi. Әрi қарай жүк жиналады т.с.с. Әр нәрсенiң өзiне тиiстi орны бар. Мұның өзi зодиактық шоқжұлдыздардың орналасуына сәйкестендiрiлген. 5. Төсектiң басы – төрге қаратып салынады. Киiз үйдiң төрi – Темiрқазық жұлдызына бағытталады. Басты солтүстiкке қаратып жату рәсiмi осыдан шыққан болуы керек. Бұл жерде солтүстiк деп – Жердiң солтүстік магниттік полюсiн тұспалдап отырмыз. 6. Бақан – әдетте шаңыраққа көлбей тiреледi. Ол үйдiң тiрегi. Бақанның бағыты Жердiң білігiне (ось) сәйкес – Темiрқазық жұлдызын нұсқап тұрады. Ол галактика экваторының аспан экваторына көлбеу бұрышын (62°) көрсетедi. 5 сурет. Киіз үй күйресе де, киелі шаңырақты жауға қалдырған кешірілмейді

7. Шаңырақ – шеңбер тәрiздi тоғыннан және күлдiреуiштерден тұрады. Күлдiреуiштер парабола тәрiздi иiледi. Түндiк жабылған шаңырақтың формасы шеңберлік параболоидпен жасалған. Бұл көпшiлiк күмбездерге тән форма. 8. Түндiк – шаршы тәрiздi етiлiп жасалады да, шаңыраққа жабылғанда әлемнiң төрт бағытын көрсетiп тұрады. 9. Уық – бiр ұшымен қаламы шаңыраққа, екiншiсiмен иiнi кереге басына бекiп – үзiк, туырлықтармен жабылатын киiз үйдiң негiзгi қабырға қаңқасын құрайды. Ол өзiне түсетiн салмақты керегеге өткiзедi. Киiз үй жасаушы шеберлердiң айтуынша уық бiртiндеп иiледi, яғни түзу бөлiгiнен (қарынан) қисық бөлiгiне (иiнiне) бiртiндеп ауысады. Есептеулер уықтың тиiмдi профилi парабола екендiгiн көрсетедi. Оның қары параболаның тармағы тәрiздi. Ұзындығы үйдiң көлемiне және қанат санына байланысты 12-16 қарыс аралығында жасалады, саны 45-120 болады. Ендi уық санына назар аударайық. 45, 60, 72, 90, 120 – бұл сандардың барлығы 360-қа қалдықсыз бөлiнедi. Астыңғы ұшы керегенiң торкөзiне байланып, үстiңгi ұшы шаңырақтың шеңбер етiп иiлген белағашының арнайы тесiктерiне шаншылатын киiз үйдiң уықтары аспан жарты шарын градустарға бөлiп бақылауға өте ыңғайлы. 6 сурет. Киіз үйдің қаңқасы – кереге, уық, шаңырақ, сықырлауықтан құралады

Таңмен таласа басталатын қой өргiзу, сиыр сауу, бие байлау т.т. қат-қабат үй шаруашылығын жүргiзу белгiлi бiр уақытпен мөлшерленiп отырады. Уақыт өлшемдерiн бiлдiретiн «бие сауым», «сүт пiсiрiм», «ет пiсiрiм» т.б. сөз тiркестерiмен бiрге, күн мезгiлiн бiлдiретiн өлшемдер де қолданылған. Мысалы, «Күн – тұсау бойы, шiдер бойы, арқан бойы көтерiлдi» деп жатады. Бұл өлшемдер шаңырақтан түскен күн сәулесiнiң жүрген жолынан көрiнедi, уық санымен есептеледi. Басқаша айтсақ, уақытты 1-5 минутқа дейiнгi дәлдiкпен өлшейтiн күн сағаты. Мысалы, үйдiң уық саны – 72. Әрбiр екi уықтың арасы – 360 ÷ 72 = 5,5°-қа тең. Шамамен Күн сәулесi екi уықтың арасын – 20, үш уықтың арасын – 40 минутта, яғни бие сауым уақытта жүрiп өтедi. [5] Киiз үйдiң күмбез тәрiздi жасалуы, Күн тiке түсетiн беттiң неғұрлым аз, iшкi көлемнiң көп болуын қамтамасыз етедi. Сонымен қоса, киiздердiң ақ жүннен басылуы немесе үгiтiлген ақ сөңке сүйекпен борлануы (тұтас химиялық-физикалық процесстерден тұрады) – Күн сәулесiн өткiзбеу үшiн қажет. Мұның өзi жазғы шiлденiң ыстығында үй iшiнiң салқын болуына жағдай жасайды. Кереге жоғары жағына қарай тартыла бередi де – уық арқылы күмбезге айналып кетедi. Дұрыс тiгiлген киiз үйдiң әдемi көрiнуi оның пропорцияларына байланысты, биiктiгiнiң диаметрiне қатынасы 0,62-ге тең («алтын қима» өлшемi) болады. Киiз үйдiң негiзгi формасы тамаша ауа алмасу (вентиляция) қасиетiне ие. Жалпы формасының айналу беттерi болып келуi, бұрыштардың болмауы киiз үйдiң әсемдiгiн арттыра түседi. Сонымен қоса негiзгi пропорциялары өзара ғажап үйлесiм тапқан. Астыңғы ұшы керегенiң торкөзiне байланып, үстiңгi ұшы шаңырақтың арнайы тесiктерiне шаншылатын уықтар киiз үйдiң iшiнде отырып, көрiнетiн солтүстiк аспан жарты шарын градустарға (қиықтарға) бөлiп қарастыруға қолайлы. Аспан жарты шарын 360 деп белгiлеп, оны шаншылған уық санына бөлсек, екi уықтың арасындағы градус мөлшерiн бiлуге болады. Осы мөлшер арқылы түнде – түнгi уақытты, күндiз – күндiзгi уақытты, сондай-ақ Айдың фазалары мен Ай мен Үркердің тоғысуын ажыратуға мүмкiндiк туады. 7 сурет. Киіз үй пошымындағы Құран аяты және арабша ғылыми түсініктеме Киіз үй пошымындағы – Құран аяты* Киіз үй пошымындағы – арабша Ай есебі

  • Киіз үйдің пошымына келтіріліп жазылған қасиетті Құрандағы 26-шы аш-Шуғара (Ақындар) сүресінің аяты.

Киiз үй әдетте алты қанат (қара үй) немесе он екi қанат (ақ орда) болады. Қазақстан жерiнiң климаты құбылмалы белдеуге (резько континентальный) жататындықтан, жыл кезеңдерi 6 ай жаз және 6 ай қыс болып екiге бөлiнiп есептелген. Алты ай жазды халқымыз – жаз жайлауда, үш ай күзді – күзеуде, үш ай қысты – қыстауда өткізген. Киiз үйдiң (қара үй) үш қанаты 6 ай жазды (наурыз, көкек, мамыр, маусым, шiлде, тамыз) немесе 2 маусымды (көктем мен жаз) білдірсе, қалған үш қанаты 6 ай қысты (қыркүйек, қазан, қараша, желтоқсан, қаңтар, ақпан) немесе екi маусымды (күз және қыс) білдірген. 8 сурет. Ұлықбектің расытханасы (сол жақта) мен киіз үйді (оң жақта) салыстыру

Киiз үйдiң екі жаппалы есiк түріндегі сықырлауығы (дұрысы – «Босаға» атауы болса керек) 7-шi қанат болып есептелмегенiмен, шеңбердiң ауқымын эллипс (геоид) тәрiздi сәл сопақтау көрсетуге септiгi тиедi. Жер шары дөп-дөңгелек емес, сәл сопақтау екенiн адамзат тек күрделі техникалық құрал-жабдықтардың арқасында, орта ғасырларда анықтады: 30 күн × 3 ай = 90 күн × 2 маусым = 180 күн × 2 кезең = 360 + 5 «қонақ» = 365 күн. Осы есеп бойынша киiз үй – 360 градусқа тең шеңбер болса, «Босаға (сықырлауық)» 5 градусқа тең жыл санатынан тыс қосылатын «бесқонақ» күндерiнiң мөлшерiн бiлдiредi. Бұл бес күннiң «қонақ» деп аталуының өзi, келген қонақтардың киiз үйге «Босаға (сықырлауық)» арқылы кiретiндiгiмен тығыз байланысты болып шығады. [6] Егер киiз үйдiң қаңқасына (8 суреттің – оң жағы), Самарқандтағы (8 суреттің – сол жағы) Ұлықбек расытханасының схемасын «кигізетін» болсақ, онда «киіз үй көшпелі расытхана (обсерватория) болған» деген сөздің жай айтыла салмаған сөз екенін көреміз. Жасанды аспан әлемін тамашалайтын заманауи оңтайлы (мобильный) электрондық планетарийлердің (қазақ. сайранхана, грек. πλανητάριο, ағыл. planetarium) сырт құрылысы киіз үйді еріксіз еске түсіреді. Алматыда (Наурызбай ауданы) құрылысы 2017 жылғы 14 маусымда басталған зәулім «сайранхананың» (күмбезі 24 м., жалпы алаңы 76 мың шаршы метр) сырт құрылысын – алып киіз үй түрінде жобалағанда тіпті тамаша болған болар еді. Бұл ескертуіміз Астана қаласында да осындай сайранхана салынар болса, ескерілетін шығар деп ойлаймыз. Қазіргі уақытта Қазақстанның кез келген үлкен қаласынан сатып алып, бөлме ішіне орналастырып қоюға болатын шағын электрондық планетарийден көруге болатын жұлдызды аспан көрінісін, іс жүзінде киіз үйдің ішінде отырып та, табиғи қалпында көре аламыз. Сөздеріміз жалаң болып шықпауы үшін – Алматы қаласының оңтүстік-шығысындағы биік қырқа үстіне орналасқан Көктөбенің (43°14'N 76°58'E, оқырман қауым өзі тұратын жердің координатасын ендіріп қарауына болады) үстіне, шаңырағынан Темірқазық көрінетін жерге киіз үйді тігіп, оның жұлдызды аспан картасымен (бұдан әрі – Ж.А.К.) қаншалықты дұрыс үйлесетінін сипаттаймыз. Жоғарыда киіз үйді сипаттағанымыз тәрізді, бірізділік болуы үшін осы еңбекте кеңінен қолданған Ж.А.К.-ына және Алматының ең биік нүктесі Көктөбеде – көктем, жаз, күз және қыс айларында көрінетін жұлдызды аспанға сипаттама жасаймыз. «Астронет» веб-сайты («Жұлдызды аспан картасы/Кәсіпқойларға арналған үлгі»: http://www.astronet.ru/db/map., орыс-ағылшын тілінде жасалған) – қазіргі заманда қолымыз жеткен ғылыми жетістіктерді толық пайдаланып жүзеге асырылған жұлдызды аспан картасының электронды нұсқасы (Жоба авторлары: Олег Бартунов, Евгений Родичев және т.б.). Бұл электронды программа суреттерді құрастыруға арналған GD 1.2 кітапханасына (авторы Tom Boutell), карта жасау және оны принтерде басып шығаратын CPDF Library 2.0.2 кітапханасына (FastIO Systems), «Құс жолының» картасы – PP3 (авторы Torsten Bronger), сайрандардың орналасуын есептеу – Astrolib (авторы Elwood Downey) және т.б. программаларға, үйлестірулерді қолдау – «Delta-Soft» LLC әзірлеген ZLine программалық-технологиялық платформасына негізделген. Негізінде ғаламторда мұндай аспан карталарының көптеген түрлері бар. Бұл еңбекте біздер тек «Астронет веб-сайтының» аспан картасын, [1] Жер бедерін дәл тұрған күйінде көрсететін «Google» онлайн-Жер картасы, [2] онлайн-телескоп (ғарышкөз) [3] және т.б. ғылыми жетістіктерді кеңінен пайдаландық. Олардың осы еңбекті жазып шығуымызға тигізген көмегі ұшан теңіз болды. Қарапайым ғарышкөзбен (телескоп) қарағанда біздің көзімізге жұлдызды аспан теріс төңкерілген түрде көрінетіндіктен, көк күмбезі де аталмыш жұлдызды аспан картасына, теріс төңкеріліп орналастырылған. Еуразия құрлығы (Қазақстан) солтүстік жарты аспан шарының астына орналасқанын еске салудың әбестігі жоқ деп білеміз. Ең әуелі Ж.А.К.-ның барлық түрлеріне дерлік ортақ қарапайым құрылысымен танысып алғанымыз жөн болады: 1. Солтүстік (North), Оңтүстік (South), Шығыс (East), Батыс (West) тараптар – Ж.А.К.-ында – N, S, E және W әріптерімен белгіленген; 2. UTС уақыты – Время UT [Дүниежүзілік Үйлестірілген Уақыт]): 11:00:00 (11 сағат (ДҮУ) + 6 сағат (Алматы) = кешкі 17 сағат 00 минут 00 секунд); 3. Күні, Айы, Жылы – Дата: Өзімізге қажет жыл уақытын (мысалы, 22/3/2018) қоямыз («Ағымдағы күнді таңдаңыз – Взять текущее» тетігін бассаңыз, күн-түн демей, нақты уақыттағы Ж.А.К.-ының тап сол сәттегі қалпын ешбір өзгеріссіз көрсетеді); 4. Қай жерде тұрасыз – Где Вы находитесь: әлемдегі және еліміздегі (Астана, Ақтөбе, Алматы, Қарағанды, Өскемен, Павлодар, Петропавл, Семей, Шымкентке жақын Ташкент енген) үлкен қалаларды бірден оңай табуға болады; 5. Аспан бөлігі – Часть неба: Бақылауға «Тұтас аспан – Все небо» ыңғайлы болады, бірақ қалауыңыз бойынша – N, S, E, W жарты аспан бөліктерін нақтылап көруіңізге болады; 6. Ең кішкене жұлдыз мөлшері – Предельная звездная величина: 5.0-мен белгіленген жұлдыз мөлшері – нүкте (.) түрінде көрінеді. 7. Шығыс бойлық – Долгота: 76°58'E; Солтүстік ендік – Широта: 43°14'N; 8. Параметрлері – Параметры: Түрлі-түсті жұлдыздар – Цветные звезды, Сайрандар – Планеты, Координаттары – Координаты, Құс Жолы – Млечный Путь. Бұл параметрлердің бәрін бірден іске қоссаңыз, Ж.А.К.-ын түсіну қиынға соғады. Әуелгі кезде «Координаттары – Координаты» тетігін алып тастаған дұрыс болады. 9. Шоқжұлдыздар – Созвездия: Шекаралары – Границы, Пішімі – Фигуры, Атаулары – Названия. Бұл тетіктердің бәрін де іске қосуға болады. 10. Карта өлшемі – Размер карты: 800 × 800 пиксель (Бұл өлшем 19 дюймнен жоғары компьютер мониторымен (экран) жақсы үйлеседі және Ж.А.К. суреттері барынша анықтау көрінеді. Ж.А.К. картасын 512 × 512-ден 1600 × 1600-ге дейін үлкейтуге болады); 11. Көкжиек түрі – Вид горизонта: Кавказ, Кавказ [b] («Алатау» тауы деп түсінеміз, тауы жоқ өңірде тұратын болсаңыз «Жазық – Равнина» түрін таңдаңыз); 12. Қарапайым пошым – Простая форма: Әуесқойлар (аспан әлемімен жаңадан танысушылар) осы пошымды таңдағаны дұрыс. Кәсіпқой астрономдар «Күрделі пошым – Сложная форма» пошымды таңдағанда, көмекші параметрлердің бәрі жоғалып кетеді. 13. Барлық параметрлерді орнатып болған соң, Ж.А.К.-ының оң жақ жоғарғы бұрышындағы «GO!» (Go «жүру» – Ogle «қылымсу», «Google») тетігін басыңыз. 14. «PDF форматын» таңдағанда, принтерге өзіңіз таңдаған Ж.А.К.-ының сапалы түсірілген суреті ағылшын тілінде ешбір параметрлік көрсеткіштерсіз шығады. Егер Ж.А.К.-ының өзіңіз көріп отырған бейнесін дәл сол күйінде шығарғыңыз келсе, онда экрандағы бейнені «Alt – Print Screen SysRg» және «Ctrl – V» тәсілін қолданып, «IrfanView» – әмбебап бейне көргішке түсіресіз. Бірақ бұл жағдайда суреттің сапасы өте нашар болады. Аспан координаттары көрсетілген жұлдызды аспан картасының сипаттамасы: 1. Жұлдызды аспан картасы пайдалануға оңай болуы үшін кәдуілгі Жер глобусы (ғаламшар) тәрізді берілген. Тек жалғыз айырмашылығы «Жер» – осы алып аспан глобусының ішіндегі ортаға орналасқан «кішкене нүкте шар» тәрізді деп көзге елестетуге болады. Киіз үйдің шаңырағынан көрінетін аспан глобусының дәл ортасына – Кіші жетіқарақшы (ағыл. Ursae Minoris, орыс. Малая Медведица) шоқжұлдызының ең жарық және солтүстік полюсті адастырмай көрсетіп тұратын – Темірқазық (ағыл. Polaris, α Ursae Minoris – Polar Star, North Star, Pole Star, орыс. Полярная звезда) жұлдызы орналасқан. 2. Темірқазық жұлдызын +90° деп есептесек, одан оңтүстікке қарай 10 градустық (°) шәкілдерге (шкала) бөлініп, әрбір бөлік +80°, +70°, +60°, +50°, +40°, +30°, +20°, +10°, +0°-ге жетеді де, әрі қарай, теріс есеп күйінде –10°, –20°, –30°, –40°, –50°, –60°, –70°, –80°, –90° болып есептеледі. –90° – оңтүстік полюсті көрсетеді. Сонда, солтүстік жарты шарда – 180°, оңтүстік жарты шарда – 180°, барлығы – 360° шеңбер шары пайда болатынын көреміз. 3. Темірқазық жұлдызына ұшы келіп тірелетін батыс бойлықтың оң жақтағы көлденең сызығы – 00 сағатқа тура келеді де, төмендегі оңтүстік ендіктің тік сызығы – 06 сағатқа, шығыс бойлығының сол жақтағы көлденең сызығы – 12 сағатқа, жоғарыдағы солтүстік ендіктің тік сызығы – 18 сағатқа тура келеді. Аспан уақыты шеңбер бойымен айналып – 19, 20, 21, 22, 23 сағаттан соң, батыс бойлығының оң жақтағы көлденең сызығына, яғни 00 сағатқа тура келіп, аспан сағатының шеңбер бейнесі түйінделеді. Астрономияда – Ай (Ай тұрған орын – Жердің де орны болып есептеледі), Күн, сайрандар, жұлдыздар, кометалар және т.б. аспан денелерінің орны жоғарыдағы үш ереже бойынша анықталады және сипатталып жазылады. Қазіргі ғылымның жетістігі мен көшпенді қазақтардың ежелгі ілімін салыстыру: Темiрқазық жұлдызы дәл ортасына орналасқан солтүстiк нүкте шеңберi – киiз үйдiң шаңырағына, тiк сызылған аспан ендіктері – киiз үйдiң түріне қарай қолданылатын – 45, 60, 72, 90, 120 уығына, ал көлденең сызылған аспан бойлықтары – киiз үйдiң 6, 12, 18, 24, 30 қанат керегесiне ұқсамайды деп айтып көріңізші.

Жұлдызды аспан – жылдың әр мезгілдерінде әрқалай көрініп отырады. Қазақтар күн жылыған көктем мен жазда киіз үйін түйеге артып – жайлауға, күн суыған күзде – күзеуге, «қылышын сүйретіп келетін» қаһарлы қыста – қыстауға көшіп орын ауыстырады. Бір жылда үш рет орын ауыстыратын бұл көшпенді тіршілік, айналып келгенде, аспандағы Ай, Күн және жұлдыздар әлемін үнемі бақылап отыру үшін әдейі дағдыға айналдырылған. Киіз үйдің есігі үнемі батысқа қарап құрылады. Біріншіден, бұл «Босаға (сықырлауық)» (екі жаппалы есік) арқылы далаға шыққан адамның, батыс көкжиекте жаңа Айдың (неомения) туғанын не тумағанын бақылауына қолайлы жағдай жасайды. Екіншіден, жаңа Ай мен Үркердің (3 тоғыс, 1 тоғыс айлары) тоғысуы да осы батыс тұстан көрінеді. Үшіншіден, бие құлындайтын кезде батыста туатын Босаға жұлдызын көру үшін де киіз үй есігі осы тарапқа қаратылады. Осы бөлім толығымен арналып отырған Тоғыс есебінің құрылысы, жүйесі және жұмыс істеу қағидатын қазақтың киіз үйінен бөлектеп қарау күнә болады. Ай да, Күн де және Үркер жұлдыз шоғыры да эклиптика бойымен оңтүстік жарты аспан шарында бірге қозғалады. Ай мен Күннің жүру жолын бақылау арқылы қазақ халқы – Үркер жұлдыз шоғырын да үнемі назарда ұстайды. Шамамен әрбір 2,1 күндік айырмашылықпен әр жаңасындағы (фазасындағы) Ай – 1 жылда 13-14 рет Үркермен «тоғысады». Батыс тұста (Босаға) тоғысқаннан кейін, келесі жазғы тоғыстар «Өліара» кезіндегі Ай (астрономиялық жаңа Ай) мен Үркер арасында – шығыстағы көкжиек тұстан (29-27, 25, 23 тоғыс айлары) көрінеді. Жаз өтіп, күз жақындаған сайын орталанған Ай мен Үркердің тоғысы (21, 19, 17, 15, 13 тоғыс айлары), шығыс тұстан аспанға қарай көтерілген тұстардан көрінеді. Қысты күнгі тоғыстар (11, 9, 7, 5 тоғыс айлары) – тас төбеде өтеді. Көктем жақындаған сайын Ай мен Үркердің тоғысы (3, 1, 29-27 тоғыс айлары) қайтадан – батыс тұстардан көріне бастайды. Енді осы сипаттаманы суретке айналдырсақ, «Босағасы» батысқа қараған киіз үйдің қас беті – көктемді, шығысқа қараған сырт беті – жазды, киіз үй күмбезінің шығыс жақ беті – күзді, шаңырағы – қаһарлы қысты, ал күмбездің батыс жақ беті – көктемнің басын, ал босағасы нағыз жаймашуақ көктемді білдіреді. Мысалға келтіріп отырған – Көктөбенің үстіне тігілген (GPS 43°14'1.26"С 76°58'32.29"В) киіз үйден жоғарыда көрінетін жұлдызды аспанның төрт көрінісін (көктем, жаз, күз, қыс – 9, 10, 11, 12 суреттер) дәл осы келтірілген түрінде 2017 жылдың соңы мен 2018-2019 жылдары былайша тамашалауға болады. 1 кесте. 27-28 күндік тоғыс айларының 2017-2019 жж. аралығындағы даталары № Күнтізбе Тоғыс Тоғыс айларының қысқаша сипаттамасы 1 30.ХІІ.2017 11 тоғыс Бұған дейінгі жылы қыс осы кезге дейін сақталды 2 26.І.2018 9 тоғыс «Ақпан мен Қамбардың» бұл тоғысы – елге ауыр тиді 3 23.ІІ.2018 7 тоғыс 5-тоғысқа секіру, көктемнің ерте тууының белгісі болды 4 22.ІІІ.2018 3 тоғыс «Жаңа тоғыс» – дәстүрлі әз-Наурызға сәйкес келді 5 18.ІV.2018 1 тоғыс Қазақтың нағыз «Наурызы» осы тоғыста болды 6 16.V.2018 27 тоғыс Бұл тоғыс – Үркердің 40 күн жерде жатуына тура келеді 7 12.VІ.2018 25 тоғыс Бұл тоғыс – Үркердің 40 күн жерде жатуына тура келеді 8 10.VІІ.2018 23 тоғыс Бұл тоғыста – Үркер шығыста көрініп тұрады 9 06.VІІІ.2018 21 тоғыс Бұл тоғыста – Үшарқар-Таразы көкте көрінеді 10 02.ІХ.2018 19 тоғыс Бұл тоғыста – «Мизам тоғыс» басталды, Сүмбіле туады 11 29.ІХ.2018 17 тоғыс Бұл тоғыс – қазақ елінде күйек алу аяқталады 12 26.Х.2018 15 тоғыс Бұл тоғыста – киік, елік, арқар т.б. Үркерді аңдиды 13 23.ХІ.2018 13 тоғыс Бұл тоғыста – арқар, таутеке т.б. үйірге түседі 14 20.ХІІ.2018 11 тоғыс Бұл тоғыс – қатал қыстың басы, Үркер төбеге келеді 15 17.І.2019 9 тоғыс Бұл тоғыс – қатал қыстың ортасы, Үркер тас төбеде 16 13.ІІ.2019 7 тоғыс Бұл тоғыс – қатал қыстың соңы, Үркер батысқа ауады 17 12.ІІІ.2019 5 тоғыс «Жаңа тоғыс» – батыстың «Көрісу» күніне сәйкес келеді 18 09.ІV.2019 3 тоғыс Бұл тоғыс – Алтын күрек, Көкек шақыру т.т. аталады 19 06.V.2019 1 тоғыс Қазақтың нағыз «Наурызы» осы тоғыста болады және т.т.

9 сурет. КӨКТЕМ: 43°14'N 76°58'E Көктөбе, 22.ІІІ.2018, Бс, 11:00, 2458199.5 JD

1. 2018 жылғы 22 наурызда Күн – Балықтар шоқжұлдызында болады, таңғы 7 сағ. күн шығады және сол күні 17 сағ. (UTС 11:00 +6 Алматы) Тоғыс есебі бойынша «3 тоғыс айы» (Жаңа тоғыс) кіреді. Арада екі сағат өтіп (19 сағ.) – Күн ұясына батып кеткен соң, шамамен 20 сағ. 40 мин. Қосаяқ (Меркурий) пен Шолпан (Венера) сайрандары (сайрандардың батып-тууы жылда бір мезгілде қайталанбайды) да көзден таса болады. Көктөбеге тігілген киіз үйдің шаңырағынан Темірқазықтың шығыс жағына – Жеті қарақшы, батыс бүйіріне «Қарақұрт» (Кассиопея) шоқжұлдыздары орналасып, шығыс көкжиектен Қамбар жұлдызы (Арыстан шоқжұлдызы) туып келе жатқанын көреміз. Сол шақта киіз үйдің іргесін ашып қарағанда, оңтүстік-батыс тұста 3 күндік фазасындағы Айдың Үркердің астыңғы жағында тұрғанын көруге болады. Бұл – Ай мен Үркердің алыстан бір-біріне «топырақ шашып» тоғысқан кезі. Көп ұзамай Ай Үркердің Сұлусарысын (Альдебаран жұлдызы) дәл басып тоғысады. Сұлусарының оңт.-шығ. Үшарқар-Таразы (Орион шоқжұлдызы), одан төменде Сүмбіле (α Сириус, Үлкен Арлан шоқжұлдызы,) жылтылдап тұрады. Былтыр жаз-күзде бөлек туған үш жұлдыздың (Үркер, Үшарқар-Таразы, Сүмбіле), бірге бату үшін дайындық жасап жатқан кезі. Үркердің шығыс жағында «Босағаның» төрт жұлдызы (Егіздер [Близнецы] α мен β және Жетекші [Возничий] α мен β) иінағаш (әкпіш) тәрізді иіліп тұрады. 10 сурет. ЖАЗ: 43°14'N 76°58'E Көктөбе, 10.VІІ.2018, Сс, 03:30, 2458309.5 JD

2. Көктемдегі бақылаудан бері арада 110 күн өтті (2458309.5 JD – 2458199.5 JD). Жазғы күн тоқырауы 20 күн бұрын болғандықтан, Күн таңғы 5 сағ. 30 мин. шамасында шығады. 2018 жылғы 10 шілде күні таңғы 9 сағ. 30 мин. (UTС 03:30 +6 Алматы) шамасында Тоғыс есебі бойынша «23 тоғыс айы» басталады. Ай мен Үркердің алыстан бір-біріне «топырақ шашып» тоғысқан кезін шамамен 7 сағат бұрын түнгі 2 сағ. 30 мин. киіз үйдің шығыс жақ іргесін ашып тамашалауға болады. Бұл жолы да Ай Үркердің Сұлусарысын дәл басып өтіп тоғысады. Егер сол шамада шаңырақтан қарасақ, сонау солтүстіктегі Темірқазыққа қарсы қарап, тас төбеде Қызыл жұлдыздың (Марс сайраны) жарқырап тұрғанын көреміз. Босағаның төменгі екі жұлдызында (Егіздер [Близнецы] α мен β) Күн «қонақтап» жатқандықтан және Күнді «қонақ ету» кезегі көп ұзамай Қамбар жұлдызына тиетіндіктен, бұл жұлдыздарды түнгі аспаннан көре алмаймыз. Қосаяқ пен Шолпан сайрандары Күннің артынан іле-шала туғандықтан, оларды Күн батқан (20 сағ. 30 мин.) соң ғана көреміз (21 сағ. 30 мин.). Шамалап алғанда Үркер – 20 маусымда (түнгі 3 сағ.), Үшарқар-Таразы – 20 шілдеде (таңғы 5 сағ.), Сүмбіле – 20 тамызда (таңғы 5 сағ.) шұбатылып бір-бірінен бөлек туады. Бұл кезең бөлек туатын үш жұлдыздың (Үркер-Үшарқар-Сүмбіле) ел-жұртқа жаз болғанын білдіретін кезі. Қырдағы қазақ бие байлап, жылы саумал ішіп, денсаулығын түзейтін кез. 11 сурет. КҮЗ: 43°14'N 76°58'E Көктөбе, 29.ІХ.2018, Сб, 22:15, 2458390.5 JD

3. Көктемдегі бақылаудан бері арада 191 күн өтті (2458390.5 JD – 2458199.5 JD), жаздағы бақылаудан бері арада 81 күн өтті (2458390.5 JD – 2458309.5 JD). Күзгі күн мен түн теңелуі кезінде Күн – Бикеш шоқжұлдызында «қонақтап» таңғы 7 сағ. шамасында шығады. 2018 жылғы 29 қыркүйек күні таңғы 4 сағ. 15 мин. (UTС 22:15 +6 Алматы) шамасында Тоғыс есебі бойынша «17 тоғыс айы» басталады. Ай мен Үркердің алыстан бір-біріне «топырақ шашып» тоғысқан кезін ұйқысын қиған адам киіз үйдің оңтүстік-шығыс жағынан көре алады. Солғындай бастаған Ай табағы Сұлусарыны дәл басып өтеді. Түнде шаңырақтан қарасақ, Қарақұрт жұлдызы – Үркердің жоғарғы тұсына, Темірқазықтың солтүстік-батыс тұсына – Аққу шоқжұлдызы мен Лира жұлдызы орналасқанын көреміз. Үркердің шығыс жағында «Босағаның» төрт жұлдызы түгел көрінеді. Босағаның шығыс жағынан Лақ сүмбіле (Процион) жұлдызы жарқырап тұрады. Шығыс жақтан қаһарлы Қамбар жұлдызы андыздап туып келеді. Батыс жақ көкжиекте «Тай сандықтың» (Пегас – α, β, γ және Альферац [Андромеда]) төрт бұрыш құрайтын төрт жұлдызы (қырғыз. «Керген саба») айқын көрініп тұрады. Көктөбенің ту сыртындағы оңтүстік-шығыстан көлденең қиғаш сызық бойына Сүмбіле, Үшарқар-Таразы (Шідер – деп те аталады), Сұлусары және Үркер орналасады. Бұл кезде бүкіл қазақ жерінде күйек (төрт түлікті қашыру) алу науқаны аяқталады. 12 сурет. ҚЫС: 43°14'N 76°58'E Көктөбе, 20.ХІІ.2018, Бс, 16:50, 2458472.5 JD

4. Көктемдегі бақылаудан бері арада 10 тоғыс айы немесе 273 күн (2458472.5 JD – 2458199.5 JD), ал күздегі бақылаудан бері 3 тоғыс айы немесе 82 күн өтті (2458472.5 JD – 2458390.5 JD). Қысқы күн тоқырауында Күн – Мерген шоқжұлдызына «қонақтап» таңғы 7 сағ. 40 мин. шамасында ұясынан шығады. 2018 жылғы 20 желтоқсан күні түнгі 22 сағ. 50 мин. (UTС 16:50 +6 Алматы) шамасында Тоғыс есебі бойынша «11 тоғыс айы» басталады. Ай – Үркердің астыңғы жағынан жақын өтіп, келесі күні Үркердің Сұлусарысымен (Альдебаран жұлдызы) тоғысқанын жай көзбен көруге болады. Бұл кезеңді «Үркерлі айдың бәрі қыс» деп айтатын себебі, Күн батқан бойы тас төбеде жылтылдап Үркер көрініп тұрады. Үркерден оңт.-шығ. қарай Үшарқар-Таразы, одан төмен Сүмбіле орналасады. Босаға жұлдызы Үркердің ізін алып, батысқа қарай бірге жылжып отырады. Арада 8 күн өткенде Ай шығыстағы Қамбар жұлдызымен тоғысады. Осы күндерде ауа райында күрт өзгерістер болатыны шындыққа жанасады. Келесі 9 тоғыс айы қаңтар айының ортасына тура келсе де, қазақтар бәрібір «Ақпан мен Қамбардың тоғысы» деп атайды. Қазақстан аумағында нағыз борандар мен аяздар осы кезде болып жатады. Қанша жерден биік таулар мен шоқылардың ығына орналасса да, Алматыны – Арқаның аяздарындай болмаса да, қар-мұздар айналып өтпейді. Жазда шөп жинамаған жалқау шаруалар осы кезден бастап қалтырай бастайды... Қазіргі кезде, шамамен, қазақ халқының 99 пайызы отырықшылық тұрмысқа бейімделіп не ауылда, не қалада тұрады. Киелі киіз үйді бала-шағаларымыз Наурыз мерекесінің қарсаңында киіз үй тігуге арналған арнайы алаңқайлардан, ал басқа кездері мұражайлардан (музей) ғана көреді. Сөйтсе де, тымырсық жаздың бір күндерінде, ыңғайы келіп киіз үйге түнеп шыққан қай қазақ болса да, ертесіне қаны ойнап, осы киіз үйде әрі қарай тұра бергісі келіп кетеді. Тым болмағанда, қаланың тас бетон үйлерінің еденіне киіз төсеп отыруды әдетке айналдырсақ, қазіргі кезде қала жұртын дендеген көп ауру-дерттерден арылар едік. КСРО тұсында, 1961 жылы малшыларды киіз үймен қамтамасыз ететін Үштөбе киіз үй комбинаты құрылған еді. 1990 жылдары ол зауыт қирап, жұрты ғана қалды. Ал киіз үй жасайтын шеберлер «Қытайдың темір керегелері арзан, қазір кәсібіміз өзін ақтамайтын болды» деп мұңын шағады. [7] 2016 жылғы 5 ақпан күні «alashainasy.kz» веб-сайтында «Үйлену тойын киіз үйде өткізу Англияда жаңа трендке айналды» [8] және 2016 жылғы 6 қыркүйек күні «nur.kz» веб-сайтында «Бір түнге 50 доллар: АҚШ-та киіз үйлер жоғары сұранысқа ие» [9] деп аталған мақалалар фото суреттермен бірге жарияланды. Ағылшын және американ ұсталары жасаған киіз үйлер әрине қазақтың киіз үйіндей қайдан болсын! 13 сурет. АҚШ пен Еуропада – киіз үйлер «сән-үрдіске» айналуда

Киіз үйдің негізгі қаңқасын – сәмбі тал құраса, жылулық беретін жабындысын кәдуілгі – киіз құрайды. Оюлап-нақыштап басылған баяғы ауылдың киіздері-ай десейші. Қазіргі кезде киіз басуды білетін қазақтың ақ жаулықты аналары бар ма екен өзі?! Есесіне жаңа технологияларды пайдаланып, киіздің жаңа түрлерін жасауда қойы көп құрлық саналатын – Австралия, Жаңа Зеландия, Қытай, АҚШ кәсіпкерлері мен өнертапқыштары алда келеді. Ағылшындар мен американдықтар, пысықтық танытып, киіз үй мен киізге халықаралық патент алып алса, біздің қалғып-мүлгіп жүрген қазекең, ертеңгі күні киіз үй мен киізді АҚШ пен Англиядан экспорттап масқара болмаса жарар еді. Әттең, баяғы Үштөбедегі киіз үй жасайтын зауыт қирамай аман қалғанда, қазір киіз үйлерін шетелге экспорттап, шаш-етектен пайдаға кенелер еді-ау деген өкінішке толы ой келеді... 2 ТАРАУ. ТОҒЫС ЕСЕБІН ЗЕРТТЕУІМІЗГЕ НЕ ТҮРТКІ БОЛДЫ?

Қазіргі уақытта әлемде бірнеше мың кәсіпқой астрономдар тіршілік жасап, жұмыс істейді. Сол астрономдардың баға жетпес еңбегі арқасында бүгінгі күні біздер Күн жүйесіндегі сайрандар, жұлдыздар мен шоқжұлдыздар, жалпы «Құс жолы» галактикамыз және т.б. жөнінде көп жайларды білетін болдық. Күнделікті тіршілігімізде ғарыштағы таңсық өркениеттер, яғни экзопланеталар [4] жөнінде өте көп айтылатындықтан, нәтижесінде біздің барлық назарымыз жоғарыға – ғарышқа бағытталған. Әйтсе де біздің «Жер» деп аталатын сайранымызда шешілмеген құпиялар толып жатыр. Осы еңбектің бірінші бөлімін тұтасымен арнаған ежелгі археоастрономиялық құрылыстар, оған салынған таңбалар мен белгілер, әртүрлі күнтізбе түрлері мен басқа да «ескілік» сарқыншақтарының жұмбағы әлі күнге дейін шешілген жоқ. Аспанды зерттейтін астрономдар мен жердегі қорымдарды қазатын археологтардың бір жеңнен қол, бір жағадан бас шығармауының салдарынан, ежелгі жәдігерлерді зерттеуге ешкімнің де уақыты да, құлқы да жоқ. Міне, осы арада оларға жәрдемші болуға, біз сияқты ынталы әуесқойлар табыла кетеді. Алдыңғы екі ғылымның өкілдерімен салыстырғанда, бұлардың жұлдызды аспанға деген әуестігінде шек жоқ және олар бұл еңбегі үшін бақыр тиын да сұрамайды. Бәрін де әуелі Алла ризашылығы үшін және көңілін тыншытып, қанағат сезіміне бөлену үшін жасайды! 14 сурет. Келмеске кеткен – коммунистік дәуірдің «қорқынышты елесі»

Әуелі сәл шегініс жасап, біраз ғұмырымыз өткен ХХ ғасырдың соңғы ширегін еске түсіруге мәжбүрмін. Себебі, осы зерттеулердің басы шын мәнінде сол кезде басталған еді. Оған ұйытқы болған менің ғазиз анам мен әкем. Оларды еске алмай өте шыққаным болмас! Ана мен әке – тәй-тәй басқан сәби кезден бастап ... қартайған шаққа дейін санаңда жатталып қалатын ұлы тұлғалар іспетті десем артық айтқандық бола қоймас. Олар сәбиін өбектеп өсіріп, өз бойларындағы барлық асыл қасиеттерін тәрбиелеу жолымен сәбилерінің қанына сіңдіріп, күндердің күнінде үлкен өмір жолына шығарып салады. Анасы мен әкесінің мінез-құлқынан сабақ алып өскен әлгі сәбиде, өзін қоршаған орта жөнінде өмірлік ұғыныс пен түсінік қалыптасып, өз кезегі келгенде, өзінің перзенттерін де солай өсіреді және осылайша ахиретке дейін жалғаса береді. 15 сурет. Жұлдызды аспан әлемін «тануға» үйреткен әкем Әлісейіт Менің әкем Әлсейіт Қамбарұлы Байқабыл қажы тегі (1922-2003) қазақтың бергі тарихындағы зұлматы көп қиын жылдарды басынан өткерген адам еді. Асыр салып ойнайтын сәбилік шағы 1932-33 жж. ұлы ашаршылыққа, жастық шағы 1941-43 жж. алапат соғысқа сәйкес келді. Қанын төгіп коммунист [5] атанған соң болар, әкем өле-өлгенше коммунизм идеяларына адал болды. 1990 жылдары жұрт «коммунист» болғанына лағнет айтып жатқанда, әкем қайтыс болғанша қамзолының төс қалтасынан партбилетін тастаған жоқ. Сонымен бір дерлікте бір Алланың Ұлы құдірет иесі екендігіне, Мұхаммед (с.ғ.с.) оның пайғамбары екендігіне кәміл сенген мұсылман еді. Сол сенімдеріне сәйкес үйелмелі-сүйелмелі төрт ұлын да иманы бар азаматтар етіп өсірді. Өмірінде мылтық ұстап көрмеген «пысықайлар» Ұлы Отан соғысының ардагері атанып, пәтер алып жатқан шақта, ол ешнәрсе де алмады, ешкімге алақанын жаймады. «Неге жұрт қатарлы болмайсыз?» деп күйінгенімізде, әкем саспастан: «бомба түсіп, шашылып кеткен дене мүшелерін қапшыққа жинап көмген достарымнан ұяламын, әйтеуір соғыстан тірі келдім, балалы-шағалы болдым, Алланың осы берген нығметінен басқа не керек» – деп жауап беретін. Әкем «әптиек, мұхтасар, аллаяр» т.б. діни дәрістерді ауыл молдасынан жақсы білгендіктен, одан үнемі көп таяқ жеуші едім деп күлсе, әттең-ай Кеңес үкіметі ашқан мектепте оқи алмадым, тұрмыс ауыр болды деп күрсінетін. Қаршадай болып колхоздың мақта алқабында «акөшке» (окучивание – түптеу, домбықтау, шабықтау) айдап жүріп, арабшаға қоса, латын және кириллица әліпбилерімен оқуды өзі үйреніп алыпты. Алапат соғыстан ауыр жарақат алып аман келген соң милиционер, соңынан өрт сөндіруші болып жұмыс істеді. Сөйтіп жүріп географиялық карталар мен жұлдыздар ілімін жақсы білетін. Бала кезімізде «жерімізді қытайлар қаптайды, қымбатшылық болады» және т.т. деп айтып отыратын. Мұны естіген ауыл адамдары «қайтсін енді, соғыста контузия алған ғой» деп мүсіркейтін. Әкемнің көзін көрген бірен-саран тірі қалған адамдар бүгінгі күндері «білмеген екенбіз – әкең әулие екен, айтқан нәрселері аумай келді» деп жағаларын ұстайды... 16 сурет. Жастайымнан «жұрттан басқаша есептеуге» баулыған анам Апажан Менің анам Апажан Сәдуақасқызы Жақаш немересі (1929-2002) пединституттың математика факультетін бітірген дипломы бар болса да, ғұмыр бойы (33 жыл) педучилищенің дипломымен мектептің бастауыш сыныптарына сабақ берген ұстаз болды. Анамның ғылыми математикадан дараланатын, тіпті кейде оның заңдарына қайшы келетін өзінше есептеу тәсілі мен өз амалдары болатын. Мектеп бітірер кездегі мемлекеттік емтихандар кезінде математикадан есептер шешілмей жатса, мектеп директоры «ойбай, құрып жатырмыз, Апажан, мына есептерді шығарып бер» деп шешеме келгенін көзіммен көрген едім. Анам бір қызығы ол есептерді шығарып беретін. Бірақ, бастауыш сыныптың мұғалімі бұл күрделі есептерді қалай шығарады деп ешкім де таң қалмайтын, шешем де кудесін қағып мақтанбайтын. Осылайша әкем мен анам тумысынан мінез-құлықтары табиғаттың заңына кереғар болып туылған жандар еді. Өмір бойына екеуі бір-бірімен білім жарыстырып, толық қарама-қайшылықта өмір сүрсе де, қайран ата-анам, араларына 10 ай салып, ана дүниелеріне қол ұстасып бірге кетті деуге болады. Жазды күндері үйдегі малға қыстық шөп дайындау үшін әкеміз біздерді кең далаға алып шығатын. Қосқа түнеп қалған кездері, түнге қарай әрбір жұлдыз бен жұлдыз шоғырларын, әрбір сайранды аспаннан бөлек-бөлек көрсетіп, аспан әлеміне қатысты қызық-қызық аңыз-ертегілерді «әкем Қамбар айтушы еді» деп біздерге айтып беретін. Бұл ертегілерді жәкеме атам Байқабыл қажы, оған әкесі Марал, Маралға Маңқозы, Маңқозыға Бөрібай және т.т. бабаларымыз айтып берген екен деп шыққан тегіміздің шежіресін де миымызға сіңірді. Сөйтсе де сол қызықты аңыз-ертегілерді қанша уақыт өтсе де еш жерден естігенім де, оқығаным да жоқ. Соған қарағанда оларды біздің әулетіміздегі ата-бабаларымыздың біреуі құрастырып, кейінгі ұрпақтары сабақтастықпен бір-бірінен есітіп бүгінгі күнге жеткен болар деп ойлаймын. Қазіргі григориан күнтізбесін «осы да календарь ма екен, календарь деп анау ата-бабаларымыз жүргізген амалдап есептеуді айт» деп әрбір 7-9 күн аралықтарын «амалдармен» есептеп отыратын. Көктем жазға ұласқанда «Үркер қазір жер астында жатыр», ал жаз күзге ұласқанда «Үркер көрінетін уақыт болды, енді Ай мен Үркердің тоғысуын бақылап жүру керек» деп әр ай сайын түнгі аспанды торуылдап жүретін. 17 сурет. Ай мен Үркердің «тоғысы», 18.12.1972 жылғы (Дс) – 11 тоғыс айы

1972 жылдың желтоқсан айында 3-сыныпта оқитын едім. Қас қарайған соң әкем «балам менімен бірге жүр, саған Үркер мен Айдың тоғысқанын көрсетейін» деп жылы киіндіріп далаға алып шықты. Шәуілдір ауылының (GPS: 42°47′18,25″N 68°21′19,93″ E) оңтүстік тұсындағы аспанды көзімен аз-кем шарлап шыққан соң, әкем толықтанып қалған Айдың алдыңғы жағында жыпырлап тұрған топ жұлдызды көрсетіп «Үркер деген әне анау жылтылдап тұрған жұлдыздар, бүгін он үш тоғыстың айы басталады, шамамен 7-8 күннен соң Ай шығысқа қарай жылжып барып қаһарлы «Қамбар жұлдызымен» (Арыстан шоқжұлдызы) тоғысады, сол кезде міндетті түрде суық болады» деді. – Расында да солай болып шыққандықтан, Ай мен Үркердің сол «тоғысу» көрінісі жадымда мәңгілік жатталып қалыпты. Қазіргі уақытта ғаламтор беттерінде онлайн-жұлдызды аспан картасы немесе арнайы астрономиялық программалар көп кездеседі. Осы веб-сайтта тұрақты түрде қолданған онлайн-жұлдызды аспан картасында бұл дата 1972 жылғы 18 желтоқсан, дүйсенбі (2441669.5 JD) күніне тура келеді екен. Шамамен сол кездерден бастап Ай мен Үркердің «тоғысуын» көреміз десе, әкеммен бірге ілесе шығатын болдым. Менің жұлдыздарға деген құмарлығымды байқаған әкем – Үркер жөнінде көп әңгіме айтатын болды. Одан бері 40 жыл өткендіктен, ол әңгімелердің көбі қазір есімде жоқ. Әкемнің қалың қасының астынан біздей қадалып тұратын көкшіл көзі өткір еді. Әйтсе де ата-бабаларымыздың ішінде көз жанары әкемнен де өткір басқа біреулер болса керек: «Үркердің топтасқан жұлдыздарын – Ай мүйізді ақ серке бастайды, орта тұсында – алтын жүнді ақ саулық, соңында күйекті сезген – көк қошқар жүреді. Буалдырланған боз тұман ішінде – буаз қой, дөң мұрынды дөнен қой, құлағы тілік құнан қой, тойынған тоқтышақ, қозысын ерткен қоңыр қой, басқа да бағлан, көрпеш қозылар секілді ұсақ жұлдыздар болады» деп әкем әкесінен естігендерін маған айтып, ол жұлдыздарды шамалап көрсететін. 2 кесте. Үркер жұлдыз шоғырының (М45) грекше және қазақша атаулары № Грекше Қазақша Белгіленуі Көрінуі Спектрі 1 Альциона Алтын жүнді ақ саулық η (25) Торпақ 2,86 B7IIIe 2 Атлас Ай мүйізді ақ серке 27 Торпақ 3,62 B8III 3 Электра Буалдыр ішінде буаз қой 17 Торпақ 3,70 B6IIIe 4 Майя Күйекті сезген көк қошқар 20 Торпақ 3,86 B7III 5 Меропа Құлағы тілік құнан қой 23 Торпақ 4,17 B6IV 6 Тайгета Дөң мұрынды дөнен қой 19 Торпақ 4,29 B6V 7 Плейона Ақ серкенің Ай мүйізі BU (28) Торпақ 5,09 B8IVep 8 Целена Тойып алған тоқтышақ 16 Торпақ 5,44 B7IV 9 Астеропа 1 Қозы ерткен қоңыр қой 1 21 Торпақ 5,64 B8Ve 10 ––––– Бағлан, көрпеш қозылар 18 Торпақ 5,65 B8V 11 Астеропа 2 Асыр салған қозы-лақ 2 22 Торпақ 6,41 ––– Үркер жұлдыз шоғырындағы (2 кесте) қазіргі жұлдыз атауларын әкем айтқан жұлдыз атауларымен салыстырсақ, ақиқаттан ауылы алыс емес екенін төмендегі суреттен көреміз. 18 сурет. Үркер (М45) жұлдыз шоғырындағы 9 жұлдыздың орналасу сызбасы Малсақ әкем төрт түліктің ішінде «қойдың сүті қорғасын» деп қойды ерекше қастерлейтін. Шешеме үйдегі оншақты қойды саудыртып, ыстық кезінде әуелі сүтін ішкіздіріп, одан қалған сүтті ұйытып айран жасап беретін. Бала кезде «ағарған дәмнің» қадірін білмей, «ішпеймін, одан да кәмпит беріңдер» деп мұрнымызды тыржитқанда, әкеміз марқұм: «әлі осы кәмпиттен жүректерің айнып, шіркін баяғы қойдың сүті-ай» дейсіңдер деп күлімсірейтін. Қазіргі капитализм [6] дәуірінің бір көрінісі, дүкендерде қаптап тұрған «химикат» тағамдар. Соларды көргенде әкемнің сол баяғы сөздері есіме еріксіз түседі!

Аспанда – Ай мен Үркер, Жерде – он екі жылдық мүшел. Тоғысты Темірқазықпен түзеген, Қазақтың есебі – қашанда түгел... Әлісейіт Қамбарұлы

ОН ТӨРТ ҚАРАҚШЫ ЖӘНЕ ҮРКЕР МЕН АЙ ТУРАЛЫ АҢЫЗ

– Аталарымыздан жеткен әңгімелерде «Үркер» Көк Тәңірінің қасиетті отар қойы екен (700-900 қой, ақиқатында Үркер жұлдыз шоғырында 3000 шамалы жұлдыз бар). Ерте замандарда оларды он төрт қарақшы қатты үркітіп «Үркер» атаныпты – деп жарықтық әкеміз айтыла-айтыла миымызда жатталып қалған төмендегі космологиялық және космогониялық мәні зор «Он төрт қарақшы және Үркер мен Ай туралы» аңыз-ертекті айтатын. «Ерте-ерте, ертеде, Көк Тәңірі – Сүмбіледе, Кәпірит – қара үңгірде, Адамдар жерұйық Жерде» – өмір сүрген ерте замандарда, Көк Тәңірі мен оның қаһарман он төрт сарбазы, аспан мен жерге әділетті билік жүргізіпті. Көк Аспан мен жасыл Жердің түтінсіз таза жалыннан пайда болған барлық «жындары» олардың құзырына бағыныпты. Көк Тәңірінің көп істерін көре алмайтын іші тар Кәпірит [7] қана момақан, жуас адамдарға көп кесір жасай беріпті. Ақыр соңында шыдамы таусылған Көк Тәңірі өзінің он төрт сарбазына Кәпіритті тұтқындап, алдына алып келуге бұйырыпты. 19 сурет. Шынжырланған Кәпіриттің сағым бейнесі Кәпіритте өздерінің де кегі бар Көк боз ат мінген Бас сардар мен Ақ боз ат мінген Ақ сарбаз және қалған он екі сарбаз, Күннің бетіндегі әрбір қара үңгірді тінткілеп жүріп, көзге елеусіздеу қара үңгірдің ішінде жасырынып жатқан Кәпіритке тарпа бас салып, қол-аяғын кісендеп, шынжырлап, тұтқындайды. Ақ боз ат мінген Ақ сарбаз Кәпіритке қатты өшіккендіктен, алмас қылышын қынабынан суырып: – Көк Тәңіріміздің алтын уақытын алмай-ақ, мына албастының басын осы жерде-ақ шауып тастайын – деп Бас сардарға қарайды. Сол кезде жаны қысылған Кәпірит: – Егер мені тірі қалдырып, Көк Тәңіріне аман алып барсаңдар, сендерге ешкім білмейтін үлкен құпияны айтамын деп «дат» сұрайды. Он төрт сарбаз қораланып тұра қалып: «Кәпірит болса да, ең баста Көк Тәңірі жаратқан періштеден пендеге айналған малғұн ғой, не құпия айтады екен тыңдайық, оның үстіне Көк Тәңірі маған тірі алып келіңдер деді емес пе?!» деп дұрыс шешім қабылдағандай болады. Бас сардар Кәпіриттің көзіне тіке қарап тұрып: «жарайды, бердік датыңды, әуелі әлгі құпияңды айт, егер іске тұрарлық болса, шыбын жаныңды қиямыз» дейді. Күткені де сол болып тұрған Кәпірит, он төрт сарбаздың бір сәттік пендешіліктерін одан әрі қоздырып, жыландай ысылдап сөйлеп қоя береді. – Жердің ортасындағы ең үлкен Жерұйық жайлауында бірыңғай ақ жүнді бір отар қой жайылып жүр. Олардың ішінде жүні алтыннан жаралған ерекше бір саулық бар. Егер сол саулықты сойып, «сиқыр дарыған етін» жейтін болсаңдар, жасыл Жерде мәңгілік өмір сүресіңдер және Көк Тәңірі әрбір ісінде сендермен санасып отыратын он төрт уәзірі боласыңдар дейді. Он төрт сарбаз тұңғыш рет пендешіліктері жеңіп, нәпсіге беріліп ойланып қалады. Бір-біріне жағалай көз сүзіп, ақыр соңында бәрі Бас сардарға қарайды. Адамдардан асып туған артықшылықтарға ие болса да, Кәпірит айтқан мүмкіндіктерден милары айналып қалған он төрт сарбаз іштей тұңғыш рет Көк Тәңірінің әміріне қарсы келетін шешімге келгені көздерінен көрініп тұр еді. Ақыр соңында сарбаздарына жағалай көз сүзіп шыққан Бас сардар мен Ақ сарбаз он екі сарбазбен келіскен түрде, Кәпіритке былай дейді: – Біздер Жерұйыққа барып, айтқан сөздеріңнің анық-қанығын анықтап, тексеріп келгенше, осы жерде шынжырланып тұрасың. Егер айтқан сөздерің рас болса, онда тағдырыңды Көк Тәңірі шешеді, біздер сенің барлық кесірлеріңді кешіреміз дейді. Кәпірит мүләйімсіп «жақсы, айтқандарың болсын, аман-есен барып келулеріңді асыға күтемін» деп мойынсұнып басын иеді. Әйтсе де, он төрт сарбаз Жерұйықты іздеп көзден таса болғанда, Кәпірит кісеннің тесіктеріне сұқ саусағындағы ұзын тырнағын тығады да, шынжырдан босанып, «бір оқпен екі қоян атқанына масаттанып» мырс-мырс күліп, жалындаған Күннің арғы жағындағы ешкім біле бермейтін «Қара ұйыққа» қарай қаша жөнеледі. Шынына келгенде, көріңде өкіргір кәззап Кәпірит баяндаған Жерұйықтағы әлгі отар қой Көк Тәңірінің әлемді әділетті түрде басқаруының сыр-құпиясы сақталған «Ақ жәшігі» болатын. Ал алтын жүнді саулық сол жәшікті ашып-жауып тұратын – алтын кілті еді. Күллі әлемдегі жақсылық пен жамандықтың өзара тепе-теңдігін сақтап тұрған Жерұйықты күл-талқан етуге Кәпіриттің шамасы келмей жүрген-ді. Себебі, Жер жәннаты Жерұйықты Көк Тәңірінің ең сенімді құлы, қасиеті көп Қызыр Ата күзететін. Көк Тәңірі оған Кәпірит түгілі, зияны одан аз зұлым жындар мен дандайсыған диюлардың иісін жылдық жерден сезіп, сұлбаларын айлық жерден көретін қасиет дарытқан еді. Әрине аңғал сарбаздар бұл істерден мүлде хабарсыз болса, олардың не ойлап, неге ниет еткенінен Көк Тәңірі де хабарсыз еді... 20 сурет. Жерұйықтың жайлауында жайылған ақ саулықтар

Он төрт сарбаз тақымдарын қыса түсіп, тұлпарларына қамшы басып Жердің ортасына қарай жөнелді. Жерұйыққа күндік жер қалғанда, Көк Тәңірінен хабар жетіп, Қызыр Атаға Сүмбілеге ұшып келуге бұйрық келеді. Ол – Көк Тәңірінің отары жайылып жүрген жаққа қарап, бәрін көзбен бір шолып өтеді. Бәрі аман-сау. Сөйтсе де бір тексеріп қояйын деп иісшіл мұрнын желге тосады, көзімен көкжиекті сүзіп шығады. Ешбір жын-диюдың иісі де, сұлбасы да жоқ. Көк Тәңірінің сарбаздары оған көрінбейтін болып жаралғандықтан, көз ұшындағы қылаңдаған он төрт сұлба оған он төрт қураған бұта сияқты болып көрінеді. Содан соң ол қанатты пырағына мініп Сүмбілеге ұшып кетеді. Келесі күні сарбаздар Жерұйықтағы жайлауға жетеді. Кәпірит расында да алдамаған екен. Жайлауда жүндері бірыңғай ақ түсті саулықтар жайылып жүреді. Кенет олардың көзіне отардың шетіне таман бұларға үрпиіп қарап тұрған алтын жүнді саулық оттай басылады. Көк Тәңірімен дәрежелері теңессе не істейтіндіктерін ойлай-ойлай, пендешіліктен естері ауып қалған Ақ сардар мен Бас сарбаз: «Кімде-кім алтын жүнді саулықты бірінші болып ұстаса, сол сарбаз алтын теріні өзіне қалдырады» деп бұйрық уәде береді. Делебесі қозып тұрған сарбаздар мұның соңы не боларын ойлап жатпастан «шу» деп шаба жөнеледі. Әуелде шауып келе жатқандардың Көк Тәңірінің сарбаздары екенін көріп отар қой ешбір қауіптенбейді. Әйтсе де олар отарға аш бөрідей анталап тап бергенде, алтын жүнді саулықты ортаға алып, отар қой ұйлығып бір жерге топтасады. Бірақ, олар саулықты тұмшалағанымен, алтынның шуақты сәулесін жасыра алмайды. Әбден тіс қаққан қарт сарбаз төтесінен барып тап беріп, алтын жүнді саулықты алдына өңгеріп, былай шыға Ақ сарбазға тапсырады. Ақ сарбаз алтын жүнді саулықты жерге атып ұрып, кездігін оның жүрегіне бойлатып сұғып жібереді... Мыңдаған жылдар бойы аспанында бір шөкім бұлт болмаған Жерұйықтың аспаны сол сәтте нілдей бұзылып жүре береді. Көкжиектің тұс-тұсынан пайда болған сұп-сұр бұлттар тас төбеге жақындаған сайын қара қошқылданып, ең соңында көгілдір аспанды қара қорғасын бұлттар тұмшалай бастайды. Ауа райы біржолата бұзылмай тұрғанда, мына саулықтың етін жеп алайық деген сарбаздардың біреуі дереу оның денесін жақын жердегі ағашқа іліп терісін іреп жатқанда, екіншісі от жағып, қазан асып, астың қамына шұғыл кірісіп кетеді. Саулықтың етін боршалап жатқанда, оның жатырынан өліп қалған алтын жүнді қошақан шығады. Ақ сарбаздың көзіне қан толып, әлгі қошақанның терісін сыпырып алады да, денесін жерге көміп, терісін ағаштың бұтағына іліп қояды. Сарбаздар етті қазанға салып, сорпасынан кезекпен дәм татып көреді. Саулықтың еті расында да бөлекше дәмді екен. Он төрт сарбаз ерекше көтеріңкі көңіл күймен әлденіп алған тамақтан соң, мызғып алмақ болып, әлгі алып ағаштың астына жата кетеді. Енді көздері іліне бергенде, кенеттен қара аспанды ортасынан қақ жарған ғаламат найзағайдың жарқылы мен гүрілдеген қатты дауыстан бәрі де шошып оянады. Сол кезде ешқашан да өмірлерінде көрмеген нөсер жаңбыр басталады. Әлгі сарбаздар бұл нөсер жаңбыр мәңгілік Көк аспан мен бір сәтте қап-қара болып кеткен Жердің қарғыс айтқан көз жастары екенін ол кезде әлі білмеген еді... Келісілген уәде бойынша қарт сарбаз саулықтың алтын жүнді терісін қанжығасына байлайды. Бірақ қатты нөсердің мұздай тамшылары киімінен өтіп сүйегіне жетіп бара жатқан соң, нөсерден қорғану үшін алтын жүнді теріні сулықтың сыртынан іліп, арқасына жамылып алады. Сүйектеріне дейін су өтіп тоңса да, сарбаздар көңілді еді. Себебі, ендігі жерде Көк Тәңірінің өзі бұлармен әрбір істе санасатын болады деген ойдың өзі, пендешіліктерін одан әрі қоздыра түседі. Олардың көңілі осылай марқайған сайын Жердегі мамыражай бейбіт күндер келмеске кете берді. Аспан мен Жердің арасындағы бүкіл жын-диюлар адамдардың ішіне жаппай ене бастады. Он төрт сарбаз келген іздерімен кері қайтып келе жатқанда, әуелде құшақ жайып қарсы алған Жерұйықтың елдерін ешбір тани алмайды. Олар болмашы нәрсе үшін бір-бірімен жаға ұстасып жыртысып, қырқысып, оның соңы жауласуға, қан-жоса болған соғыстарға ұласып жатады... 21 сурет. «Үлкен жеті қарақшы» және «Кіші жеті қарақшы» осылай көрінеді – Жеті қат көктің арғы жағындағы Сүмбіледен жерге түскен Қызыр Ата Көк Тәңірінің сарбаздарының істеген ісін көріп, дереу қайтадан Сүмбілеге ұшады. Одан болған жайды естіген Көк Тәңірі ашу-қаһарына мініп, қара Жерге көз тастайды. Адам көзі жетпейтін көкжиекте әбден қалжыраған он төрт сарбазының жеті-жетіден бөлініп келе жатқанын көрген Көк Тәңірі оларды қазіргі кездегі көрінетін бейнесінде жұлдыздарға айналдырып, адамдарға көрінетін етіп көкке бір-ақ көтереді. Онымен де тоқтай алмай, он төрт қарақшы орналасқан жақты, аязы мен суығы сүйектен өтетін суық өлкеге айналдырады. Осылайша он төрт сарбаз ешбір рахаты жоқ Жердегі мәңгілік өмірлерін, енді ешқашан жылымайтын суық қара аспанда өткізетін болып қала береді... – Көк Тәңірі Қызыр Атаға қалай да Кәпіритті тауып, менің алдыма алып кел деп әмір береді. Кәпіриттің соңында қалған иістің ізімен жүріп отырып, Қызыр Ата жалындаған Күнді айналып өтіп, «Қара Ұйығында» қамсыз жатқан оны дереу кісендеп Көк Тәңіріне алып келеді. Қанша қаһарланса да бұл жолы Көк Тәңірі Кәпіриттің басын кесуге бұйрық бере алмайды. Себебі, Кәпірит пендешілікке бейім адамдарды былай қойғанда, өзінің ең сенімді он төрт сарбазын алдағандықтан және ендігі жерде Жер бетіндегі барлық елдер мен халықтар саналы түрде ортақ келісімге келіп, бейбіт өмір орнағаннан кейін ғана мұндай бұйрықты бере алатын еді. Оған дейін Кәпіритті көз көрінетін жерге байлап қоюдан басқа амал қалмайды. Сол кезде Көк Тәңірінің есіне жұлдыздарға айналдырған баяғы он төрт сарбазы түсіп, Қызыр Атаға Кәпіритті Бас сардар мінген Көк боз аттың шылбырының «Темір қазығына» қосақтап байлап қоюға бұйрық береді. Осы кезден бастап он төрт сарбаз «Темірқазаққа» Көк Тәңірінің сиқырлы құлыбымен кісенделген Кәпіритті айналып күзете бастайды. Көк Аспан мен Қара жердің қарғысын алған он төрт сарбазды Жердегі адамдар «Үлкен жеті қарақшы» және «Кіші жеті қарақшы» деп атай бастайды. Бертінде бұл қарақшылардың сапына Көк Тәңірінің қаһарына ұшыраған басқа да ұсақ пенделері қосылып, барлығының саны «Қырық қарақшыға» жетеді. Қанша тесіліп қарасаң да, он төрт жұлдыздың маңынан не «Қырық қарақшыны», не Кәпіритті көре алмайсың. Себебі, қырық қарақшының дәрежесі он төрт қарақшыдан төмен, ал Кәпірит ең бастан жұлдыз емес, түтінсіз жанатын алау от. Әлі күнге дейін Кәпіриттен шағылысқан әлгі алау от жарты аспанды жалаулатып, түрлі-түсті болып құбылып, көрген адамның көзін де, көңілін де арбап тұрады... 22 сурет. Үлкен және Кіші жетіқарақшы және Кәпірит жаққан жалынсыз алау от 14 қарақшы – түнде Полярлық шұғыла 14 қарақшы – күндіз

Көп жақсылығы кеміп қалған қара Жердің пендешілікке толы тіршілігін қамтамасыз ететін қасиетті отарға тағы біреулер қарақшылық жасап жүрмесін деп Көк Тәңірі – Қызыр Ата мен қасиетті отарды да жұлдыздарға айналдырады. Алтын жүнді саулықтан айырылып қалғалы бері «үркек» болып қалған отар қой мен он төрт сарбаздың арасын бөліп тұру үшін «Босағаның» әйгілі төрт жұлдызын, адамдардың ар-иманы мен тағдырларын таразылау үшін Үшарқар-Таразының 8 жұлдызын, Кәпіриттің «Қара ұйық» мекенінің кесапатынан Жердегі адамдарды сақтау үшін Болпан мен Шолпанды және Қызыл жұлдызды қоса жаратады. «Үркек» жұлдыздар шоғырын жердегі адамдар келе-келе «Үркер» деп, оның соңынан ілесіп отыратын сары жұлдызды «Қызыр Ата» (Альдебаран) деп атай бастайды. Осыдан кейін бұрын бірқалыпты болып тұратын ауа райы бұзылып – Жер бетінде алты ай қыс, алты ай жаз ауысып тұратын болады. Үркердің жұлдыздары шоқтай жайнап, Көк Тәңірі сызған сызықтың бойымен жайылып кетіп бара жатқанда, қарсы беттен қарт қарақшының иығындағы алтын тері (Алькор мен Мицар) мен Ақ сарбаздың қанжығасындағы алтын қозының терісін көріп, баяғы Жерұйық естеріне түсіп, маңырап қоя береді екен. Сол кезде ашудан булыққан он төрт қарақшы «сендердің кесірлеріңнен осы жайға тап болдық» деп жындары қозып, садақтарын кезеніп Үркерге қарай жаппай жебе ата бастайды. Әуелгі кездері атылған жебелер Үркерден асып өтіп, Таразының тағдыр өлшейтін безбен тастарын қирата береді. Оны көрген Көк Тәңірі Үркер мен басқаларын қалқалау үшін – Күннің тасасындағы Кәпіриттің баяғы «Қара ұйық» мекенін қалқан етіп жаратыпты. Содан бері он төрт қарақшының Үркерге қарай атқан жебелері «Қара ұйықтың» бетін шұрқ-тесік етіп шұбарлап тесіп тастаған екен. Адамдар «Ай-ай, атаңа нәлеті Кәпірит-ай» деп күйіне бергендіктен, бертін келе Кәпіриттің «Қара ұйық» мекені «Ай» деп аталып кетіпті. Он төрт қарақшының Үркерге қарсы келуі Ай есебімен 27-28 күнде тұрақты түрде болып тұратындықтан, адамдар Айдың Үркерді қалқалайтын сәтін «тоғыс» (латын. occultation) деп атап, бертін келе соның негізінде «Тоғыс есебі» деп аталатын күнтізбе жасап алады. Кәпірит өз бойындағы сиқырларды молынан пайдаланып, өзі кісенделген жақта аспанды алаулатып түрлі-түсті етіп от жағып қойған. Жыл он екі ай бойы өзі сол отта жылынған болып, жыландай ысылдап арбап, он төрт қарақшыны кезек-кезек аспаннан түсіп, әлгі жалған алауға жылынуға шақырады. Кәпіриттің алдап-арбауына Көк боз ат мінген Бас қарақшыдан бастап, қалған он екі қарақшы түгел түсіп қалған. Сол себепті уақыт өте келе Кәпірит жоғары қарай табандап жылжып, ең соңғы он төртінші қарақшы мінген аттың шылбыры байланған «Темірқазықта» кісендеулі тұр. Әңгімесінің осы жеріне келгенде әкем: «Кәпірит бұл жас қарақшыны да алдайды, бұғау шылбырдан босанып шығады, сол кезде әлемде ақырзаман болады – деп күрсінетін. Ақырзаман-қияметте адамдар бейкүнә қара Жерді қанға бояп, кеңірдектеріне дейін кешірілмес күнәға батқандары үшін Көк Тәңірінен әділ жазаларын алады. Содан соң аспан әлемі қайта өзгеріп, көкте басқа жұлдыздар, жерде басқа нәсілді адамдар пайда болады. Оларды сынау үшін Көк Тәңірі Жер ортасына қайтадан Жерұйықты орнатады. Алтын жүнді ақ саулықтың баяғы жерге көмілген алтын жүнді қошақанын қайта тірілтеді. Әлгі қошақаннан тура анасына ұқсайтын алтын жүнді саулық өсіп шығады. Сол кезде оның қасына Үркерге айналған баяғы отар қой қайтып оралады...» деп аталарымыз айтып отырушы еді дейтін. [10] [11] 23 сурет. Үлкен және Кіші жетіқарақшы мен Үркердің орналасу сызбасы

Ата-бабаларымыз әуелде Қаратаудың терістігіндегі Созақ жерін жайлағанымен, қалмақ пен жоңғар шапқыншылығында үдере көшіп, қазіргі Қызылқұмның қойнауына терең еніп кеткен екен. Сол мекендерінде 200 жылға жуық қоныстап, сырт дүниеден бөлектеніп өмір сүріпті. Бұл қызықты аңыз әңгіме сол кездері пайда болып, елге жайылмай қалған болса керек. Ұзақ уақыт бойы жылдың әр мезгілдерінде аспан әлемін үнемі бақылап жүргенімде, әкем айтқан жоғарыдағы аңыздың расында да жұлдыздар мен Айдың қозғалысымен толық сәйкес келетінін байқап келемін. Тіпті осы аңыздың әсерімен әлі күнге дейін Үркер жұлдыз шоғырының сұлбасы көз алдыма «Алтын жүнді ақ саулық» түрінде, ал Кіші және Үлкен жетіқарақшы ұшына Кәпірит кісенделген «Темір қазық» сияқты болып елестейді. Оларды көрген сайын марқұм әкем мен анам еріксіз есіме түседі. Тәңір таңдаған хикметі көп тағдырларына сәйкес, өмірлерінде көп қиындық көрген әкем мен анам: «Өлетін жерде өлмей, талай жерде аман қалдық, демек біздерді себепші қылып, Алланың сендерді дүниеге әкелуінде бір хикмет бар болуы керек» дейтін. Тағдырымда тап болған талай қиыншылықтарға қарамастан, осы күрделі еңбекті талабым талмай, қайратым қайтпай, ұзақ жылдар бойына зерттеп, біржолата жазып шығуыма әсер еткен, әуелі марқұм әкем мен анамның жастайымнан жасаған ықпалдары мен олардың әзіз рухтары алдындағы ешқашан өтей алмайтын перзенттік борышым болса керек. Сондай-ақ тағдырым тап қылған ғұлама Ақжан Ата әл-Машанидың берген бағыт-бағдары мен жазушы-драматург Қалтай Мұхамеджанов ағамның «арыстаным» деп қолдап-қорғауы да өз әсерін тигізбей қоймады. Оларға – Аллаһ Тағаламыз риза болғай деп тілеймін... 3 ТАРАУ. ӨТКЕНІН ЕСКЕ АЛҒАН – ӨСКЕНДІКТІҢ БЕЛГІСІ

ХХ ғасырда өмір сүріп жүргенде, келесі ХХІ ғасыр ғаламат «қызық ғасыр» болатын сияқты болып көрінетін. Енді міне, әні-міне дегенше сол ғасырдың 18-ші жылы да басталып кетті. Өмірі бір бітпейтін пендешілік тірлікпен жүріп, екі ғасырдың арасындағы айырмашылықты да сезер емеспіз. Қазақтар үшін көп нәрсе өзгерген жоқ. Солардың бірі ұлтымыздың астрономиялық ілімдері, ғылымға әлі күнге дейін белгісіз – астеризмдері [8] мен катастеризмдері [9]. Күллі әлем, көздеріне шынысы қалың көзәйнек киіп алса да, қазақ деген момақан жуас елдің ғасырлар бойына жинақтаған астрономиялық ілім-мұраларын көрер емес. Қорытып айтқанда аспан іліміміз сырт әлем үшін мүлде «жұмбақ» күйінде қалып отыр. Өткен ғасырдың ортасында осы жағдайды жақсы жағына өзгертпек болған көп ғалымдарымыздың бірі – Хасен Әбішев (1902-1981) атамыз болыпты. Физика-математика ғылымдарының кандидаты атанған соң, ол кісі зейнеткерлік жасқа жақындаған 57 жасында (1959 жыл) «Халық астрономиясы» (24 сурет), ал зейнеткерлікке шыққан 60 және 64 жасында (1962 және 1966 жылы) «Аспан сыры» (Рассказы о небе, 1962, Алматы, «Қазақстан» баспасы, түзетіліп 2-бас. 1966 жыл, 260 бет, суретті., 2009 ж., «Жазушы» басп., көшірме түрінде шығарды) деген керемет кітаптар жазды (25 сурет). [12] Бұл еңбектер қазақ тілінде жазылып, өкінішке орай ағылшын тілін былай қойғанда, ешқашан да орыс тіліне аударылмағандықтан, халқымыздың асыл мұрасы көзге еленбей қала берді. Әлі күнге дейін бұл саладағы ахуал «баяғы жартас сол жартас» болып тұрғаны шындық. 24 сурет. «Халық астрономиясы» кітабы 25 сурет. «Аспан сыры» кітабы

ХХІ ғасырдың ІТ-технологиясы мен басқа жетістіктерін пайдаланып, қалыптасқан жағдайды өзгертуге бұл жолы біз әрекет жасап отырмыз. Бәрін де жүз рет өлшеп, бір рет кесуге тырыстық. Сөйтсе де, болашақтың бәрін алдын-ала болжау мүмкін емес. Халқымызда «Өткенін еске алған – өскендіктің белгісі, өткенін ұмытқан – өшкендіктің белгісі» деген нақыл сөз бар. Түгелімен қазақтың астрономиялық және күнтізбе ілімдеріне арналып отырған бұл тарауды, негізінен Хасен атамыздың «Аспан сыры» атты кітабынан үзінділер келтіру арқылы бастауды жөн көрдік. Оның өз себебі бар. Бұл кітаптың басты ерекшелігі – мұнда пайдаланған әдебиеттер тізімі «тырнақша» (*) белгімен жанама түрде беріледі де, негізгі сілтемелер ретінде «Ай, жұлдыздар жайында мәлімет берген қазақтардың тізімі» беріледі. «Қосымша» деп берілген бұл тізімде астрономиялық құбылыстарға қатысты өз білгенін айтқан кең байтақ елімізде (ХХ ғасырда) нақты өмір сүрген 86 (сексен алты) азаматтың аты-жөні мен тұрғылықты мекенжері (облысы, ауданы, ауылы) келтіріледі. Біздер бұл еңбекте аталмыш кітаптың маңызды деген кейбір бөліктерін берумен бірге, негізінен осы 86 азаматтың айтқан пікірлері мен ойларын «ойып» бердік. Шатаспау үшін «Аспан сыры» кітабындағы тізімнің реттік нөмірін жақша (1) ішіне алып, негізгі пайдаланған әдебиеттің [20] тізіміне қатарластырып беріп отырмыз (мысалы [20] (1)). Бұл азаматтардың көпшілігі астрономияның басқа салалары туралы (Ай, Күн, Үшарқар, Сүмбіле және т.т.) айтып отырса да, сол әңгіменің бір ұшын көбінесе – Үркер жұлдыз шоғырымен шебер байланыстырып отырады. Сонымен қатар әр азаматтың қандай мәселеге қатысты түсініктеме бергенін де, осы еңбектің әдебиеттер тізімінде қысқаша жазып, ғаламтордағы пайдалануға рұқсат етілген ашық көздерден алынған түрлі-түсті фотосуреттерді молынан пайдаланып отырмыз. Соның нәтижесінде халқымыздың астрономия саласындағы орасан-зор ілімдері жарқырап шыға келді. Жетпіс жылдан аса «ура-ура» деп науқаншылдық дендеген социалистік және коммунистік ұрандарға қарамастан, ұлтымыздың өз салт-дәстүрі мен ата баба кәсіптерінен күні кешеге дейін қол үзбегені көп жайды аңғартады. Осы еңбегіміздегі ата-бабаларымыздың көне ілімінен нәр алған халқымыз, «ойпырым-ай, әлі де бар екенбіз-ау» деп ертеңгі күніне зор сеніммен қайта бет бұрып жатса, онда мақсатымыздың орындалғаны...

1. АСПАН СФЕРАСЫНА ҚАТЫСТЫ ТҮСІНІКТЕР

Кәсіпқой астроном болғандықтан, Хасен атамыздың аталмыш кітабында эклиптика, экватор, «тік шығу», «еңкею» және т.т. астрономиялық терминдер мен α (альфа), β (бета), γ (гамма), δ (дельта), φ (фи) грек әріптерімен жұлдыздарды таңбалау кездесіп отырады. Оқырман қауымға түсінікті болуы үшін осы негізгі терминдерге қысқаша (біршама толық анықтама 2 бөлім, 6 тарауда берілген) түсініктеме беруді жөн көріп отырмыз. Эклиптика (ecliptic) – Күннің көрінетін жылдық қозғалысы жүзеге асатын аспан сферасындағы (celestial sphere) үлкен шеңбер. Эклиптика жазықтығы аспан экваторының (equator) жазықтығымен шамамен (41 000 жылдық мүшел бойынша) ε = 23°26'13,2"(немесе 23,43701°) бұрышпен қиылысады. Эклиптиканың аспан экваторымен қиылысатын екі нүктесі күн теңелу нүктелері деп аталады. Күн өзінің жылдық қозғалысы кезінде, көктемгі күн теңелу нүктесіне жеткенде аспан сферасының оңтүстік жарты шарынан солтүстік жарты шарға, ал күзгі күн теңелу нүктесіне жеткенде аспан сферасының солтүстік жарты шарынан оңтүстік жарты шарға өтеді. Осы екі нүкте арқылы өтетін тік сызық – күн теңелу сызығы деп аталады. Аспан экваторынан барынша қашықтап, Күн теңелу нүктелерінен 90°-қа қалып қалған эклиптиканың екі нүктесі – күн тоқырау нүктелері деп аталады. Жазғы күн тоқырау нүктесі – солтүстік жарты шарға, қысқа күн тоқырау нүктесі – оңтүстік жарты шарға орналасқан. Бұл төрт нүкте Никейден шыққан Гиппарх (грек. Ἵππαρχος, Hipparkhos, б.з.д. 190-120) заманында сәйкес келген шоқжұлдыздың зодиак таңбасымен белгіленген: 1. Тоқты, әл-Хамал, Aries, Овен () – көктемгі күн мен түн теңелу (vernal equinox); 2. Шаян, ас-Саратан, Cancer, Рак () – жазғы күн тоқырау. 3. Таразы, әл-Мизан, Libra, Весы () – күзгі күн мен түн теңелу; 4. Тауешкі, әл-Жади, Capricorn, Козерог () – қысқы күн тоқырау; Гиппарх ашқан «күн теңелудің озық жүруі, алға кетуі» (лат. praecessio aequinoctiorum, орыс. предварение равноденствий) деп аталған «прецессия» құбылысының салдарынан, 2000 жыл өткен соң, жоғарыдағы төрт нүкте мына төрт шоқжұлдызға ығысып кетті. 1. Балықтар, әл-Хут, Pisces, Рыбы () – көктемгі күн мен түн теңелу (12.03. – 18.04.); 2. Егіздер, аз-Зауза, Gemini, Близнецы () – жазғы күн тоқырау (20.06. – 20.07.). 3. Бикеш, әс-Сумбла, Virgo, Дева () – күзгі күн мен түн теңелу (16.09. – 30.10.); 4. Мерген, әл-Қаус, Sagittarius, Стрелец () – қысқы күн тоқырау (18.12. – 18.01.); Эклиптика білігі (axis-ось [10 а]) деп – эклиптика жазықтығына перпендикуляр [10 ә] орналасқан аспан сферасының диаметрін [10 б] айтады. Эклиптика білігі аспан сферасының үстіңгі қабатымен екі нүктеде (солтүстік жарты шарға орналасқан эклиптиканың солтүстік полюсінде және оңтүстік жарты шарға орналасқан эклиптиканың оңтүстік полюсінде) қиылысады. Эклиптиканың солтүстік полюсінің экваториалдық координаталары R.A. (Тік шығу) = 18h00m, Dec (еңкею) = +66°33' – Айдаһар шоқжұлдызына, ал оңтүстік полюстің экваториалдық координаталары R.A. (Тік шығу) = 6h00m, Dec (еңкею) = −66°33' – Алтын балық шоқжұлдызына орналасқан. Эклиптикалық ендіктің шеңбері немесе жай ғана ендік шеңбері – эклиптиканың полюстері арқылы өтетін аспан сферасының үлкен жарты шеңбері болып саналады.

2. ТІК ШЫҒУ ТЕРМИНІНЕ ТҮСІНІКТЕМЕ

26 сурет. «Тік шығу» (R.A.) және «Еңкею» (Dec) өлшемдерін түсіндіретін 1 сызба Тік шығу (қысқаша R.A., ағыл. right ascension, орыс. прямое восхождение, рәмізі α «альфа») деп – көктемгі күн мен түннің теңелу нүктесінен (vernal equinox) аспан шырағының еңкею шеңберіне дейінгі аспан экваторының (equator) доғалық өлшемін айтады. Тік шығу – екінші экваториалдық жүйе координаттарының біреуі (біріншісінде сағаттық бұрыш пайдаланылады). Екінші координата – еңкею. Тік шығу көктемгі күн теңелу нүктесінен шығыс бағытқа қарай (яғни, аспан күмбезінің тәуліктік айналуына қарама-қарсы жаққа қарай) есептеледі. Тік шығуды өлшеу үшін не градустық мөлшерді (0°-тан 360°-қа дейін) немесе сағаттық мөлшерді (0 сағаттан [h] 24 сағатқа [h] дейін) қолданады. Бұл жерде 24 сағат = 360°-қа тең. Тік шығу – екінші экваториалдық жүйедегі Жер бойлғының астрономиялық баламасы. Тік шығу да, бойлық та экватор бойындағы «шығыс-батыс» бұрыштарын өлшейді. Екі мөлшер де есептің басын экватордағы нөлдік бекеттен (пункт) бастайды. Жердегі бойлықты есептеудің басы – нөлдік меридиан болса, аспандағы тік шығуды есептеудің басы – көктемгі күн мен түннің теңелу нүктесі. Егер бақылаушының жергілікті нағыз жұлдыздық уақыты аспан шырағының тік шығуына тең болса, онда ол ең жоғарғы шарықтауда тұрғаны, яғни аспан шары нүктесіндегі әлгі бақылау орны үшін ең ыңғайлы, қолайлы орында тұрған болып есептеледі. [13] [14] [15]

3. ЕҢКЕЮ ТЕРМИНІНЕ ТҮСІНІКТЕМЕ

Еңкею (ағыл. Declination [қысқаша Dec], орыс. Склонение, рәмізі δ – дельта) немесе астрономиядағы еңкею – экваториалдық координаттар жүйесіндегі екі координатаның біреуі. Аспан экваторы жазықтығынан аспан денесіне дейінгі, аспан шарындағы бұрыштық қашықтыққа тең болады және әдетте доғаның градустары, минуттары және секундтары түрінде өрнектеледі. Аспан экваторынан солтүстікке қарай еңкею оң (+) болып, одан оңтүстікке қарай теріс (–) болып есептеледі. 1) Аспан экваторындағы нысан 0° еңкеюге тең; 2) Аспан шарындағы солтүстік полюстің еңкеюі +90° тең; 3) Оңтүстік полюстің еңкеюі –90° тең. Тіпті ол «оң» болса да, еңкеюдің барлық уақытта таңбасы («+» не «–«) көрсетіледі. Аспан биігі (тас төбе, зенит) арқылы өтетін аспан денесінің еңкеюі, бақылаушының (егер солтүстік ендікті «+», ал оңтүстік ендікті «–« таңбаларымен есептесек) ендігіне тең. Жердің солтүстік жарты шарында φ (фи) берілген ендік үшін еңкеюі δ > 90° − φ болса, аспан шырағы көкжиекке батпайды, сондықтан батпайтын (незаходящий) аспан шырағы деп аталады. Егер аспан шырағының еңкеюі δ < −90° + φ болса, онда атпайтын (невосходящий) аспан шырағы деп аталады, яғни ол φ ендігінде бақыланбайды. [13, 724 б.] [16] [17] Аспан шырақтарының координаталарын анықтау үшін тік шығу мен еңкею амалын Ұлыбританияның бірінші король астрономы Джон Флемстид (John Flamsteed, 1646-1719) қолданды. Ол қайтыс болған соң әйелі Маргарет 2935 жұлдыз енген «Жұлдыздар атласының Британиялық тарихы» (Historia Coelestis Britannica, 1725-1729) деп аталған күйеуінің еңбегін жарыққа шығарды. [18] Осылайша «тік шығу» мен «еңкею» амалы қолданысқа енді. 27 сурет. «Тік шығу» (R.A.) және «Еңкею» (Dec) өлшемдерін түсіндіретін 2 сызба*

  • Аспан сферасының сыртынан қарағанда көрінетін «Тік шығу» (right ascension) – көгілдір бояумен, ал «Еңкею» (Declination) – жасыл бояумен боялған.

4. КҮН ЖҮЙЕСІНЕ ҚЫСҚАША ШОЛУ

Күн жүйесі – деп ортасына Күн орналасқан және Күнді айналып қозғалатын барлық табиғи ғарыштық нысандарды біріктіретін сайрандар (планеталар) жүйесін айтады. Қазіргі ғылымның пайымдауы бойынша ол газтозаңды бұлттардың гравитациялық сығымдалуы жолымен шамамен 4,57 млрд. жыл бұрын пайда болған. Күн жүйесінің орналасу тәртібін былайша жүйелеуге болады: Күн; сайран аралық кеңістік; Күн жүйесінің ішкі бөлігі; Жер тобындағы сайрандар: Меркурий, Венера, Жер, Марс; Астероидтар белдеуі; Астероидтар тобы; Церера, Паллада, Юнона, Веста және т.б.; Күн жүйесінің сыртқы бөлігі; Алып сайрандар: Юпитер, Сатурн, Уран, Нептун. (2016 жылы К.Батыгин мен М.Браун бар деп болжаған 9-шы сайран); Кометалар; Кентаврлар; Транснептун нысандары: Койпер белбеуі; Плутон (2006 жылдан бастап сайран емес); Хаумеа; Макемаке; Шашыранды диск; Эрида; Шалғайдағы кеңістік; Гелиосфера; Оорта бұлты; Седна; Күн жүйесімен шектес кеңістік. [19] 5. ХАЛЫҚТЫҢ АСТРОНОМИЯЛЫҚ ҰҒЫМДАРЫ ЖӘНЕ ОНЫҢ МӘНІ

Әдебиеттегі аспан шырақтары (22 бет): «Жұлдыздарды, планеталарды, Күн мен Айды ел ішінен шыққан зеректер жұмбаққа да көп жаратады. Жұлдыздар не мал, не құс, не ағаш есебінде беріледі де, әдетте өлең түрінде өрнектеледі. Мына бір поэзиялық әсем аллегория Үркерді тұспалдайды. [20] (1) Жоғалттым жаз басында бір топ қысырақ, Іздедім сұрау салып біразырақ. Дарияның ортасында жатыр дейді, Ала алмай елге қайттым жылап-жылап. Қошқар басын көтерген мезгілінде, Табылды орынынан өзі бірақ Басқа бір үлгісінде былай аяқталады: Қошқар қойға қарайтын мезгілінде, Табылды орынынан өзі бірақ. Мұнда Үркердің бір топ жұлдыз екендігі, олардың жаз басында (май ортасында) көктен «жерге түсіп», жоғалып көрінбей кететіні, халықтың оны суға, не қырға түсті дейтіні, сонан соң күзге қарай (қой қашыру басталғанда) қайтадан аспаннан көрінетіні сипатталынады. Жұлдыз бен мал жайын білмейтін адамға оның шешуін аз сөзбен түсіндіре алмассың. Мұны ойлап шығарушы Үркер жайына, әрі жылқы мен қой малының жайына жетік адам. Іші-сыртында міні жоқ осы жұмбақтың ұйқасы, құнарлы мазмұны қандай десеңізші!

6. АЙ МЕН КҮН

Күн ортақ, Ай ортақ, жақсы ортақ. Мақал Астрономия пәнінде жаңа туған айдың ұштарын «Ай мүйіздері» (лунные рога) дейді. Қазақтың халық тілінде еш уақытта «Айдың мүйізі» деп, Айға апарып мүйізді отастырмайды. Бірақ халық малдың тұяғын, мүйізін Аймен теңейді. Сүйікті деген малдарын Ай тұяқты тұлпарым, Ай мүйізді қошқарым, Ай мүйізді сиырым, Ай мүйізді ақ серкем деп өзгеше ықыласпен мадақтайды. Ай мен Күн турасындағы аңыз бойынша Ай мен Күн егіз туған керемет сұлу екі әйел екен. Әсіресе Ай сұлуырақ болып мақтанып, Күн оны қызғанып Айдың бетін тырнап, оған дақ түсірген. Кесірлі Ай жазасын осылай тартқан. Ай бетіндегі қарауытқан дақ «аламыш» содан екен, деседі. Айдың кеш туғанын және кемігенін ел Ай «қорғалады» дейді. Күнге жақындап барғанда Ай «қорғалап» бетін жасырады, ал қашықтағанда Ай толып, Күнді қызықтырып, бетін түгел көрсетіп, ереуілдейді. Бұл ертегі Ай мен Күннің өзара орналасуына байланысты жаңа Ай, ширек Ай, толған Ай болып Ай түрінің (фазасының) өзгеру қүбылысын аллегориялық формада қисындырып түсіндірмек болады. Ертегінің құндылығы құбылыстың сырт көрінісін шынайы дәл бейнелеуінде. Шынында, Ай мен Күн екеуінің сұлулығы да, жүздерінің дөңгелектігі де, үлкендіктері де көрер көзге бірдей сияқты, оларды егіз туғандай ұқсас демей тұра алмайсың! 32-35 б.б: Жұмырбай деген ақсақалға Айға бата қыл дегенде: – Ай шалқасынан туыпты, бұл мен бата қылмайтын Ай екен, – депті. Осы келтірілген мысалдар жаңа Айдың туысын қазақтардың шын пейілмен ырым ететіндігін, бұл ырымның ел арасына кең таралғанын дәлелдейді. Ай тік, не шалқақ туса, осы белгіге қарап, шаруа баяғы көкейтесті мәселені – малдың қамына тиісті ауа райын болжамақшы болды. – Айдың жантақ туғаны – шалқақ туғаны. Шалқасынан туғанда Ай шөкелеп, екі басы теңеліп, алшысынан тұрады. Бірақ оның иіліп, сәлем қылғаңдай еңкейіп туғаны жайлы. Сондай шаншылып туғанда Ай орақтай болып туған екен дейді,* ал шалқасынан туғанда олай демейді. Шалқасынан сары болып туған Айды халық жаман ырымға жориды. [21] (2)

  • Астрономия курсында барлық жағдайда да Ай «орағы» деп айта береді.

28 сурет. Батып бара жатқан Күн және шалқалап туған Ай Жұрттың бұл сенімдерін саралай келіп, ғылыми тұрғыдан сынағанда мынадай қорытынды шығарамыз. Тегінде, табиғат құбылыстарының арасындағы халық аңғарған бүл тіркестіктің бар екені рас. Жаңа туған Айдың қалпына қарай жұрттың ауа райы өзгереді дегені тиянақсыз, бос сөз емес. Анығында да, жалпы алғанда жаз айларында жаңа Ай тігірек тұрады да, қыс айларында Ай «шалқасынан жатады», өйткені қыстыгүні түнге қарай эклиптика (Күн жолы) аспанда жоғары тұрады, Ай жолы да оған жуық, сондықтан Күн сәулелері Айдың «астыңғы» төменгі бетін ала жарық береді де, бізге Ай шалқалап жатқан сияқты көрінеді. Ал жазды күнгі айларда эклиптика түнде төмен тұрады. Күн Айдың оң жақ бүйірін ала жарық түсіреді де, Ай тік туған болып көрінеді. Сөйтіп, жаңа Ай орағының орналасу қалпы мен ауа райының арасындағы бұл қызық іліктестік Күн мен Айдың аспандағы жолдарының әр мезгілдегі өзара орналасуына байланысты. Суықтық Айдың шалқалап туғандығынан болмайды, қысты күні суық кездерде Ай шалқаламай туа алмайды. Жылылық айдың тік туғанынан емес, жаз айларында қашан да Ай тіктеу туады. Бұл ырым күллі елге белгілі болғандықтан, оқушылар ол жөнінде қайтсе де сұрамай қоймайды. Қазақ халқының осы ырымына әдейі тоқталып, түсіндіру тәлімдік іс. Кейбіреулер, жазды күннің өзінде Ай шалқалап туса суық болмай қоймайды дейді. Күннің әлеуетті тартуы күшті әсер ететін болғандықтан Ай қозғалысы өте күрделі болады. Аспандағы бір басып кеткен ізін Ай екінші айда қайта баспайды. Сондықтан жазды күннің өзінде Ай орағының тіктігі біршамада өзгеріп отыруы мүмкін. Аспан сферасында (көзбен) ойша жүргізілетін эклиптика сызығымен бұқараның, әрине, жұмысы жок. Эклиптика аспанда көзге көрінбейді, ал жаңа туған Ай жарқырап жұрттың көзіне бірден түсе кетеді. Тұрмыста үлкен роль алған Айдың туыс қалпына халық көңіл бөлмей қоймайды. Елге бүйідей тиіп, сүліктей сорған тәкаппар мінезді ұлық чиновниктер, бай-купецтер момындарға қыр көрсетіп шалқақтай келеді, ал адамгершілігі, ар-ұяты бар адамдар шалқақтамай, инабатпен иіліп, халыққа жылы шырай көрсетеді. Жексұрын қысқа қарай туған Айлар шалқалай бастайды, жылы жазда туғандары еңкейіп иіліп тұрады. Халық көзімен қарағанда кісінің де, Айдың да шалқақтауы ырыстың нышаны емес, олардың бұқараға бет бұрып, еңкейіп иілгені жайлы. Ай мен Күн (35 бет): Дәл осы құбылысты да өзгелерден гөрі байсалды қойшылар тереңірек түсініп, оның ақтығына жетуге таянған. – Осы Ай барып-барып декабрь, январь айларында бұзылады – шалқасынан түседі. Содан тік тұрысынан айырылып қалып, шалқалай береді де, май айында барып түзеледі. [22] (3) Ай мен Күн (37 бет): Ортасы (15-і) кезінде Ай тура күнге қарама-қарсы тұрады да, бізге толған Ай болып көрінеді. Міне, сондықтан бұл мезетте – Айдың 15-де Күн де батады (ұясына қонады), Ай да туады. Күн батып бара жатқанда Ай туып келе жатады, сонда оның шарасы толық болады. Айдың 14-де Ай да батады, таң да атады [23] (4) – Бүгін айдың 14-і, Ай да батар, таң да атар, жақсы күйеу көп жатар деген мәтел содан. [24] (5) Уақыт есептеуде, бағдарлауда барлық халықтар өмірінде қашаннан туар Ай бекем орын алып келді. Өліара, жаңа туған Ай, орталанған Ай, толған Ай, қорғалаған Ай дегендегі Айдың түрлері (фазалары) бірінен соң бірі тапжылмай алмасып келіп отыратын табиғат құбылыстары. Айдың әр түрлері, күн мен түннің алмасуындай кезектесіп көрініп, уақыт өткенді білдіреді. Бір көзі ылғи аспанды шолып жүретін шаруалар: Ай толып қалыпты-ау, не туған Ай тураған етпен бірдей деген осы да, Ай қорғалап қалыпты десіп, көргенін көңіліне түйе жүрді. Ал, туар Айды қазақ қалай тоғыспен есептегенін кейініректе өз алдына жеке сөз етейік. 7. ШОЛПАН

Венераның (Venus planet – Шолпан) анықтамасы: Орбиталық кезеңі 224,701 күн не 0,615198 жыл; Синодтық кезеңі 583,92 күн. 29 сурет. Шолпан сайранының «жарқылы» 43 бет: Халық поэзиясының үлгілерін талдап қарасаң, Шолпанды мадақтау, асқан сұлуларды Аймен, Шолпанмен теңеу жиі ұшырайтынын көреміз. Дастанның бас кейіпкерлері әрі ақылды, әрі пысық тетелес екі сұлу – Айман мен Шолпан болды. Шолпанның сипаттарын поэзиялық лебіздерден естігеніміз жөн болар. Үркер Айдың жарығы, Шолпан қызы. Қауыспенен қатады Сырдың мұзы, Жамалыңа қарасам жан жетпейді, Бір келбетің ұқсайды қордың қызы. Ел аузынан. Ажарың ақ түлкідей қашқан құмнан, Шолпандай таң алдында жалғыз туған. Халық әнінен. Таң мезгілі болғанда, Шолпанның туған жұлдызы... Қыз-Жібек. Таң сарғайып атқанда, Шолпан жұлдыз батқанда... Таң Шолпаны батқанда, Қызарып Күн шыққанда. Қобыланды. – Шолпан серке сияқты таң алдында оқшауланып, жалғыз шығады. Шолпан жұлдыз серкесі. [25] (6) 30 сурет. Шолпанның «мүйізденіп» көрінетін Ай сияқты фазалары Шолпан (45-46 б.б.): Шолпан өзгеден бөлек, жарқыраған асыл жұлдыз, жарығы кішігірім Айдай. Ол туғанда мал жусап тұрады. Ол бірде аш, бірде тоқ болып туады. Бірде шопандардың аспа шамына ұқсап жарқырап, ал бірде нәзікбастау болып туады. Оның толымдысы (тоқ туғаны) жақсы. Кейде ана (өзге) жұлдыздан айырылмай қалады, онда шөп нашар шығады. Ол кейде тумай жатып қалады. Ол жайнап туғанда жарық бола бастады деп егіншілер егінге, малшылар малына кетеді. – Шолпан құбылып, түрленіп жүреді. Бағзы уақта Айдай жалтырайды. Ол кешке таман да туады, сонан соң көрінбейді. Оны ертелі-кеш байқау керек. Кешке таман туғанда мынада болады деп айтушы батысты нұсқады. [26] (7) Шолпан (48-49 б.б.): Шолпанның тумай «жатып қалуын», әсіресе оның батыстан туып, өрлей беруін ел жек көреді. Бұл қыстың жаман болуының нышаны деп сенеді. Алайда, бағзылар қара қазан, жас баланың қамы үшін жазбай жұлдыз қарап, оны «түгендеп» жүріп, Шолпан жайын дұрыс бағдарлаған. Сөзді ел адамдарының өзіне берейік. – Шолпан кейде таң алдында тумайды, бірақ шағыр жұлдыз болып, іңірде батыстан туады. Бір тәжірибелі адам, осы өзіміздің Шолпан, ол не мынадан (шығыстан) не мынадан (батыстан) туады, – деп еді. [27] (8) – Күннің шығысынан таңмен аралас Шолпан туатын жылдары шөп, егін жақсы шығады, береке болады. Ал, Шолпан Күннен кешеуілдеп, Күн батқаннан кейін батыстан көрініп, шақырайып көтеріле берсе, сол кезде оны Тұлқатын дейді. – Қыс жақсы болатын жылы Шолпан күншығыстан туады, қыс жаман болатын жылы айналып барып күнбатыстан Тұлқатын болып туады. Егер ол жоғары шалқая берсе, қыс қатты, уыты да уытты болады. [28] (9) – Шолпан таң алдында тумаған кезде, ол күнбатыстан Тұлқатын болып туады, өйткені Тұлқатын туған кезде таң алдында Шолпан тумайды. Тұлқатын шағыр болып туады, жаманшылық боларда өрлей береді. – Күннің батысынан туатын бір жарық жұлдыз бар. Оның жоғарылай бергенін жақсы ырым етпейді. Сәмен деген бір қария, Сәменді құртам-құртам деп, намаздігер болмай туғанын қарашы деп, күйіп-пісіп жұлдызды балағаттапты. Енді біреу – сен де құдайдың мақұлығы, мен де құдайдың мақұлығы, енді неңді аласың, алар қойды алдың деп таяғын лақтырыпты жұт жылы. Міне, осы Тұлқатын туғанда жұт болады деп жақтырмай, күйсін деп оған қидың шоғын лақтыратындар болған. [29] (10) Жалмауыздай жалаңдап, ол жалғыз туса, қыс қатты болады деседі. – Шолпан үнемі тумайды, қадау-қадау жылдар туады. Шолпан бата да жүреді, туа да жүреді деген бұрынғылардың сөзі бар. Шолпан қыдырма жұлдыз. Ол Тұлқатын деп те ееептелетін, бірақ оның екеуі бір-ақ жұлдыз. [30] (11) Осы соңғысы артық-кемі жоқ «кітап сөзіндей» дәмді. Шолпан қыдырма жұлдыз деген бір ауыз сөздің өзі бәрін түсіндіреді. Шолпан жылдың қай мезгілінде болса да, не таң ата күншығыста, не кеш бата күнбатыста туа береді. 31 сурет. Меркурий сайраны – Юпитердің серігі (Айы) Ганимедтен де кіші Меркурийдің (Mercury planet – Қосаяқ, Олпан) анықтамасы: орбиталық кезеңі 87,969 күн не 0,240 846 жыл; синодтық кезеңі 115,88 күн. Шолпанның артынан Олпан туады (52-53 б.б.): Меркурий Шолпаннан кейін дәл күн шығар алдында шығыста (не күн батысымен батыста) көрінеді де, оны бақылау қиын, сондықтан оның жайын астрономдар аз біледі. Оны оңтүстік жақтарда, мысалы, Қазақстанның орталық, әсіресе оңтүстік облыстарында бақылау оңайырақ. Оңтүстік жақта іңір тіпті аз, Күн батысымен кенет түн басталады. Оңтүстік ендіктерде эклиптика аспанда тіктеу тұрады да, Күн горизонтқа тіктеу келіп шығады, сондықтан таң жарығы мен іңір жарығы көпке созылмайтын қысқа болады да, Меркурийді аспанның қараңғылау реңінде көру оңайлау болады. Оңтүстік жақтағы қазақтардың арасында «Шолпан туады, Шолпанның артынан Олпан (не Болпан) туады» дейтін сөз бар. – Шолпан сәске түстікке келгенде артынан таңмен аралас Олпан туады. Олпан Шолпаннан кішірек, бірақ ол да үлкен жұлдыз дейді айтушылар. «Шолпан туа жүріп кетіп, Олпан туа қайтып келу керек» деп жігіттер асығыс, суыт жүрген кезде айтқан екен деседі ел арасында. Елдің Олпан дейтіні, мүмкін, Меркурий шығар? Бірақ анығында солай деп әзір ашып айтуға болмайды. Есекқырған (Юпитер) таң алдында да, түнде де, іңірде де туа береді. Елдің Олпан дейтіні Есекқырған болуы да ықтимал. Кейде таңға жақын туған Есекқырғанды Шолпан деп, ал одан кейін туған Шолпанды Олпан деп қалуы да мүмкін. Тегінде Есекқырған мен Шолпанды елдің көп шатыстырғанын, Есекқырған деген аттың да содан шыққанын ескеруіміз керек. 8. ЕСЕКҚЫРҒАН

Юпитердің (Jupiter planet – Есекқырған, Сарыжұлдыз, Жарықжұлдыз) анықтамасы: Орбиталық кезеңі 4332,59 күн не 11,8618 жыл, синодтық кезеңі 398,88 күн. 32 сурет. Юпитер мен оның төрт серігі (Ио, Еуропа, Ганимед және Каллисто) 58 бет: Сонымен елдің Есекқырған дейтіні – Юпитер планетасы. Мұны Жарықжұлдыз, Сарыжұлдыз деп те атайды. Сарыжұлдыз дейтініміз Есекқырған деп түсіндіреді. Шынында Юпитердің акшыл-сары түсі көзге ә дегеннен жарқырап түседі де, осы белгісі бойынша ол елдің бәріне әйгілі. Есекқырғанның сыр-сыпаты, жүріс-түрысы жайында ел сөзін келтірейік. – Есекқырған сары (сарғыштау) жұлдыз, ол Темірқазықты айналып жүрмейді, оның бір жатып қалатын кезі болады. Шолпан жақтан, күншығыстан туған Сарыжұлдыз күннің батысына қарай өтіп, жоғалып кетеді [31] (12) – Сарыжұлдыз дегеніміз Есекқырған. Ол өзі әдемі, шақырайып тұрады, Аймен таласады. Ол туған жылы туады, тумаған жылы тумайды. Және өзі бір орында тұрмайды, біресе одан, біресе бұдан туады. Сарыжұлдыз адастырып кетеді, тұрақсыз, Камария сияқты, – дейді кейбір қалжыңбас жылқышылар. [32] (13) – Сарыжұлдыз көтерілген сайын күн суық болады, төмендеген сайын жыли түседі, – дейді елдің көбі. – Есекқырған бәрібір Сарыжұлдыз. Ол Шолпаннан кішірек. Есекқырған қыдырып жүретін, қыдырма жұлдыз. Оның тиянақты орны болмайды. Күншығыстан Сарыжұлдыз көтеріле берсе, градус көтерілгендей, суық та көтеріле береді. Ол төмен жүрсе, қыс жақсы болады. [33] (14) – Сарыжұлдыз «хитрько» жұлдыз, суықта жоғары өрлеп, жылыда төмендейді. [34] (15) Халықтың Сарыжұлдыз жоғарылай берсе күн суытады дегені негізсіз емес. «Халық айтса, қалып айтпайды» деген мақал дәл осы арада теріске шықпайды. Сарыжұлдыздың көтерілуімен ауа райының арасында байланыс жоқ деп, ел сөзін бекерге шығармақ болсақ, қателескен болар едік. Мәселе былай. Юпитердің Жерге ұрымтал (Күнге қарама-қарсы) келуі 1 жыл 34 күн (мұны синодтық айналыс дейді) сайын қайталап отырады, бірақ үнемі бір мезгілде емес: біресе жазға, біресе қысқа ауысып отырады. Юпитердің орбита жазықтығы эклиптикамен беттесуге жақын (арасындағы бұрыш: 1°18' қана). Есекқырған (60 бет): Шығыстан өрлеп келе жатқан Сарыжұлдыз төмендер ме екен деп үміттеніп, қыстан қысылып, екі көзі төрт болып, қайта-қайта көкке қарап жүрген шаруа бір күні күнбатыстан шатынап шыққан тағы бір жарық жұлдызды (Тұлқатынды) көрді. Мәссаған! Мұртқа өкпелеп жүргенде сақал шықты! Бірі мағырыптан, бірі машырықтан келсең кел дегендей айбат шегіседі. Қайтер екен? Әлде екеуі тоғысып тоңайласа ма? Ақжұлдыз бен (Шолпанмен) Сарыжұлдыздың қарсыласуы немен тынар екен деп, енді шаруаның назары осыған аударылып, ойы бөлінді. Арада екі-үш ай өтті. Элонгациясына жетіп, Шолпан батысқа қарай қайта оралып, төмендеді. Осы қарсаңда жаз да ертерек шығуға айналып, күн де жылына бастады. – Кей жылдар күздігүні күншығыстан Сарыжұлдыз, күнбатыстан бір Ақжұлдыз туып, бара-бара екеуі түйісіп, айқасады. Егер Сарыжұлдыз жеңіп, Ақжұлдыз кейін қайтса, қыс жақсы болады екен деп өзінше қорытынды жасайды шаруа. [35] (16) Ел арасында осылай Есекқырған мен Шолпанды қатыстырып, бұлар екі ғашық екен, екеуі бірі-біріне жақындаған жылы қыс қатты болады деп ертек те ойлап шығарды. 9. МАРС

Марс (Mars planet – Қызыл жұлдыз) анықтамасы: Орбиталық кезеңі 686,971 күн не 1,88 жыл, синодтық кезеңі 779,96 күн. 33 сурет. Марс сайраны – оттай қызыл болса да, онда тіршілік болуы мүмкін дейді Шағырма жұлдыз шарт аяз (60-61 б.б.): Әредік жылдар қызыл шұнақ аязбен бірге шығыстан бір қызылжұлдыз көтерілді. Өзі лапылдаған оттай қып-қызыл болып өңменіңнен өтіп бара жатады. Осы қызыл түсіне қарап Марс планетасын қазақ халқы қызылжұлдыз деп атады. – Қызылжұлдыз жоғарыласа, қыс қатты болып кетеді. Ол шарықтағанда суық күшейетіндіктен оны солай (Қызылжұлдыз) деп атаған. «Шағырма жұлдыз, шарт аяз» деп содан айтқан. [36] (17) 1956 жылы қыстыгүні Қызылжұлдыз Торайғырдың дәл басынан туып, қыс қатты болды дейді Жалаңашта тұратын біреулер. Қасқырдың аузы жесе де қан, жемесе де қан: тіпті жұт болмаса да Қызылжұлдыз туғандықтан «қыс қатты» болды деседі. 34 сурет. Марс сайранының Күн мен Жерге ұрымтал келу сәті Елдің Марсты ұнатпауының бір себебі оның қанталағандай қызыл түсі және ол қайсыбір жылдар Жерге ұрымтал келген кездерде шоқтай жайнап, қызыл іңірден туады да, күннен-күнге көкке өрлей береді. Марстың осындай ұрымтал келуі екі жыл (дәлірек айтқанда 2 жыл 50 күн) сайын қайталайды. Әсіресе Марстың 15-17 жыл сайын қайталайтын күнге қарсы ұлы тұрысы дейтін кездерінде, ол Жерге өте-мөте ұрымтал келеді де, көзге шыққан сүйелдей қараңғы аспанда өзгеден ала-бөтен жалтылдайды. Мұндай кезде Қызылжұлдыздың жалтырауы, Есекқырғаннан артып, Шолпанмен бәсекелеседі. Марстың осындай ұлы қарсы тұрысы (1830, 1845, 1860), 1877, 1892, 1909, 1924, 1939, 1956, (1971, 1988, 2003, 2018, 2035, 2050) жылдары болды да, ылғи июль-сентябрь айларының арасына келді. Мысалы, 1956 жылы 4 сентябрьде ол Жерге 56,6 миллион километр жуықтады. Күз басынан ымырт жабыла шығыста туған Қызылжұлдыз қысқа қарай жоғары өрлей берді. Іңірде далаға шыққан адамның қайсысы болса да Шолпандай жалтылдаған Қызылжұлдызға бір сұқтанбай қоймады. Марстың келешекте осындай ұрымтал келуі 1971 жылы (қазіргі заманда – 28.08.2003 жылы болды, 27.07.2018 жылы) болады. Осылай Қызылжұлдыз суықты ала жүреді деп елдің оған жаманат тағуына оның қан қызыл түсі және күзде төмен тұрып, суық түсе шарықтап көтеріле беруі себеп болды. Марс өзі жарық шығармайтын суыған планета. Марстың қызыл жарығы, айта берсек, тіпті оның өзіне меншікті емес, қызыл сәуле Марс бетінен шағылған Күн сәулелері. Марс бетінің көп жерінің түсі қызғылт-сары. Е.Л.Криновтың зерттеуі бойынша Қазақстандағы Қызылқұм шөлі жарық сәулесін қалай шағылыстыратын болса, Марстың әлгі жерлері де дәл осылай шағылдырады. Ендеше Марс бетінің дені (5/6 бөлігі) құмайт шөл болу керек. Марс Жермен салыстырғанда Күннен 1,5 еседей қашығырақ болғандықтан жылу мен жарықты екі еседей кем алады. Оның үстіне Марстың атмосферасы тым сирек (жұқа)... 10. ТЕМІРҚАЗЫҚ

Темірқазақ (латын. Polaris, үнді. Дхрува «қозғалмайтын, тіркелген», грек. polos «айналу білігі», араб. әл-қутб әл-шамалии «жебе, шеге», екінші атауы: әл-каукаб әл-шамалийи «солтүстік білік, ұршық», ескі ағыл. scip-steorra «кеме жұлдызы», орыс. Полярная звезда) – Кіші қарақшы (лат. Ursa Minor [UMi]) шоқжұлдызының құрамындағы α Ursae Minoris, α UMi, Тік шығу (R.A.): 02 сағ. 30 мин. 41,63 сек. Еңкею (Dec): + 89°15'38,1". Координатасы: 02 сағ. 31 мин. 48,7 сек., +89° 15'51". Әрі қарай β UMi – астр. Кохаб, (Ақбозат), γ UMi – астр. Феркад (Көкбозат), δ UMi – астр. Йильдун (Шылбыр). 35 сурет. Жұлдыздың бәрі – Алтынқазықты (Темірқазықты) айналады 69 бет: Ойнақы өлеңдердің де «әу» демесі Темірқазықпен басталып, аяқталуы баяғы көкейтесті өмірлік ынтамен тынады. Әуеде бір жұлдыз бар Темірқазық, Бәйгіден ат келеді баурын жазып. Көтеріп тамағыңнан бір сүйгізсең, Болады он екі айға біздерге азық. [37] (18) Темірқазық (69-70 б.б.): Темірқазық ауыздан түспейтін соншама әйгілі жұлдыз болғандықтан, қожа-молдалар оған жармасып, өз мүдделерін көздеп, онымен дін беделін арттыру үшін пайдаланбақ болды. – Жортуылшылар бұрын, қыс болсын, жаз болсын, ең адастырмайтын жұлдыз Темірқазық дейтін. Өлген кісінің басын қазақ Темірқазыққа қаратып, жүзін құбылаға қаратып қояды. – Темірқазық дәл Қағбаның* үстінде тұрады дегенді молдадан естідім деп әңгімелейді бағзы біреулер. 36 сурет. Темірқазықтың жанында тағы «екі» шағын жұлдыз бар – Темірқазық қыс та, жаз да аумайды, бір орнында тұрады дейміз. Бірақ бұл жеріне қарай қолданылады: оңтүстікке қарай жүрген сайын ол төмендей беретін көрінеді. Темірқазық Қағбатолланың үстінде тұрады деп еді молда. Онысы бекер екен. Меккеге барғанда әдейі байқадым. Темірқазық қайта біздің жердегіге қарағанда көп төмен, көкжиектен найза бойы ғана жоғары түр. Көзбен көріп, қолға ұстағандай дәл сөз осы. Мұны айтып отырған қайда жүрсе де бір көзі аспанда жүрген зерек жан. [38] (19) – Жұлдыздың бәрі Алтынқазық аталған Темірқазық жұлдызын айналып жүреді, ол өмірі жылжымайды, іңірде көрсең де, таң ата көрсең де бір орында тұрады. Ол өзі екі жұлдыз, біреуі кішірек. Үлкені айналмайды, кішірегі айналады, – дейді кейбіреулер. Темірқазық (72-73 б.б.): Немесе, – Алтынқазық жұлдызы солтүстік жақта, ол сол жақтан еш қайда бармайды, бір орында туып, бір орыннан батады. Алтынқазық Жетіқарақшы жұлдыздарынан кішілеу. Темірқазықтың қозғалмайтынын халық әр түрлі сөзбен өрнектейді. – Бала кезімде әжемнен Темірқазық деген не, аспанда қазық бар ма? – деп сұрағанда ол: – Өзге жұлдыз жылжып, көшіп жүреді, ал Темірқазық жылжымайды, – деп түсіндірді. [39] (20) – Жұлдыз, Ай, Күн түгел жүріп отырады. Темірқазық жүрмейді, тұсаған орнында тұрады. Күндіз жүрмесе, түнде жүрмейді, – деп қосып қояды мұны айтушы. – Темірқазық айнымайды. Басқа жұлдыз батысқа қарай аунай береді. – Темірқазық қозғалмайды, өзге жұлдыз батып отырады, күншығыстан туады дейді жұрт. Темірқазық қазақтың құбыланамасы (73-74 б.б.): Ел адамдарының тұрмыста Темірқазықпен қалай пайдаланатынын енді олардың өз аузынан естіп көрелік. – Жетіқарақшы Темірқазықтың астынан да, үстінен де айналады. Шұбатылған арқан сияқты жұлдыздардың бір ұшы Темірқазыққа, енді бір ұшы Ақбозат пен Көкбозатқа барады деп жылқышы жалма-жан дастарқандағы бауырсақтарды бір-бірлеп тізіп, шоңжұлдыздан аумайтын пішіндер жасайды да, әңгімесін әрі сабақтастыра береді. 37 сурет. Темірқазық – төрт бағытқа жол сілтейтін жалғыз жұлдыз – Темірқазық бойынша қай жерде жүрсең де дұрыс бағдарды таба аласың. Сибирьде, Маринск маңында, қалың тайганың ішінде жүріп те Темірқазықты оң иығыма келтіре тұрып, Алматы осы жақта деп тура айтып бердім, – деп қояды жолдасым. – Темірқазықты өзбектер Құтыб жұлдызы дейді. Бетпақ даладағылар сол жұлдызды Шудан қайтқанда маңдайына келтіреді. Арқадағылар Алатауға барса жаурынына алады. – Шу бойынан мал алып, Мойынқұмнан өткенде Жаңғызқазықты оң иыққа аламыз да ауылдың дәл үстінен шығатынбыз. – Қыстыгүні қақиып суық жел тұрса, ол жел Темірқазықтан шықты дейміз. Темірқазық шамалы, орташа жұлдыз. Жылқы баққанда түнде көп жүріледі, сонда ол қозғалмайды. [40] (21) – 1943-1945 жылдар әскерде барлауда жүргенде Темірқазықты айыра білетінімнің пайдасы тиді. Жердің планы болса, Темірқазық көрініп тұрса қандай елсізде адаспайсың, [41] (22) – дейді енді біреулер. – 1936 жылы Шалбаркөл деген елсіз жермен, Темірқазықты оң шекемізге ұстап, 150 шақырымдай жүріп, Бестау ауыл советіне таң ата келдік. [42] (23) – Алтынқазық қазақтың құбыланамасы. Ата-бабамыздан бері осы жұлдызға қарап құбыланы табады, адаспай жүргенде, соны белгілеп жүреді, [43] (24) – деседі енді бір жақтың адамдары. – Сырда шөлде, тегіс жерде қой айдап жүргенде қалғып кетсем адасам ба деп Темірқазықты белгілеп аламыз. Мысалы, Күнбатысқа жүргенде оны оң иыққа туралаймыз. [44] (25) – Каспий теңізінде 35 жыл қайықпен балық ауладық. Сонда жұлдыздарды белгілеп алып, Темірқазық, Жетіқарақшы арқылы, компас арқылы жолды тауып, адаспай жүріп отыратынбыз. Шыққан жағымыз Темірқазық еді, соған қарай жүрсек үйге барамыз деуші едік. Жел бірде одан, бірде бұдан соғады. Әр тараптың аты бар: шығыс, түстік, терістік, құбыла. Темірқазық жақ дейміз, ал оның Жайықбас жағы – шығыс, Арқа Жағы – батыс дейміз. [45] (26) Осылай мың жылдар бойы ойда-қырда, орман-суда жер тараптарын айыруда халқымыз Темірқазықпен пайдаланды. 11. ЖЕТІҚАРАҚШЫ (ҮЛКЕН ҚАРАҚШЫ)

Ғылымда «Ursa Major немесе Great Bear constellation» деп аталса, АҚШ пен Канадада – Big Dipper (Үлкен аю), Ұлыбритания – Plough (Соқа) және т.т. деп аталады. Координатасы: 10 сағ. 40 мин. 12 сек., + 55°22 '48" Негізгі жұлдыздар: 1. Allioth (ε Uma – 1.76 m: Қылышкер); 2. Dubhe (α Uma – 1.81 m: Найзашы); 3. Alkaid (η Uma – 1.86 m: Жас қарақшы); 4. Mizar (ζ Uma – 2,23m: Қарт қарақшы), Alcor [80 Uma – Ақ саулықтың алтын терісі]); 5. Merak (β Uma – 2.34 m: Айбалташы); 6. Phecda (γ Uma – 2,41m: Шоқпаршы); 7. Megrez (δ UMa – 3,32m: Садақшы). 38 сурет. Жетіқарақшының ғылым тілінде жазылған атаулары

77-79 б.б.: Жетіқарақшы қандай жұлдыз деп сұрай қалсаң, кез келген қазақ оның неге бұлай аталғанын, оның сыр-сипатын, қозғалысын түгендеп айтып берумен қабат, өзін аспаннан көрсетіп, керек десең, қағазға суретін де нобайлап сызып береді. – Жетіқарақшы батпайтын жұлдыз, ол тек шыр айналады. Төрт жұлдызы бары оның бас жағы. Үшеуі артында, ол – құйрығы. Ол күндіз де жүреді, қазір (11 август, күндізгі сағат 3) ол төбеге таман келді. Жұлдыздың күндіз жүретінін әр уақыт Күн тұтылғанда байқаймыз, дейді «есепші». [46] (27) – Біз бұрын жылқы баққанбыз, сонда қай жұлдыз қай жерге барғанда таң ататынын белгілеп аламыз. Жетіқарақшы жеті жұлдыз, төртеуі алдында, үшеуі құйрыққа ұқсап шұбатылып артында жүреді. Ол өзі бір жерде тұрмай, айнала жүріп отырады. Осы кезде (сентябрьдің аяғы) іңірде мына жақта, ал таңға жақындағанда төртеуі өрге шығады, үшеуі төмен қарай астына түседі. Қыстыгүні таңға жақын төбеге келеді, жазғытұрым іңірде мына (шығыс жақ) жамбасқа таман еңкейеді. Мартта Жетіқарақшы Темірқазықтың үстіне шығып батысқа қарай өтіңкірегенде таң атады. [47] (28) – Қазақтың бұрынғы сағаты Жетіқарақшы. Ол шыр айналып жүреді. Ол таң қысқа кезде қысқа (аз) айналып, ұзарғанда ұзын (көп) айналып, еңістеп барып, күншығысқа қарай көлденеңдеп жүріп, содан өрге ұмтылады. Еңістегенде таң атады (жазғы салым). Қысқа қарай мынадан шығып, айналып төбеге келіп, құбылаға қарай бұрылғанда таң атады. Таңды айнытпай білдіреді. Қыс басында Жетіқарақшы төбеге келгенде таң атады. Түн ұзарған сайын ол төбеден ауа таң білінеді. Түн ұзарғанда қой мен жылқы күзетшілері Жетіқарақшының орнына қарап, ауысып күзетеді. – Күзде күн қысқарғанда биені таң жусауында қосақтап, боземшек қылып, сәскеге жеткізбей, күн шыға ауылға әкеледі. Сонда үлкендер Жетіқарақшы маңдайға айналғанда биені қосақта, – дейді. [48] (29) Астрономияда белгілі аңыз бойынша, жұлдыздардың ескі картасында Жетіқарақшының үш жұлдызы «аюдың құйрығы» есебінде суреттеледі. Қазақ ортасында да ол үшеуі Жетіқарақшының «құйрығы» деп аталатынын ескерте кетейік. – Жетіқарақшыны орыстар «Тележка», ал құйрығындағы үшеуін «оглобля» (тәртесі) дейді, шыныңда онысы ұқсайды. Шаруашылықпен шұғылданғандар [49] (30) орыс халқының жұлдыздарға қойған аттарын да айтып береді. Жетіқарақшы (83 бет): Айдасон мен Ағласон, ертегінің сюжетімен жақсы қабысатын, жадыңда мықты сақталатын поэзиялық есімдер. [50] (31) Бұл сөздердің түп атасы, әрине, «айдау», «ағылу». Осыдан енді батырлардың кейпін сыпаттайтын «Айдасын», «Ағылсын» деген астарлы есімдер шығу керек еді. Бірақ айтушы «сын» жалғауын өзгертіп, сөздерді көтеріңкі «сон» буынымен аяқтатты. Қандай ұсталық! «Айдасон», «Ағласон»! Әрі үндес, әрі қанатты. Тыңдаушыны елітіп, оның айызын қандыратын, айтушыны еліртіп, ертектің жанарын кіргізетін, батырлардың аруағын көтеретін мәнерлі есімдер. Батырлардың өздерінің және олардың тақымдарындағы аттарының есімдері ұйқас, жарастықты болуы да ертегінің ұмытылмай келуіне, оның жаппай жайылуына көп сеп болған шығар. – Ақбозат ақ жұлдыз, Көкбозат көк жұлдыз, екеуі де үш жұлдыз арқылы Темірқазыққа арқандаулы тұрады. [51] (32) 39 сурет. Қырыққарақшы жұлдызына айналған сарбаздар

Қырыққарақшы деген де жұлдыз бар (84-85 б.б.): Аспанның жұлдыз картасына көз салсақ, Темірқазық, Жетіқарақшы, Босаға арасындағы кең атырап ойсырап, жұлдызсыз бос тұр. Картадағы осы бос атырап, елсіз-күнсіз жердегі құлазыған қу дала сияқты. Бірақ аспанның бұл кең өңірі жұлдызсыз емес. Дәл осы атыраптағы көрер көзге ілінер-ілінбес болып, шұбырған майда жұлдыздарды малшылар «Қырыққарақшы жұлдызы» деп атап, соларды мәйек етіп, аспан ертегісінің ұйтқысына жаратты. Олардың көрінуі де түн күзетінің айрықша бір кезеңдеріне байланысты. – Түннің ұзарған кезінде, іңірде Қырыққарақшы солтүстікте, Темірқазықтан төменірек тұрады. Қырыққарақшы екі-екіден тізбектеліп, Жетіқарақшы мен Босағаның арасынан созылып өтеді. – Жазғытұрым болады, іңір шапағы әбден сөнген соң ел тәтті ұйқыға батады. Тек жылқышы жылқыда, күзетші ауылда ұйықтамайды. Міне, сол кезде ғана Қырыққарақшы туады. Ол, Босағадан Темірқазыққа қарай екі-үштен шұбатылған, із тәрізді, ұсақ жұлдыздар. Қырыққарақшы майда жұлдыз, ол тек халық талып үйықтап, әбден тыншыққанда туады, сөйтіп түн ортасын білдіреді. – Босаға жазға салым таң ата батады, ол Күннен қорықпайтын өткір жұлдыз. Ал Қырыққарақшы жиектен шықпайды, ақтаңлақ батқан соң төбенің өзінен пайда болады және ол жиектен батпай соның өзінде жоғалады. Күн сәулесінен мейлінше қорқады. Қырыққарақшы таң ұзарғанда күздігүні де көрінеді, ал қыстыгүні мұнардан әрең байқалады. Осылай сипаттай келіп, айтушы [48] (29) ақтиіннің ізіндей етіп шұбыртып, Қырыққарақшының қағазға суретін де түсіреді. – Қырыққарақшының жетеуі көрініп тұрады, өзгесі майда, көрінбейді. Жетеуі Ақбозат, Көкбозатты аламын деп, оларға тақау тұрады. Қырыққарақшы Жетіқарақшы маңында, ол да батпайтын жұлдыз. Қырыққарақшымен сабақтас тағы мынадай әңгіме бар. Ауыл шетіндегі қой күзеткен қыз-келіншекке Қырыққарақшы кездеседі. Сендер ұрысыңдар деп қыз тиіскен соң жігіт: Аспанда бір жұлдыз бар Қырыққарақшы, Балықшы айдын көлде ол да орақшы. Біз ұрласақ даладан жылқы ұрлаймыз, Өзін-өзі ұрлаған қыз қарақшы, – депті. Қырыққарақшы деген жұлдыз бар деп естідім. Қырық шиге мақта орап, соны өлген кісінің басына қоятын. [52] (33) 40 сурет. Mицар (Жігіт) мен Алькор (Қыз) жұлдыздарының сызбасы

Кыз бен жігіт (85-86 б.б.): Жетіқарақшының «құйрығындағы» үш жұлдыздың біреуінің қасында бір бәсең жұлдыз зорға көрініп тұрады. Аңыз бойынша бұл жігіт (ұрылардың бастығы) алып қашқан Үркердің қызы. Елге мәлім осы аңыз өлең түрінде де тараған. Бұл аспан бақылайтын есепшінің сөзі еді деп төменгі вариантты жыршы [83] (64) айтты: Сұлу қыздың басында қара құндыз, Тексермей сұлуларды неғып тұрмыз. Үркердің жалғыз қызын ұрлап алып, Қарақшы мына тұрған жеті жұлдыз. Батыс Қазақстан. Немесе: Аспанда ана тұрған Үркер жұлдыз, Түйесін көш-көш қылып тіркер жұлдыз. Үркердің жалғыз қызын алып қашып, Қарақшы мына тұрған жеті жұлдыз. Шығыс Қазақстан. Немесе: Біреуі көп жұлдыздың Үркер жұлдыз. Артына көп жұлдызды тіркер жұлдыз. Үркердің жалғыз қызын ұрлап алып, Қарақшы ана тұрған жеті жұлдыз. Бұл жыр қай жерде, қай түрде айтылса да Жетіқарақшы Үркердің қызын алып қашқан ұры болып шығады. Қызық нәрсе мынау: Жетіқарақшы Үркердің қызын ұрлаған жеті ұры деген ертегі ертеде орыс халқының арасында да болған екен. [11] Қазақтың бұл Жігіт пен Қыз [12] дейтін екі жұлдызын арабтар атқа мінген кісі (Мицар мен Алькор) дейді. Ал, үнділіктер оларды бала арқалаған кемпір дейді. 12. ҮРКЕР

Үркер (Urker) – Шарль Мессьенің (Charles Messier, 1730-1817) жұлдыз каталогында М-45 санымен белгіленген Торпақ [Taurus] шоқжұлдызындағы жұлдыз шоғыры. Тік шығу (R.A.) 3 сағ. 47 мин. 24 сек. Еңкею (Dec) +24°07'00". Координатасы: 03 сағ. 47 мин. 24 сек., +24°07'00". Ежелгі замандардан бастап Үркер – көне грек. Pleiades, латын. Vergiliarum [Vergiliae], араб. Al Thurayya, түрік. Ulgher, парсы. Parwin, қытай. Mao, жапон. Subaru, үнді. Krittika, мезоамерика. Cajupal және т.т. болып аталып келеді. Үркер жұлдыз ағасы (89-90 б.б.): Үркер ғылым тілінде Плеяды, ал бұқара халық тілінде орысша Стожары (немесе Встожары) деп аталады*. Түн мезеттерін, жыл мезгілдерін айыру үшін, сірә, қай халық болса да Үркерді көп пайдаланған болуы керек. Жұрт аузындағы Үркер туралы әңгімелерді өз алдына бір хикая қылып жазуға болады. Фольклордың қай түрінен болса да Үркер ұшырай кетеді. Міне, қыз бен жігіт арасындағы қалжың өлеңдер. Екі жағының да беташары Үркер. Сөз Үркердің сипатынан басталады. Жігіт: Көп жұлдыздың ағасы Үркер деген, Түйені әсемдікке тіркер деген. Қыздардың аш белінен қысып алып, Бетіне бес қалампыр бүркер деген. Қыз: Әуеде бір жұлдыз бар алтауы Үркер, Түйеге кебежелі бота тіркер. Ойнайтын тепкілесіп теңім емес, Көргенде сен жаманды денем үркер. [104] (85) Үркердің осынша паш болуының мәнісі, Үркер Күн мен Айдың аспандағы жүретін жолына жақын тұрады да, жолдағы омақа-белгі сияқты болып, оған қатысты Күн мен Айдың орналасуына қарап жыл, түн мезгілдерін және айдың қай тоғыс екенін анықтап біліп отыруға мүмкіндік береді. Онан соң жалғыз Темірқазық емес, қазақ халқы адаспау (жер тараптарын айыру) үшін Үркерді де көп белгілейді. 41 сурет. Үркердің алты не жеті жұлдызын көзбен көруге болады

– Үркердің бас, аяғы бар, адаспау үшін сол белгі. Үркер Күннің шығысынан шығады, оңтүстікпен жүреді, күнбатыстан батады. Үркер адастырмайтын жұлдыз. [53] (34) – Үркер үркіп шыққан қысырақтай, одағайланып көзге оп-оңай түсе кетеді. Жай көзге Үркер сықылды көрінетін басқа шоғыр жоқ, өзге шытырман жұлдыздардың арасында Үркер тайға таңба басқандай белгілі. 42 сурет. Үркер мен Айдың «тоғысуы» деп осыны айтады

Үркер нешеу? (92 бет): Үркер жеті жұлдыз, бірінен бірі айырылмайды, бір жерге топталып, шоқ болып тұрады, жеті Үркер батпай жаз шықпайды деген де түсінік бар. Көзімізге көрінгені Үркерде жеті жұлдыз бар, мүмкін, одан да көп шығар, дейді кейбіреулер. Ал, бағзы біреулердің айтуынша, Үркер уақ, құмырсқаша жыбыр-жыбыр етеді, санап болмайды. Қорыта келгенде, соңғы сөз татымдылау деп ойлаймыз, өйткені, дұрысында, Үркерді дүрбімен қарасақ көз шалымының бәрі жұлдызға толып кетеді. Үркер 200 шамалы жұлдыздардан тұратын шоғыр. Үркерді айсыз түні қарауға қолда жүретін кәдімгі бинокль өте-мөте ыңғайлы. Ел арасындағы көзі өткірлер Үркер 9 шамалы деп отырады. Шынында Үркер шоқжұлдызының жай көзбен он шақтысын, ал телескоппен 200-ге дейін көруге болады. Үркердің алды (басы) тоқ – жол ашып отырады, ал арты жеңішкелеу. Үркер туған уақта жіңішкерегі астында (артында), ал басы күнбатысқа қарай тұрады дейді Үркерді байыптап қарағандар. Үркерді қазақ көп есептейді. (92-93 б.б.): Үркердің туатын жері, аспандағы жолы туралы олар былай әңгімелейді. – Үркер Айдың сол жағын ала туады, ылғи батыстан батады. Үркер тоғысқанда да Айдың сол жағынан тоғысады. – Үркер, Үшарқар Айдың, Күннің жүретін жолына жақын жүреді. Үркер бірыңғай күнбатысқа қарай жүреді. Ол көтеріліп ұзаққа салады – Күннің шығысынан батысына қарай бір-ақ тартады. Түннің ең ұзаған шағында Үркер аспандап төбеде жүреді. Мысалы, көктемнің аяғында Үркер Күн батысымен батыста көрінетін болса, жаз ортасына таяғанда Күн шығар алдында шығыста көрінеді. Үркер мен Күннің жыл бойы өзара орналасуына қарай ел жыл мезгілдерін айырып отырады. Июнь аяғында (20-сы кезінде) Үркерді таң ата күн шығыстан көреді, Үркер туды, сорпа ас болады дейді жұрт. Бұл қыстан арықтап шыққан қойдың семіре бастайтын кезі. Қыс басында оны іңірде төбеден, көктем басында күн батыстан – «жамбастан» көреді, ал жаздыгүні шілдеде Үркер Күннің қасына барады да, түнде аспаннан керінбейді. Ел оны Үркер «жерге түсті» дейді. 43 сурет. Үркер «жерге түсер» алдында осылай көрінеді Тегінде Үркердің тууы, батуы, «жерге түсуі», «көкке шығуы», көтерілуі жыл мезгілдерін белгілеу үшін өте қолайлы. Бұл жыл сайын бір мезгілдерде айнымай болып отыратын табиғат құбылыстарын қазақ халқының өзінше календарь үшін орнымен пайдалануы біздің ойымызша ғылым үшін де үлкен мәнді нәрсе. Мысалы, ел Үркер батқан күні қыс тоқсаны басталады деп атайды. Ол декабрьдің ішінде келеді. Ал, жазғы күн тоқырау күндерінің қарсаңында Үркер «көкке шығады» және осындай жағдайларға орай қазақ үшін Үркерді түнгі аспанның Күні деуге болар. Оны елдің көп есептейтіні осыдан. Үркер «жерге түсті». (94-96 б.б.): Үркердің жерде жату мезгілі көктің қаулап өсіп, көтерілетін кезі. Үркер жерге түсіп еді, шөп жер бетіне шықты. Шөпті жерден Үркер айдап шығаратын тәрізді. Ендеше шөппен қоректенетін малдар Үркердің жерде жатқанына тілектес болмай қойсын ба? Сиырдың қырсығы тимегенде Үркер ылғи жерде жатар еді де, қыс болмас еді. – Қыс сиырдың кесірінен болады дейтіні, сиыр тебінмен күнелте алмай, қолға қарап, масыл болатындығы. Қой тебінмен, түйе талдың, бүргеннің басымен күн көреді. Жылқы даланың малы, тебіспен кетеді, оның күрегі өзінде. Бірақ бұл күнде сиыр да қар астынан шөп алып жей алады: бір аяғы кірген жерден тұмсығына шөп іліксе қарды дал-дал [24] (5) қылады. – Үркер 40 күн жерде жатқанда қошқар қойға қосылмайды, онда ұрық болмайды, ал содан кейін ұрық болады. [54] (35) Үркердің жерге түсуімен байланысты мал жайының әңгімелері осылай. Ел ертегісін тыңдап отырсақ, Үркердің жерге түсуіне де Жетіқарақшы кінәлі көрінеді: – Жетіқарақшы Сұлусарыны ұрлаймын деп Үркерді қуып жүр. Үркер қашып жүр. Үркер қашып барып, 40 күн жерге қонақ болып жатады, жылына бір қара қойдың етін жейді. Түнде аспанға аңлап қарап отырсаң, Жердің айналуының әсерінен жұлдыздардың бәрі де шығыстан батысқа бет алып, қозғалып бара жатқан сияқты болып көрінеді. Сонда Жетіқарақшы Үркердің соңынан қуып жүрген тәрізді. Ертекте Үркер май айында жерге түседі дейді. Бұл олай емес. [55] (36) Үркер күндіз туып, күндіз бататын болу керек, дейді бағзыбір саңлақ жандар. Асылында өзі солай. Үркер түнде аспаннан көрінбеген кезде ол Күннің маңында болады. Үркер 40 күн көкте көрінбей кететінін ежелгі грек ақыны Гесиод те өлеңге қосқан. [11] Бұл, халықтардың Үркерді көп бақылағанының тағы бір мысалы. Үркер көкке «шықты» (96-101 б.б.): Мен қарауылдан қазір Үркер қайда деп сұрап едім, ол аузымды жиып алғанша: – Үркер әне, ақ пен қызылдың арасында, өзім де кеше ғана көрдім. Үркердің 40 күн жатып, көкке көтерілгені енді осы, [13] – деді ол. Қорғалап бітуге таяған Айдың астын ала таң шапағына араласып, қылт-қылт етіп тұрған Үркерді көрдім. – Енді мал ет ала бастайды ғой. Ертеңдер Үркер Аймен тоғысады. Сонда бұл 23 тоғыстың Айы болады. 44 сурет. Қырық күн жерде жату алдындағы Ай мен Үркердің «тоғысы»

Кешелі-бүгінді Үркер туды. Үркер туғаннан кейін шықпаған шөптің басы шығады деген. Енді шөп те, егін де өрлейді.

– Жауын жауып нәсіп болып тұр. Биыл Үркер суға түсті. Үркердің батысы жауын болса, шығысы да жауын. Құрғаққа түссе, шығысы да құрғақ деуші еді есепшілер. Әңгіме Үркерге осылай оралып келді. Қазақ арасында қай жерде болса да көп айтылатын бір ырым осы: Үркер суға түссе, жаз сулы, Үркер құрғаққа түссе, қуаңшылық болады. Үркер жерге түсер кезде жауын жауса жақсы болады, Үркер суға түссе дегені сол, деп түсіндіреді олар. Әрине, жаз күндері жауын жауғаны жаман емес. Әсіресе, Үркердің батқан кезінде, яғни көк шығар кезде жауғаны жақсы болатыны сөзсіз. Ал, жаздың сулы болуы да сонымен сабақтас па, ол арасын әдейі зерттеп, дәйекті түрде шешкен жөн. Бірақ ауа райының өзгерісі аса күрделі. Есепшілер айтқандай оңай тұспал жыл сайын аумай келіп отырмас. Үркердің туып-батуымен байланысты шаруа әңгімелері тағы былай: – Үркер майда батады да, 40 күн шілдеде жерде жатады. Содан Үркер барып мына күншығыстан шығады. Жерді айналып шыға ма, білмеймін, ол таңмен бірге туады дейді Шу бойындағылар. Ал диқаншы ұйғыр Сурақум Әміров былай дейді: – Үркер туғаннан кейін жерге еш нәрсе салмайды – ол пішмәйді әм төлге қосылмайды. Үркер жетінші айдың кірісінде туады. – Үркер июньнің 10-да (ескіше [юлиан күнтізбесі, есепке + 13 күн қосылады, сонда 23 июнь]) туады – көкжиекке шығып, аспаннан көрінеді. Үркер көкке шығысымен тары өсіп сала береді дейді алматылықтар. – Майдың басында Үркер 10 күндей ақ пен қызылдың арасында, сонан соң жер астында болады. Июньде тағы таң жақта ақ пен қызылдың арасында болып, 10-да (ескіше) көрінеді. Ерте тұрған кісі 7-8 июньде көріп қалады. Сөз тұжырымы мынау: Үркер майдың 10-ында күнбатыстан батып, июньнің 20-сы кезінде күншығыстан туады. Жаз басы астрономияда жазғы күнтоқырау (22 июнь) күнінен бастап саналады. Ендеше Үркердің көкке шығуы да осы маңызды датаның қарсаңына – жаз басына сай келеді. Үркер көкке шықса, жаз басталады. Бұл – түннің ең қысқарып, күннің ұзарған кезі. Осы арада астрономияда іңір жарығын да, таң жарығын да бір-ақ сөзбен «сумерки» деп атайтынын ескерте кетейік. Ал горизонт сызығын ел көкжиек дейді. Горизонт дегеніміз көк пен жердің тілдескен тәрізді сызығы. Тағы бір ескеретін жәйт: Үркер көкке шықты дегенді, Үркер жер бетіне шықты не Үркер туды деп те атайды. Таң қылаң берді, таң саз берді және ымырт жабылды не ымырт түйілді деп те айтылады. Үркер туды сорпа ас болады Үркер құрық бойы көтеріліпті, таң да атып келеді Үркер көтерілді (102-103 б.б.): Үркер көтерілуімен байланысты аңғарылатын табиғат құбылыстары жайында ел былай дөйді. 45 сурет. Үркер, Сұлусары, Үшарқар, Босаға көкке көтеріліп барады – Үркер туды, енді таңның ұзаруы тоқтайды. – Үркер жер бетіне шықты, қозы пісті. – Үркер көтеріліп қалғанда шөп те көтеріледі, бидай да бас тартады. – Үркер көтерілгеннен кейін малдың арықтығы білінбейді. – Үркер көтеріле кәрі саулықтың еті мен сорпасы тәтті болады, өйткені түн ұзарып, көп күйсейді. – Үркер көтерілсе, күн қысқара береді, қозының етіне дәм кіреді. – Үркер жамбасқа келді, тоқтының сорпасы ас болады. – Үркер жоғарыламай лақ сорпасы ішуге келмейді. Лақ сорпасы Үркер көтерілгенде ішуге келеді. Августың ақ лағы болады (лақ теңеледі) деген сөз бар. Өзге сорпа одан бұрын да ішуге келеді. Лақ қозыдан кешірек піседі. – Үркер туды, енді қауын піседі. Бұл августқа сәйкес келеді, деседі ел арасында. Қазақ халқының ежелден сүйіп жейтін құмар асының бірі тары. Көп аудандарда тары ең қадірлі тамақтың қатарына жатады. Шіркін, жақсы тары-ай! Үркер көтерілмей тары көтерілмейді. Күн жылына жер буланады, тары көтеріле бастайды. – Үркер көтерілген соң тары себіледі. Бірақ, тарының бидаймен қатар егілетіні де болады. – Үркер туғанда тары айдадық дейтін. Ол шыбыннан аман болады. Октябрьде піседі. Тоқтау суға мұз қатқанда үсік ұрады. Оған тары бой бермейді, тек сабағы ғана үсиді, дейді Іле бойындағылар. Осылай әp жердің өз кәсібіне қарай жұлдыз реңіне таққан ен-таңбалары болады. Үркер көтерілді, қошқар басын көтереді (104 бет): Қой мен ешкі өсіруде дер кезінде күйек байлап, күйек алу ең келелі мәселенің бірі. Мал шаруашылығында үлкен роль атқарған, қошқар мен текеге байлайтын төрткіл киізді – күйекті келешектегі ұрпақтар ауыл шаруашылығының музейінен көріп таңырқар. Бір кездегі аталарының істеген ілдәбай айласына олар ішегі қатқанша күлер. Біздің кезімізде қолдан ұрықтандыру шыққаннан бері күйектің аты ғана қалды. Күйек байлаудың мезгілін де малшылар Үркердің орнына қарап айырады. – Үркер көтерілсе, қошқар басын көтереді деген мақал бар. – Үркер көтерілді, қой қаша бастайды, енді қошқарға күйек байлау керек, әйтпесе қой арамза туады дейді шаруалар. – Құмға (Мойынқұмға) асатындар күйекті октябрьдің 20-сында алады, сонда марттың 20-сында қой қоздайды, дейді оңтүстіктегілер. [56] (37) Үркер батқанда – таутеке тастан ұшады (104-106 б.б.): Бұлай дегеніміз естімеген бір жұмбақ тәрізді тосырқау сөз болып көрінеді. Неге, қалай деп мүдіретін мұнда талай жәйт бар, тіпті он екіде бір нұсқасы келмейтін сияқты: таутеке ұшады демей, секіреді десе бір сәрі... бірақ одан да не түсінеміз? Мұнда түйіннің екі ұшы ғана, яғни көктегі Үркердің батуы мен тастағы таутекенің ұшуы ұштастырылып беріліп отыр. Мұнан әрі тыңдасаң, айтушы арадағы аттатылып кеткен құбылыстарды енді тізе бастайды. 46 сурет. «Үркер батқанда – таутеке тастан ұшады» деген осы – Үркер қаңтар айының (декабрьдің) 11-де батады... деп сабақтай береді ол енді әңгімесін. Бірақ Үркер жайын жете білмейтін адам осы бірауыз сөздің сырын аңдамай қалуы мүмкін. Мәселе былай: Октябрь, ноябрьде Үркер батпай таң атады (ол бұл айларда күндіз батады). Ал декабрьдің ішінде түнге қарай (қызыл іңірде) туған Үркер таң әбден ұзарғандықтан шырқап барып, түнде (таң ата) батады. Бұл белгі боларлық елеулі құбылыс. Қыс тоқсанының басталу белгісі осы. Есепшілердің айтуынша бұл амалдардың біреуі «Теке бұрқылдақ» не «Жеті амал». Жылқышыларды қажытатын жылдай ұзақ түндердің қарсаңы осы. Күннің қысқарып, тоқырайтын айы да декабрь (қысқы күн тоқырау, 22 декабрь). Енді сөзді ел адамдарының өзіне берейік. – Біз қой мезгілсіз тумасын деп күйек байлаймыз. Ал жабайы аңдарға жаратылыс нысап берген. Қаңтардың 11-інде (ескіше) Үркер батады, сол күні арқар, құлжа, таутеке, тауешкі үйірге түседі. Сол уақытқа дейін тауешкі, арқар, киіктер үйірге түспейді. Үйірге түсетін болса, ерте – «арамза» туып, қырылып қалады. Олар да 5 ай көтереді. [57] (38) – Аңшылар аң біткеннің бәрі Үркерге қарайды, дейді. Тауешкінің ұрғашысы қораланып тұрады. Үлкен теке тастың үстінде екі көзі Үркерге қарап, Үркерді аңдып, күйсеп, немесе тасты жалап жатады. Үркер батқанда таутекелер, арқарлар тастан ұшады, үйірге түседі. Ұшқанда кейбіреулері өліп те қалады. [43] (24) – Үркер батқан күні таутеке: Алты айда алған майымды, Алты күнде арытпасам, Несіне теке болып жатайын, – деп айқайлап тастан қарғып ұшады, сонда жеті-ақ күнде ұрынып «сасай» болып шығады. [58] (39) – «Теке бұрқылдақ» амалы кезінде киіктер (ақ бөкен) қосақталғандай болып тұрады. Сол күндері ғана сасай болған текені (оны теке «қалысы» дейді) ат та, ит те қуып жете алады. [59] (40) Түз аңдары (таутеке, арқар, киік сияқтылар) үйірге түсерде Үркердің (не Үшарқар-Таразының) батуын аңдып, жартаста жатады деген өзінше қызық аңызды Алатау жүйесін мекендегендердің күллісі, құдды келісіп қойғандай, біраузбен айтады. Сөйтсе де, бағзылар, оған өзгеріс енгізеді: тауешкілер, арқарлар қыс жұмсақ болса, ноябрь айында да маталады, ал қыс кеш шығатын жылы кешірек маталады, дейді олар. Үркердің туып, батуы (107-108 б.б.): Тегінде аспандағы қай жұлдыз болса да (Жетіқарақшы сияқты батпайтын жұлдыздардан басқасы) тәулік сайын белгілі уақыттарда туып, батып отырады. Бірақ бақылаушының жер бетіндегі орнына (φ ендігіне), жыл мезгіліне (күннің орнына) қарай, жұлдыздың аспандағы орнына (α мен δ координаттарына) қарай, жұлдыздың туатын, не бататын уақыты, не оның екеуі де кейде (мысалы, июньнің басында Үркердің туып, батуы) күндізге келіп ауысады. Жұлдыздардың көрінуі ақшам жарығының ұзақтығына да байланысты. Көктем мен күздігүні ымырт тез жабылады. Күн батысымен ұзамай қараңғы түседі. Ал қыстыгүні мен жаздыгүні ымырт ұзақтау. Мысалы, Алматыда августың бас кезінде Үркер түн ортасында туады, бірақ ол көкжиекке барып батқанша таң атады да, бату мезгілі күндізге келеді. 47 сурет. Үркердің қысты күндері тууы және батуы Ал, январьдың аяғында қас қарайысымен Үркер дәл төбеге таяу («Қақаған аязда қақ төбеде») тұрады да, түнгі сағат 3 кезінде көзімізше батады. Бұл жағдайда Үркер күндіз туады. Сөйтіп біз август айында Үркердің батқанын, январьда туғанын көре алмаймыз. Түннің мейлінше ұзаруы қарсаңында, яғни декабрьдің (қыс тоқсанының) басында іңірде шығыста көрінген Үркер өзінің ұзақ жолымен шырқап барып, тура таң ата батады. Осылай бір түн ішінде Үркердің әрі туғанын, әрі батқанын көре аламыз. – Декабрьдегі түннің ұзақтығы мен шілдедегі күндізгі уақыттың ұзақтығы бірдей деседі. Осынысы әбден рас, июнь айының бас кезінде Күн аспанда (Үркермен бірге) қандай жол сызып шықса, Үркер де декабрьдің бас кезінде түнде аспанда дәл сондай жол жүреді. Осы таңның әбден ұзарған (декабрь айының) кезінде Үркер түнде (іңірде) туып, түнде (таң ата) батады. Жылқышыларды қажытатын қыс тоқсанының осы ұзақ түндері. Үркер төбеден аса жүргендегі таңның ұзақтығын айтсайшы, қүдай салмасын, жылдай! – дейді олар. Үркер «жерде жатады» дейтін мерзімде ол түнгі аспанда көрінбейді, әлбетте, оның тууы мен батуы да көрінбейді. Үркер «жерге түсті» дейтіні қате, Үркер ол кезде күндіз туып, күндіз бататын болу керек деп, кейбір зейінді бақылаушылардың топшылағаны жобаға әбден келеді. Шынында да дәл солай: ол кезде Күн Үркердің маңына барады да, Үркер Күнмен бірге туып, бірге батып жүреді. Бағзыбіреулер «Үркер екі туады» дейді. Бұл «Үркер туды» деген сөз екі түрлі жағдайда айтылады дегені. Үркердің 40 күндей көрінбей жүріп, алғаш 20 июнь қарсаңында, таң жарығында көрінуі халық тұрмысында үлкен маңызы бар оқиға. Мұны астрономияда «гелиакический восход звезды» деп атайды. Ол шақта «Үркер туды, енді шықпаған шөптің басы шығады» деген сияқты мәтелдер еске түсіріліп, шаруалар күндіздің өзінде енді Үркер «туды» деп сөз етіп отырады. Бұл Үркердің көкке шығуы. Ал, енді июль, август, сентябрь айларында үйдегілер түнде даладан келген кісіден «Үркер туып па екен» деп сұраса, ол Үркер көкжиектен көтеріліп шықты ма деген сөзі. Үркер хикаясы көп. Қойдың пысқырық ауруын да қазақ Үркерден «көреді». – Қораңның аузын Үркердің туысына қаратқансың ғой, қойың пысқырық болыпты деп тәжірибе етеді екен (Алатау өңірінде) бағзыбір малсақтар. Ойлап қарайықшы, осынысының жөні қалай келер екен. Үркер солтүстік пен шығыс арасынан туады. Байқауымызша Алматы Алатауының өңірінде дәл осыдан соққан ебінің желі бір түрлі жайсыз (суық) тиетін сияқты. Ендеше қораның аузы нақ соның өтіне қарап, аңқиып тұрғаны қойға, сірә, бапты да болмас. Үркер есебі – қазақ календарының арқауы (108-112 б.б.): Жол бойындағы ірі станциялар (не бекеттер) жолдың қаншасы өтіліп, қаншасы қалғанын білдіргені сияқты, Күнге қатысты Үркердің аспандағы орындары да жыл мезгілдерін білдіретін омақа есебінде. Үркер тұрғысына негізделген қазақ календары қағазға жазылмай, сырлы сөздер түрінде ғасырлар бойы жұрт аузында сақталып келді. Жалпы Үркер есебі жайында ел сөзі тағы былай. Ай (туар ай) есебі ауысады, бірақ жұлдыз есебі ауыспайды. Үркер көкте жүргенде күн салқын, ол жерге түскенде күн ыстыққа айналады. Дегенмен июль, август ыстық айлар, ал Үркерлі айдың бәрі қыс, Саратан-Зауза сенен де қорқамын дегенді Асанқайғы атамыз айтыпты. Үркер есебін қысқаша былай қорытайық. Үркердің ел жатқанша «жамбасқа» келуі – көктем белгісі. Наурыз (21 март) туғанын да Үркер білдіреді. Егер Үркер күндізгі сағат 11-де батса, Наурыз туғанының белгісі сол дейді қызылордалықтар. Мұның расында солай екеніне көзбен қарап, не жылжымалы жұлдыз картасымен пайдаланып илануға болады. 48-1 сурет: Марттың 21-і, кешкі сағат 11.

1-і мартта көрер көзге Үркер мен Күн арасындағы (көзден Үркерге және Күнге қарата тартылған бағыттар арасындағы) бұрыш 10° маңында. 48-2 сурет: Майдың 10-ы, ақшам (іңір).

Үркердің жерге түсуі (10 май) календарьлық жаздың басы болмаса да, мал өсірген елдер үшін өте-мөте маңызды шақ. «Үркер жерге түссе жер көктейді» де, малдың аузы көкке тиеді, адам аузы аққа тиеді. Үркер мен Күн арасындағы бұрыш 15-20°. 48-3 сурет: Июньнің 1-і, Үркер «жерде».

Июньнің 1-де Үркер тура Күннің аржағына шығады: Үркер мен Күн арасындағы бұрыш нольге жуық. Енді осыдан кейінгі бір меже Үркердің туып, көкке шығуы. Бұл тайқазан сүт суығанша таң ататын, жазғы күн тоқырау (22 июнь) қарсаңы, мал тойынып, еттің, сорпаның ас бола бастаған мезгілі. Үркер мен Күннің арасындағы бұрыш 15-20°. Күз басының белгісі Үркердің көтеріліп, Сүмбіленің тууымен анықталады. Атқа жал, түйеге қом, қой мен ешкіге күй бітетін шақ. Жиын-терін маусымы. Мақтадан басқа дақылдың бәрі де жүз (дәлірек 109-110 күн) күнде жинауға келеді, дейді оңтүстіктің диқаншылары. Үркер мен Күн арасындағы бұрыш 90° маңында. 48-4 сурет: Сентябрьдің 1-і таң ата

Арада үш айдай өтті. Жеті амал кірді. Кәрі «құда» (қыс) келіп, «әлек салатын» мезгіл жетті. Үркер таң ата батып, қыс тоқсаны басталады. Мал ауыр сынның үстінде. Шаруа есікке көлденең таяқ керіп, содан секіріп өте алған қойларды ғана екшеп «қарға салады». Үркер «жерге түскеннен» бері алты ай өтті – қыс шілдесі басталды. «Тоқты тоймас, шөміш кеппес» айы келді. Үркер аспанда тура Күнге қарама-қарсы тұрады: Күн бата Үркер шығыстан туып (мұны астрономияда «акронический восход звезды» деп атайды), Үркер бата таң атады, яғни Күнге және Үркерге қарай тартылған бағыттар арасындағы бұрыш 180°-тай. Бірақ, енді бұл кезде толған Ай Үркерді маңайлап (не тоғап, не ауыл үй қонып) жүреді, өйткені толған Ай қашанда Күнге қарама қарсы. 48-5 сурет: Декабрьдің 1-і таң ата.

«Толған Ай тұрса – Үркерге қарсы қарап, Қыс түсер шақырайып – боран сабап», дейтін кез осы. Осыдан осылай енді аңпан-қаңтардың қаңаған аязында Үркер іңірде қақ төбеден табылады. Үркердің Күнге қатысты, осы түрғылары жыл сайын жазбай қайталанып отырады. Жер өз орбитасымен зымырап, Күнді айнала қозғалғанда, бізге жұлдыздар арасында (қарама-қарсы жаққа) Күн орын ауыстырған сияқты болып: жазға қарай Күн Үркерге жақындап, қысқа қарай одан қашықтағандай болып көрінеді. Астрономиядағы Күннің жұлдыздар арасындағы жылдық қозғалысы деген күрделі тақырып, халық бақылауы бойынша осылай түсіндіріледі. Ғасырлар бойы мәдениетті елдердің қолданып жүргені – күн календары. Қазақтың Үркер есебі де Күн қозғалысына негізделген күн календары. 13. СҰЛУСАРЫ

Альдебаран – ғылымда α Tauri, қысқаша α Tau, араб. الدبران al-dabarān «еруші, жолын қуушы, жарқырауық», лат. Oculus Taurī «торпақтың көзі», ағыл. Aldebaran, сондай-ақ «Палилий және Лампарус» деп те аталады. Тік шығу (R.A.) 4 сағ. 35 мин. 55,23907 сек. Еңкею (Dec) +16°30'33,4885". Координатасы: 04 сағ. 35 мин. 55,2 сек., +16°30'33". 49 сурет. Үркер мен Сұлусары

112-113 б.б.: Үркерден бір жарым сағаттай кейін, оның астын ала әдемі сарғыш жұлдыз туады. Бұл жарық жұлдызды ертеде арабтар Әд-Дабаран («Жарқырауық») деп атап, оның осы меншікті Альдебаран есімі ғылымда сақталды. Ол өзі Жетіқарақшы жұлдызынан гөрі жарығырақ, нағыз бірінші (1,06) шамадағы жұлдыз деуге болады. Ата жолдасындай етене болған Үркер аймағындағы әлгі сұлу жұлдыз, әрине, халық ішінен шыққан көрегендердің көзіне шалынбай қоймады. Үркердің Сұлусарысы деп сөз тапқырлар оған келістіріп, ақмылтықтай дәл поэзиялық ат қойды. – Үркер алтау ғана, артындағы Сұлусарымен жетеу. Сұлусары Үркерден әлдеқайда жарық. Өзінің түсі сары. Алты Үркерді көрсетіп тұрған Сұлусарының жарығы. Ақбозат пен Көкбозатқа мініп алып, Жетіқарақшы содан кейін Сұлусарыны алмақшы. [60] (41) – Сұлусары Үркердің артында бөлек тұрады. Ол Үркерден кейін туады. Жетіқарақшы енді Сұлусарыны тартып алмақшы. Сұлусарыны оның жанындағы Қырлыжігіт сақтап жүр. Сұлусарыға ол өзі ғашық, – деп әңгімелейді Іле бойындағылар. [61] (42) Аспанда жұлдыз аз емес. Сөйтсе де Қырлыжігітке лайықтысы – Капелла. Сұлусарыны қырындап жүрген сол маңдағы ең жарық жұлдыз осы (жұлдыз қырланып, онан шашырап құйыршық шыққан сияқтанып көрінетіні біздің көзіміздің мүйіз қабыршақ дейтініне байланысты болатын алдамшы құбылыс). Ал, шынында, жұлдызда құйыршық болмайды. Жігіттің аты оның екі ұшты мінезіне лайықты: қызды қарақшылардан қорғаған болып, өзінің көңілі сонда жүр. 14. БОСАҒА

Егіздер (лат. Gemini, орыс. Близнецы) шоқжұлдызы: 1. Поллукс (β Gem – 1,16m); 2. Кастор (α Gem – 1,59m); 3. Альхена (γ Gem – 1,93m); 4. Теят Постериор (μ Gem – 2,87m); 5. Мебсута (ε Gem – 2,98m). Координатасы: 07 сағ. 00 мин. 00 сек., +20°00'00". Жетекші (лат. Auriga, орыс. Возничий, қазақ. Арбакеш, Делбеші) шоқжұлдызы: 1. Капелла (α Aur – 0,08m); 2. Менкалинан (β Aur – 1,90m); 3. θ Aur – 2,62m; 4. Хассалех (ι Aur – 2,69m); 5. Аль Анз (ε Aur – 2,99m). Координатасы: 06 сағ. 00 мин. 00 сек., +40°00'00". 50 сурет. Босаға жұлдызы мен Сұлусарының аспанда орналасуы

114 бет: Күннің бататын жағында төрт жұлдыз екі-екіден босаға болып тұрады. Содан Босаға аталған. Ел аузынан. Қайта айналып көргенше Қош аман бол алтын босағам! Қоштасу жырынан. Босаға батып кетеді, бие құлындап қалады (114-116 б.б.): Жылқы өсіру шаруашылығындағы ерекшеліктермен байланысты Босаға жұлдызының малшылар үшін маңызы күшті болды. Қарамал көп біткен жерлердің бірі Қорғалжын, Жаңаарқа аудандары. Босаға әңгімесін сонда туып-өсіп, көз ашқаннан мал күтумен өмір шеккендердің сөзінен бастайық. [62] (43) – Жылқыны көкқасқа бетеге жақсы семіртеді. Жылқы тарлауды ұнатып жейді. Қатар аққан екі өзеннің – Жақсы Көң мен Жаман Көңнің бойында, Қарақойын-Қашырлыда көбік қар ғана түседі де, қыс бойы қара жатады. Былай да, былай да ара күндік кететін осы атырап Атбасар мен Қараөткелдің малының жайылымы. Ол жерлерді Асанқайғы ата: Шіркін, Қарақойын-Қашырлы-ай Жылқының құлағы тұтанып, Шығып тұр екен, Тайы құлындап, тайлағы боталайтын жер екен, – деп түйіпті. Ол тұста көк иірім көлдер де көп. Тоғанастың тоқсан көлі деп содан аталған (Тоғанас деген батыр болған). – Жылқымен бірге жасап келеміз. Жусау жылқының еншісіне тиген демалысы. Ол аш болсын, тоқ болсын, бәрібір, іңірде, таң алдында жусайды. Бие ескіше марттан, яғни осы күнгіше марттың ортасынан бастап, апрель, майда да құлындай береді. Сонда ол таң жусауы мен іңір жусауында құлындайды. Күзетке аттанарымызда март желін айы, енді сақ болыңдар деп қатты тапсырады. Қазақтың ұстаған тәжірибесі жұлдыз. Босаға ата жолдасымыз секілді белгілі. Босаға мынадай төрт жұлдыз, өзім суретін салып берейін деп хат білмесе де, айтушы қарындашты ала сала Босағаның әкпіш тәрізді нобайын келтіріп сурет салды. 51 сурет. Босаға жұлдызы батқанда – бие құлындайды

– Жазғытұрым Босағаның екеуі [14] бұрын бататындай болып былай жоғары туады, бірақ айналып барып ана кейінгі екеуі [15] озып кетеді, ал алғашқы екеуі намаздігерлікте жоғары тұрады. Анау екеуі батып кеткенде, таң сарғайып атып қалады, жылқы өріп кетеді, бие құлындап қалады. – Босаға батқан соң-ақ таң сарғайып кетеді, ал енді мал өреді деп атқа міне бастаймыз. Босаға біздің сағатымыз секілді. Сонда Босағаның жоғарғы тұрған екеуі бұрын батады, ал кейінгі екеуі шегіне береді. Ол айнала береді, өзі астымен (іргелеп) қозғалғандай болады. Аралары өзгермейді... Бұл – қызыл іңірден бастап таң сызып атқанша Босаға жұлдыздарының күрделі қозғалысын із өкшесіне түсіп, көз жазбай байқаған адамдардың сөзі. Босағаның төрт жұлдызының бұл қызық қозғалысын түсіну үшін ең оңайы аспанға қарау керек. Бірақ оған аспанның жылжымалы жұлдыздық картасын айналдырып көріп те илануға болады. 52 сурет. 2018 жылғы 1 мамыр күні Босаға жұлдызының бату көрінісі

Босаға қандай жұлдыз? (116-118 б.б.): Май айының орта шенінде іңірде көз жүгіртсек аспан түрі өзгеріп кеткен, апрель ішінде самсап тұратын таныс жұлдыздар мен шоқжұлдыздардың бірқыдыруы көрінбейді: Үркер бірге тоғап «жерге түскен», Таразы мен Сүмбіле де «жатып қалған». Бірақ дәл Күннің батқан жерінің үстінде аспанда есіктің екі босағасы сияқты екі-екіден баданадай төрт жұлдыз көзге түсе кетеді. Күн жүретін жолындағы есіктің босағасы тәрізді бұл төрт жұлдызды бір көріп, оның Босаға атын естіген кісінің көкірегінде ол сайрап қалады. Жазға қарай Босаға Күннің артынан, Күнді қуалап, Күн батқан жобамен батады. Үркер батқан жер де осы екі Босағаның арасына таман болады. Осылай әрі арнасы, оған орай әрі түрі есіктің босағасы сияқтанып тұрғандықтан бұл төрт жұлдыз Босаға атанды. Босағаны ел ол төрт бұрышты есік сияқты немесе Босаға әкпішке (иін ағашқа) ұқсап тұрады деп сипаттап, ол жұлдыздың көкіректе сайрап тұрған бейнесін тілдескен адамыңның талайы суретін де салып береді. 53 сурет. 2018 жылғы 20 желтоқсан күнгі Босағаның көрінісі *

  • Солтүстікте – Үлкен және Кіші қарақшы (Темірқазық), одан төмен солтүстік-шығыста – Босағаның 4 жұлдызы, дәл ортада Үркер мен Сұлусары толық Аймен «тоғысқалы» тұр (11 тоғыс), оңтүстік-шығыста Үшарқар-Таразы, одан сәл төмен – Сүмбіле орналасқан.

Босағаның төрт жұлдызын аспаннан көрген кісі осы сипаттардың қай-қайсысы болса да Босағаға үйлесімді екенін мойындамай қоймайды. Әкпішке ұйғаруы да көңілге қонымды. – Үркер батқанда Босаға батпайды. Босағаның екеуі Үркермен қатар шығады да, екеуі Үшарқармен қатар шығады, барлығы төрт жұлдыз. [63] (44) Бұл Босағаның сипатын тап басып айтқан дәл сөз. – Төрт Босағаның екеуінің арасы ана бұрыш пен мына бұрыштай, ал енді екеуінің арасы жақынырақ. Таңға таяғанда екеуі жоғарылай береді, екеуі төмендей береді. Оның екеуі екі жерде қатар тұрған соң Босаға деп атаған. Босаға жұлдызын да қазақ халқы жыл мезгілдерін, түн мезгілдерін айыру үшін көп қолданады. Оның ыңғайлылығы: Босағаның төрт жұлдызының біреуі солтүстік аспандағы ең жарық жұлдыз Капелла, енді бір босағасындағы Поллукс пен Кастор бірінші және екінші шамадағы жарық жұлдыздар. Осы самаладай ірі жұлдыздар өзінің босаға бейнелі пішінімен көңілге жатық болып, көзге оңай түсе кетеді. – Жұлдыздарының ірілігін сипаттап, Босаға Күн жарығынан қорықпайды дейді малшылар. Үркердің майда жұлдыздары жөнді көзге ілінбейтін бұлыңғырлау түндерде Босағаның жарық жұлдыздары елес-елес болып көрініп тұрады да, уақытты бағдарлау үшін мұндай жағдайда Босаға жарамды болып шығады. Босағаның «қос жұлдыздары» бесенеден белгілі және екі босағаның аралығы едәуір алшақ, сондыңтан да аспанды бір шолып өткенде-ақ қос жұлдыздың біреуі көзге шалына кетеді де, Босаға түгел табыла қояды. Қыс аяғына таяған сайын Үркер таңнан көп ерте батып кетіп отырады. Сонан жазғасалым Үркер іңірде-ақ батып кетеді. Елге мәшһүр Таразы, Сүмбілелер де жазға қарай Үркермен бірге ерте, яғни іңірден батады. Міне, сондықтан қыстың аяқ кезінде және жазғытұрым елдің түн мезгілдерін, таңның ататын уақытын білу үшін белгілейтін жұлдыздары Босаға болады. Бұл кезде (іңірде болмаса) Үркер, Таразы, Сүмбілелер аспанда көрінбейді. – Жазғытүрым төрт жұлдыз – Босаға белгі. Оның артқы екеуі (Кастор мен Поллукс) батқаннан кейін алдыңғы екеуі батқанша таң әбден атады. Артқы екеуі әбден батқанша таң атып болмайды. Жазға дейін осыны, ал бұл батқан соң Үркерді, Таразыны белгілейміз, дейді шопандар. [64] (45) 54 сурет. «Төрт көзі» түгел Босағаның төрт жұлдызы

Бірақ Босағаны ел күздігүні де, қыстыгүні де белгілейді. – Құс қайтқанда Босаға Үркердің артынан туады, дейді олар. Бұдан гөрі де кеңейтіңкіреп, Үркер болса көтерілді, Босаға болса туды, қымыз сұйылды, сорпа – көже қатық болды, қошқар-текеге күйек байланды [65] (46) дейді. – Босаға көтеріліп қалды дегенді августен бастап айтады. Күзде Босаға еңкейіпті, түн ортасы ауып барады, дейді. [66] (47) Босаға жайында мынаны ескертейік. Ел кейде төрт Босаға дейді, ал кейде оларды екі-екіден біріктіре келе «екі Босаға» дей салады. Күз айларында Босаға іңірде солтүстік-шығыста көрінеді де, түн ортасы ауа төбеге көтеріліп кетеді. Елдің күздігүні Босаға еңкейіпті, түн ортасы ауып барады, деген белгісіне тоқталайық. Қоңыр күз айларында іңірде шығыстан Босаға тік көтеріліп шығады да, түн ортасы ауа (тік тұрған әкпіштің қисаюы сияқты) еңкейе береді, яғни алдыңғы екеуі төмендеп, артқы екеуі (Кастор мен Поллукс) жоғарылай береді. Ел аузынан (118-121 б.б.): Мал бағуда Босаға жұлдызымен көп пайдаланатын Қазақстанның Шығыс, Орталық, Солтүстік облыстары (Орта жүздің қазақтары). Сөзіміз дәлелді болу үшін тағы біраз мысалдар келтірейік. Шыңғыстау бөктерін мекендегендер [67] (48) Босағаны былай сипаттайды. – Босаға төрт жұлдыз. Босағаның арасы таяу тұрған оңтүстік жақтағы екеуі батады. Ал арасы қашық солтүстіктегі екеуі таңмен араласып кетеді – оны батады демейді. Күздігүні іңірде нағыз қайда тұрғанын анық білетін кісі болмаса, оны Босаға деп ешкім айта алмайды. Босағаны көбінесе қыс ортасы ауған соң, жазғасалым пайдаланады. Июньде Үркерді таба алмаймыз және тоқымдай бұлт шықса да Үркер көрінбей қалады. Ал, Босағаның бір пар екеуін бұлт басса, ана екеуі ашық тұрады. 55 сурет. 2018 жылғы 2 тамыз күні таңғы 4-те Босаға көтеріле бастайды

– Мал күзетінде жүргенімізде үлкендер Босаға жұлдызы анау деп көрсететін. Олар мынадай төрт жұлдыз деп екі қолының сұқ және ортан ұштарымен Босағаның төрт жұлдызының орындарын нұсқап көрсетеді. – Босағаның екі жұлдызы, таң ұзақ болса да қысқа болса да, бәрібір, батпай таң атып кетеді. [55] (36) – Босағаның екеуін қос жұлдыз дейді – ол екеуі батады, ал солтүстіктегісі батпай жоғалып кетеді. [68] (49) – Босаға төрт жұлдыз. Оның екеуі бұрын батады. Жаз басында Босаға батқан соң таң атады. Босаға күнді қуалап батады. [69] (50) – Босағаның батуы жеріне қарай көрінеді. Бұл араларда (Жалаңаш, Кеген ауданында) оның төртеуі де батады. Ал арқада екеуі ғана батады. [70] (51) – Босағаның екеуінің арасы арқан бойы. Қысы-жазы Босаға жұлдызы еңкейсе, Күн сияқты бататын жеріне барса, таң атады. Жазғытұрым Босаға (артқы екеуі) батқан уақта таң белгі береді. Босаға жазғасалым таң ата батады. [71] (52) Жазғытұрым Босағаның біреуі (Кастор мен Поллукс) бата, біреуі батпай таң атады. Ал, кейбіреулер одан гөрі де дәлдеңкіреп, март айының ішінде Босағаның екеуі қайтсе де батады дейді. – Мартқа қарай Босаға бата жылқыны далаға жайылымға шығарады. Қар тепкенде қажымайтын қайратты жылқылар қыстың ұзақ түндерінде далада болғанда, арық-тұрақ жылқылар және аз шаруаның жылқылары түнде қорада болады да, таң ата оттауға шығарылады. [72] (53) Шынында, астрономиялық бақылау да жоғарғы айтқанды қостайды: Босағаның екі жұлдызы (Кастор [α Gem] мен Поллукс [β Gem]) қыстай түнде батпай келіп, март айының ішінде таң ата бататын болады. Ал, Босағаның қалған екі жұлдызы (Жетекшідегі Капелла [α Aur] мен Менкалинан [β Aur]) туралы ел мынадай байлам жасайды: Босағаның екі жұлдызы, таң ұзақ болса да, қысқа болса да, бәрібір, батпай таң атып кетеді. Немесе былай деп те айтады. Төрт Босағаның екеуі батпайды, былай (күншығысқа қарай) айналып кетіп қалады, ал екеуі батады. – Босаға төрт жұлдыз. Босағаның екеуі таңнан бұрын, екеуі таң ата батады (таң жарығынан көрінбей кетеді). Алдыңғысы айналып отырады, ал артқысы батады. [73] (54) Бұл қалай? Олай болғанда Босағаның бұл екі жұлдызы Үркер сияқты емес болғаны ма? Дұрысында бұл солай. Босағаның осы екі жұлдызы (Жетекшідегі α мен β) Жетіқарақшы сияқты батпайтын жұлдыздар. Босағаның екеуі батпайды, еңкейіп барып қайта көтеріліп кетеді. Ол екеуі қайта көтерілгенінде Үркер туып, сол Үркермен бірге жүреді деп, қайсыбіреулер толықтырыңқырап баяндап береді. Мұны айтатын Арқа қазақтарының күзетпен таң атқызатындары. [100] (81) Анығында Капелланың (Жетекшідегі α) ауысу координаты δ = +45°58', ал Жетекшідегі β ның ауысуы δ = +44°56'. Яғни δ>90° – φ шарт бойынша ендіктері 45°-тан артық орындар үшін, яғни Балқаш көлінен, Қызылорда қаласынан солтүстікке қарайғы жерлердің бәрінде де елдің әлгі байламы дүрыс, басқаша айтқанда ол атыраптар үшін Босағаның бұл екі жұлдызы батпайтын (горизонт астына түспейтін) жұлдыздар. Ал, Қазақстанның оңтүстігі, мысалы, Алматы қаласы (ендігі δ = +43°16') үшін Босағаның әлгі екі жұлдызы бататын жұлдыздар. Сөйтіп Қазақстанның Орталық, Батыс, Шығыс облыстарындағы бақылаушылар үшін Капелла мен Жетекшідегі Менкалинан [β Aur] батпай, горизонтқа (4-5°-тай ғана) төніп барып-барып, шығысқа қарай қайта көтеріліп кетеді. Көкжиекке (горизонтқа) жақын барғанда бұлдыраңқырап, жұлдыз нашар көрінеді. Сөйтсе де күзетшілер олардың қыр соңына түсіп, қадағалап, олардың батпай айналып тұратын қозғалысын жақсы пайымдаған. – Үркер батып та жүреді, туып та жүреді, екі Босаға аман болсын деп көңіл айтады, қазақ сәби баласы өлген адамды жұбатып. Мұнда Үркердің кейуақытта батып кетіп, қажетке жарамай қалатыны, ал Босағаның екі жарық жұлдызы қашан да батпай, аспаннан табылатыны ишараланып отыр. Барады төмен ағып төрт шағала, Екеуі қайта қонды ол немене? Ылай мен тұнық судың арасынан Бір аққу шыға келді оған төте. Болсаң да аса білгіш бір сасарсың. Тауып бер жұмбағымды көп бөгеме, – деп Босағамен сырмінез болған малшылар [74] (55) оны жұмбаққа да жаратты. Түн мезгілдерін, жыл мезгілдерін белгілеу үшін Үркермен қатар Босағаның маңызы да малшылар үшін күшті болды. 56 сурет. Босаға жұлдызы – әкпішке* де ұқсайды

  • Әкпіш – қолмен көтеруге ыңғайсыз затты иыққа іліп тасымалдау үшін әдетте ағаштан (Еуропа, Орталық Азия) немесе бамбуктен (оңтүстік шығыс азия) жасалатын құрал. Ағылшындар «carrying pole» (тасымалдау не иық полюсі), орыстар «коромысло» деп атайды.

57 сурет. Босаға – киіз үй сықырлауығының «П» әрпі тәрізді бөлігі

Киіз үйдің есігі «Сықырлауықтың» бөліктері: 1-маңдайша; 2-босаға (есіктің босағасы – дверной косяк); 3-сықырлауық; 4-жақтау; 5-табалдырық. Авторы: Сәкен деген жігіт, Қызылорда облысы, Қазалы ауданы, Жалаңтөс батыр (Қызыл Ту) ауылы, 27.ХІ.2007 жыл: https://saken.wordpress.com/2007/11/27/киіз-үй. (Қазақта «Ақ босаға», «Босағаң берік болсын» және т.т. айтылатын жылы лебізді сөздер көп-ақ. Сол себепті құлаққа ыңғайсыз естілетін «Сықырлауық» сөзін алдағы уақытта «Босаға жұлдызы» атауымен байланыстырып «Босаға» дегеніміз қай жағынан алғанда да дұрыс болар еді деп ойлаймыз. Қ.Қамбардың ұсынысы).



15. ҮШАРҚАР-ТАРАЗЫ

Шумер-бабылдың кейінгі қола дәуіріндегі жұлдыз жинағында Орион (Orion) – Mul Sipa.Zi.An.Na, ежелгі Мысырда – Сах құдайы, араб. 6-шы жұлдыз Саиф әл-Жаббар «Алып адамның қылышы», иврит. kesel, kisla «үміт», армян Айк патриарх т.т. аталады. Орион атауы Гомердің Одиссей және Илиада эпосында, Гораций-Октавианның Одес (ода) шығармасында және т.б. кездеседі. Үшарқар-Таразы (грек. Ὠρίων, латын. Orion: 1. Ригель (β Ori – 0,12m); 2. Бетельгейзе (α Ori – 0,2-1,2m); 3. Беллатрикс (γ Ori – 1,64m); 4. Альнилам (ε Ori – 1,69m); 5. Альнитак (ζ Ori – 1,74m); 6. Саиф (κ Ori – 2,07m); 7. Минтака (δ Ori – 2,25m); 8. Хатиса (ι Ori – 2,75m) – жарық 8 жұлдыздан құралады. Координатасы: 05 сағ. 30 мин. 00 сек., +00°00'00" 58 сурет. Түнгі аспандағы Үшарқар-Таразының сегіз жұлдызының орналасуы

122 бет: Үркер қайда барады Айдан озып, Үшарқардың әкелдім Бұтын созып. Ел аузынан. Орионның қазақша аттары (122-123 б.б.): Жазғытұрым іңірде шу дегеннен көзге түсетін аспанның оңтүстік-күнбатысындағы жұлдыздар. Міне, Үркер жымыңдап «жамбасқа» келіпті. Маржандай тізілген ана үш жұлдыз Үшарқар-Таразы. Текесүмбіле сайдың тасындай ірі. Ол әлгіден гөрі де оңтүстікке бейімдеу, тасырайып оқшау тұр. «Жататын» мезгілі жақындап, бұлар енді қонақтайтын қаздай, көкжиекті жағалап жүр. Жұртқа әйгілі осы үшеуінің өресі бір – олар бірін-бірі маңайлап жылжиды. Орион «белбеуі» деп аталатын қолмен тізгендей үш жұлдыз көктегі жұлдыздардың ішіндегі ең көзелі. Сайраған үш жұлдыз дүние жүзіндегі халықтарға әуелден белгілі. Егінші де, матрос та, малшы да, жүргінші де, аңшы да, жортуылшы да онымен сырласып, оны серіктікке алды. Сұңғыла жандар олар жайында қызық хикаялар ойлап шығарды. Орионды кең-байтақ еліміздің дені Таразы немесе Үшарқар-Таразы дейді, ал Алатау жүйесін мекендегендер оны көбінесе Үшарқар деп атаған. Ел арасында ара-тұра Шідер жұлдыз деген аты да ұшырайды. 59 сурет. Үшарқар-Таразының телескоппен түсірілген суреті Ғылым тұрғысынан алып қарағанда да осы Орион шоқжұлдызының ішінде тамаша жұлдыздар көп. Таразының қаз-қатар үш жұлдызы және оның күнбатысындағы (көктемде астын ала тұратын) көгілдір түсті Ригель біздің Күннен де үлкенірек және ыстығырақ жұлдыздар екен. Ал, Таразының күншығысын (үстін) ала тұрған қызғылт-сарғыш Бетельгейзе біздің Күннен миллион есе үлкен, бірақ салқындау жұлдыз. Үшарқар-Таразы қыс бойы түнгі аспанда жайнап тұрады да, көктемде батысқа келіп, Үркермен бірге «жерге түсіп» (Күннің тұсына барып), шілдеде көрінбей қояды. Таразы Үркерден кейінірек, жаздың аяғын ала, таңмен аралас туады. Жаз бен күздің екі арасын (тең арасын) білдіреді, содан Таразы атаған ғой дейді қостанайлықтар. Таразы туса таң салқын, бидай, тары піседі деп осыдан айтқан. Үшарқар-Таразы қандай жұлдыз? (123-124 б.б.): Өзге шытырман жұлдыздардан гөрі Үшарқар-Таразы өзінің сәулетті пішінімен, ерекше тұрғысымен көпке әйгілі болды. Оның бейнесін әркім бас-басына өзінше белгілеп, ұмытпай көкірегінде сақтады. Осы жұлдыз жайында, мүбада, сөз бола қалса, кім болса да іркілместен оны өз жөнімен өрнектеп береді, бірақ бәрінің де сөзі Үшарқар-Таразының дәлме-дәл сыпаты болып, бір арнаға құяды. – Таразы үш жұлдыз, дойбының ұзын үйіндей қаз-қатар, бірыңғай ретпен, бірінің артынан бірі тіркеліп тұрады. Үш жұлдыз ұшқан тырнадай біріне-бірі тізіліп, қосақталған малдай шұбатылып жүреді. – Үш жұлдыз, қашып келіп үркіп тұра қалған арқар сияқты, шұбап тұрады. Үшарқар басқа көп жұлдыздан ірірек, ақ жұлдыздар. – Арасы, түсі бірдей, қолдың саласындай үш жердегі үш жұлдыз. Бағзылар мұны толықтырып, Үшарқар үш-үштен шұбатылған екі бөлек, үшеуі қатар, үшеуі оған көлденең (шаршы), барлығы алты жұлдыз болады деп, саусақтарын үш-үштен қатарлап қойып, екі алақанын қиғаштап ұстап көрсетіп, Таразы жұлдыздарын осылай түсіндірмекші болады. [75] (56) – Таразы ара-арасы бірдей қатар үш жұлдыз. Бүйірінде «Шайтантаразы» дейтін кішкене үшеуі бар. Шайтантаразы күмілжім (майда), көзі жетік адам болмаса, оны анықтап көре алмайды. [76] (57) – Шайтантаразы (Кішітаразы) қиқымдай үш жұлдыз, ол Үлкен таразыдан төменірек тұрады, деп Жаңақорған ауданының адамы [77] (58) бастаса, Үшарқар-Таразының үшеуі жарқырап тұрады, енді үшеуі күлдікөмескі болады, деп оны жаңғызтөбеліктер қостайды. – Үшарқар-Таразы Шідер жұлдызы деп аталады. Бүйірдегі шұбатылғаны Шідердің өресі, ана көлденең үшеуі – желісі. Осы үшеуінің ортаншысы оқтық (не тобық). Үшарқардың астында Шідер жұлдыз (не аспанда шұбатылған Шідер жұлдыз...) деп басталатын қалжың өлең бар. [78] (59) 60 сурет. Үшарқар-Таразының (Орион) мифологиялық кескіні Шайтантаразының күлдікөмескі болып, шұбатылып көрінетін майда жұлдыз сияқтысын Үшарқар әңгімесінде мергеннің мылтығының түтінінен пайда болған дейді. Міне, көзбен көргендер Орион шоқжұлдызын осылай сипаттайды. Ал енді тұңғиық аспанның осы Үшарқар-Таразы тұрған атырабын телескоппен (дүрбімен) үлкейтіп қарасақ, қазақтың Шайтантаразы дегенінде ғаламат қызық сыр бар екенін аңдаймыз. Шайтантаразы дегенінде де таразы сияқты үш жұлдыз бар екені рас, бірақ олар тым майда, күмілжіп елес-елес қана абайланады. Бұлар Мұсылман таразыдағыдай (Үлкен таразыдағыдай) анық емес, алдамыш, бұл Шайтантаразы. Айсыз қараңғыда, ауа ашықта тіктеп қарасақ, сол араның өзі түтіндегендей ақтаңдақтанып көрінеді. Көзі қырағылар осы бозғылт теңбілді анық көріп, оны Үшарқарға кезеген мылтықтың түтіні деп жорыды. Ал, енді жұлдызы сайраған қыс күнінің бір іңірінде Үшарқар Таразының Шайтантаразысын бір тәуір бинокльмен қараңыз. Міне тамаша, жай көзбен-ақ қарап мылтықтың түтінін көргендер қателеспепті: Шайтантаразының майда жұлдыздары бір ақшудам түтіннің ішінде бөленіп түр. Жұлым-жұлым шүйкедей осы бозғылт түтінді (тұман сияқтыны) астрономияда шашыранды (диффузиялық) тұмандық деп атайды. Үшарқар ертегісі (125-128 б.б.): Баданадай үш жұлдыз кісе белбеудің күміс түймелеріндей жылтылдайды. Астрономияда белгілі ескі аңыз бойынша әлгілер Орион деген атақты мергеннің белбеуі. Ал, Шайтантаразы оның беліндегі қанжары. Аспанның сол аймағындағы жұлдыздар (Үлкенарлан, Қоян, Сыңармүйіз...) түгел қатысатын бұл өзі едәуір ұзақ ертегі. Қазақ арасында аспанға зер салушылар әлгі үш жұлдызды шұбырып қашқан арқарларға ұқсатып, Үшарқар ертегісін ойлап шығарды. Бірінің артынан бірі созылып тұрған үш ірі жұлдыз шұбап бара жатқан үш арқар, оған көлденең тізіліп тұрған «қиқымдай» Шайтантаразы дейтін үш жұлдыз, үш арқарды кезеп атқалы тұрған Көгалдай мергеннің құрулы мылтығы. Оның оң жағындағы көкпенбек (Ригель) жұлдыз Көгалдай мергеннің «Көкшақпағы». Шақпақ үлкенірек көк жұлдыз, шақпақ десе, шақпақ. Ол Үшарқардың бүйірін ала тұрады. Үшарқардың аржағындағы үлкен қызғылт (Бетельгейзе) арқарлардан әрі өтіп кеткен мергеннің қызарған оғы (осы жұлдыз өзі түнде атқан мылтықтың оғы сияқты). Түн қараңғыда манағы құрулы мылтықтың ауыз жағын ала «бұрқ» еткен түтін тәрізді күңгірттеу теңбіл байқалады. Осы теңбіл мергеннің мылтығының түтінінен пайда болған. Үшарқардың соңғысы кішірек. Оны мекиені (ұрғашысы) дейді. [79] (60) Сөйтіп бұл ертекке Орионның «Белбеуі», «Қанжары» және Ригель, Бетельгейзе деген Орион шоқжұлдызындағы ірі (жарық) жұлдыздар түгел қатысады. Үшарқарды Мерген Текесүмбіленің жарығымен көріп тұрып атыпты деп айтушылар осы хикаяға Сүмбіле жұлдызын да кірістіреді. Арқар тобымен жүреді. Басқа арқардың бәрін ұйықтатып тастап, үш арқар қарауылда тұрады. Арқарларды Сұрмерген атайын деп аңдиды. Ғайып Ерен қырық шілтен деген арқарлардың бақташысы бар. Мерген қарауылды ататын болса, соның қарғысына жолығып, мылтығы қырсығып қалады. 61 сурет. Көгалдай мергеннің құрулы мылтығы мен «үш арқар»

Сүрмерген оқ салғанда Ғайып Ерен қырық шілтен қайырып бер, Қайырып берсең, үйірінен айырып бер, – деп Ғайып Ерен қырық шілтенге сыйынып оқ салады. Тілегін береді. Тілек тілеп отырғанда арқарлар өреді. Қарауылда тұрған үшеуі, бұйрықтысын алар, бұйрықсызы қалар деп, алдын бастап қашуға жол береді. Арқарлар қашып жөнелгенде мерген артында шұбатылғандарына оқ жұмсайды. – Қарауылды атпайды, атайын десе мергеннің қолы батпайды. Тыныспай деген мерген арқардың қарауылын атып, алты жыл сал болып жатып өлді. Сонда бір «үн» келеді: е, әттеген-ай, дұздан жаңа келіп еді, дейді. Ол қауымына тұз әкеліп берген екен. Сөйтсе, арқасы жауыр екен. [80] (61)

Міне, Алатауды мекендеген жұрттардың байырғы аңшылык, әңгімелерінің түрі осылай келеді. Үшарқар ертегісін Алатау аймағын, яғни Үлкен Алатау (Тянь-Шань), Алматы Алатауы, Жоңғар Алатауы, Қырғыз Алатауы жүйесін мекендеген рулар айтады. Ауыздан шыққан ертегілердің бәрінің де сарыны бір: арқар аулау. Бірақ мерген кейде біреу, кейде екеу, тіпті үшеу (caп құрып тұрған үш мерген)  болып және аңшылық құрал да не мылтық, не садақ, не тазы болып өзгереді. Онан соң бірде мерген қарауылды атпай, артындағыларына оқ жұмсайды, ал енді бірде үш арқарды атады (Қу шоқайлы қу мерген, үш арқар атқан Сұрмерген).

Үшарқар ертегісі қалай шықты (128-129 б.б.): Аңшылық адамзаттың сәбилік дәуірінен қанына сіңісті болған байырғы кәсіп. Үй хайуандарын үйретіп алғанша адам перзенттері мыңдаған ғасырлар бойы аң аулап және жамауқат теріп жеп күнелтті. Үрімбұтақтың есінде сақталып, күні бүгінге дейін ұмытылмай келе жатқан ертегілер (Құла мерген, Жоя мерген, Қара мерген, Таласпай мерген, Даршин мерген, Сұр мерген), өлең, сөз бен күйлер (Ақсақ құлан, Сұр мерген, Ақсақ киік) аңшылық дәуірдің мирасы. Құралайды көзден атқан мергендер өтті. Мерген өнерінің шарапаты қауымына тиіп, мергендік дәріптелінді. Мергендік ертегілердің мәнін халық алмисақтан бері өздеріне аян болған жұлдыздармен септестірді. Оған орайы келіп Орион (Үшарқар-Таразы) шоқжұлдызы күзден бастап қысқа қарай хайуандардың нағыз жетілетін кездерінде, яғни дәл аңшылық құрар мерзімде, қызыл іңірден таң атқанша гүл-гүл жайнап аспанда көрініп тұрады. Ендеше андыздаған көп жұлдыздың ішіндегі бесенеден белгілі сұлу жұлдыздардың аңшылық ертегіге арқау болуы әлбетте қисынды нәрсе. Бір жағынан ондай ертегінің тууына Орион жұлдыздарының құрулы мылтықтан үркіп, тізіліп қашқан арқар сияқты ерекше пішіні де себеп болды. ...Жылқы жылының беталысы жақсы: осы жылы шөп жұғымды болып, мал семірді-ақ. Қыстау майларын жасап, ел күзектен қыстауларына қонысты. Шаруа адамдары жұлдызды есептей келіп, қой қоздауын апрельдің 10 – 15-не келтіріп, күйек алды. Малшылар мен аңшылардың байқауынша Үркер таң ата бататын болды. Бұл күннің әбден ұзарғанының белгісі. Жетіамал [16] (Күннің тоқырауы, Қарашаның қайтуы, Үркердің батуы, Мұздың қатуы, Киіктің матауы, Айдың тоғауы, Т оқсанның кіруі...) жаман өткен жоқ. Қыс қандай боларын қайдам... Таразы деп неге атады? (134-136 б.б.): Аспандағы Күн жолындағы 12 зодиак шоқжұлдыздың бірі арабша Мизам, орысша Весы, ал қазақшасы Таразы. Бірақ қазақ халқы Таразы деп мұны айтпай, аспандағы оған қарама-қарсы тұрған Орион белбеуін атап кетуінің мәнісі не? Айларды, жылдарды, күндерді дұрыс есептеп отыру бұрын кімге де болса оңай болмаған. Қожа-Нәсірдің «Шөлмек хисабы» содан шыққан. Календарьдағы ай есебі дұрыс жүрмегендіктен ертеде Еуропа елдерінде күзде істелетін сабан той жаңылыс, қысқа келіп, көктемде мейрамдалатын қызылжұмыртқаның (пасханың) орны да ауысып, шатастырған кездері әрқашан да болып келген. ...Күзем алып, шөп тасып, қора-қопсы жөндеу керек. Қой қырқатын мезгіл болды ма? Осы қай ай өзі? Ерте қырықса жүннен айырылады, кеш қырықса жүні жетілмеген қой қара жауынға ұрынып, шаруа қойдан айырылады. Қой қырқудың сәтті мезгілін білу, мал өсірген халық үшін аталы мәселе. Ол ойыншық емес, ол жанға тиерлік нәрсе. Ай есебіне шаруаның бәрі бірдей жетік емес. Ай есебін араб, фарсы тіліндегі кітаптарда айтатын тәрізді. Бірақ қарапайым жандар бөтен тілдегі ай аттарына жаттыға алмай әуре. Оны есте сақтау үшін ай аттарына ұйқас өз тілінде сөз тауып, ұйқастырып: «Хұд келді, жұт келді», «Ақырап келер ақырып, төңірегін шақырып», «Қараша – қауыс, кәрі құртаңды тауыс», «Маусым – табаныңнан таусыл», «Сәуір болмай, тәуір болмас», – деп, осылай бас-басына тақпақ етіп айтады. Бұл ай аттарын және оның белгілерін ұмыттырмайтын бір дербес мнемоникалық ереже деуімізге болар. 62 сурет. Аспалы таразы – аспанға жарасымды тағылған теңеу Есептен жаңылдырмайтын ең сенімдісі жұлдыз. Іңір жұлдызы туысымен шаруа сырмінез болған аспанды барлайды. Ол енді Мизам (Таразы) айының жұлдызын белгілейді. Табалдырықты аттап шығысымен-ақ қолмен тізгендей үш жұлдыз қақ маңдайда жайнап тұр. Сансыз жұлдыздың ішінен оны «көзіңді жұмып жүріп» табасың. Өзі Үркерден едәуір кейін туады екен. Таразы жұлдызы деуге түрі де үйлесіп, үшеуі аумай тең тұр: екі жағынан екі табақ тең басып, ортасынан көтерулі тұрған аспалы таразыға ұқсайды. Осылай астрономдардың «Орион белбеуі» дейтіні қазақ ортасында «Таразы жұлдызы» аталды. Ал, арабтардың Мизам (лат. Libra, орыс. Весы, қазақ. Таразы) дейтін жұлдызы бұл емес, ол аспанның тура қарама-қарсы жағында. Мизам айында ол (Весы) Күннің маңында болады да, түнгі аспанда көрінбейді (күндіз туып, батады). [17] Тіпті түнде туғанының өзінде (көктемде, іңірде) ол пәлендей көзге түсерлік емес, елеусіз жұлдыздар. Сонымөн Таразы шоқжұлдызы октябрь айының орта шенінен бастап ел жататын қарсаңда көкжиектен туады. Ал, Таразының екі жарым айдай (майдың 10-нан бастап) жерде «жатып», алғаш көкке «шығуы» июльдің аяқ шені. Таразының осы таңмен аралас тууын жамағат «Таразы туса таң суыр...» деп рәсім етті. Таразы туса таң суыр (136-137 б.б.): Маусымды шаруа үстінде, түнгі жұмыстарда жұрт Үшарқар-Таразының аспандағы орнын, туып-бататын мезгілдерін, жүретін жолын белгіледі. Жыл мезгілдерін айнытпай білдіретін жұлдыз. Астрономдар да дәл уақытты жұлдыз бойынша анықтайды. Жұлдыз қуып айдамасаң, жұлдыздай дән ала алмайсың деп тәжірибе еткен диқандар. [54] (35) Бұл мезгілін өткізбей егінді дер кезінде ек деген сөз. Жеріне, ауа райына қарай әрбір дақылдың егілетін, пісетін шақтары әр қилы. Мысалы, «Таразы туғанда тары піседі» деген мақалды Қазақсанның көп жерінде айтады. – Таразы тумай таудан Сырға (Сырдария) түспейміз. [77] (58) Қой күзетіп жүргенде күзге қарай Үшарқар туа таң ататын. Суытқан (бәйгеге қосатын) атты Таразы туа отқа қояды. [81] (62) Күздігүні таңға жуық Шідер жұлдыз төбеге өрлеп келгенде сары жел тұрады. Сонда тұрып, күрек тастап егінді ұшыра (суыру, желпу) бастайтынбыз. [82] (63) Күздігүні Таразы көтеріліп қалыпты деп бие қосақтаймыз. [73] (54) Міне, еңбектің әр түріне байланысты Үшарқар-Таразымен ел арасында қалай пайдаланғанның үлгілері осылар. Июльдің аяқ кезінде Үшарқар-Таразының алғаш (көктемдегі «жатып» қалғаннан кейінгі) таң жарығында көрініп көкке «шығу» қарсаңы табиғат құбылыстарындағы бір елеулі кезең. Бұл әлі жаздың орта шені болғанмен түнге аздап қосылды (жазғы күн тоқырау 22 июнь), сондықтан таңға жақын ауада салқын леп сезіледі. Егін қаулап көтеріліп, шөпке шырын бітеді. Мал шелдене бастайды. – Таразы Үркерден кейін 40 күн шілденің (жаздың) нағыз белбасарында (ортасында) туады. Таразы туғанда таң суиды, мал тыпыршып тұрады, бойдағы оңалады. Мынадай бір жәйт бар. Үшарқар батқан кезде арқарлар, киіктер маталады деп көп айтады. Ал, енді қайсыбіреулер Үшарқар көтерілгенде арқар үйірге түседі десе, бұл алғашқылардың сөзіне қайшы деп таласуға болмайды. Мұның екеуі де жылдың айрықша шағы: декабрьдің басы қарсаңында Үшарқар ел жатқанша көтеріліп қалады да, таң ата батады. Не нәрсе Айша туып, Күнше батар? (137-140 б.б.): Жұлдыздардың із-өкшесіне түсіп, қадағалап қарағандар Үшарқар-Таразының жүріс-тұрысындағы, туып-батуындағы парықтардың басын ашып, бақайшағына дейін шағып, мәнерлеп айтып береді. Құбылысты өз көзімен көрмеген адамға (тіпті ол астрономияны бірсыдырғы білетін болса да) бағзыбір жәйттер сонда бір түрлі тосын сөз болып естіліп, ол қалай деген күдік туғызады. – Таразы Үркерден ет пісірімдей (үш сағаттай) кейін, одан оңтүстікке таман, ығыса туады да, Күнге, Айға ұқсап жүреді. Туғанда Үркерден құрық бойы төмен тұрады. Соң туса да Үркерден тез жүріп, оның оңтүстік жақ қабырғасынан өтіп кетеді. Күздігүні таң ұзарғанда Үркер шырқап, төбеге келіп тұрып алады. Таразы етектеп, осы кездегі машина тәрізді ағып өте шығады. Ал, бірақ Үркер батқанда ол да батады. Таразының үшеуі шұбырып жүргенде майда үшеуі одан оқшаулап, малдың құйрығына ұқсап артында шұбатылып отырады. [84] (65) Мұнда мәселе былай. Дүниенің екі полюсінен (оның бірі Темірқазықтың қасында) бірдей қашықта тұратын, аспан экваторы (көктің белдеуі) дейтін көктегі бір маңызды дөңгелек дәл Үшарқар-Таразының үстін, дәлірек айтқанда, оның алдын бастап отыратын δ жұлдызын басып өтеді. Міне, сондықтан Үшарқар-Таразы көкжиектің дәл шығыс нүктесінде туып, батыс нүктесінде батып отырады, яғни күн мен түн теңелу кездерінде (21 март пен 23 сентябрьде) Күннің шығып, бататын жерінен ол да туып, батады. Ал, Үркер Таразыдан гөрі Темірқазыққа бейімдеу. Көк кіндігіне (көрер көзге) шегелегендей болып тұрған Темірқазықты жұлдыздар айналғанда алысырақтағысы тезірек жүргендей болып көрінеді. Және аспандағы Үркер жолы ұзақ: ол көкжиектің дәл солтүстік-шығысынан туып, шырқап келіп, төбеден оңтүстікке қарай орағыта өтіп, солтүстік батыстан батады. Таразы жолы одан көп қысқа, оңтүстікке бейім, міне, сондықтан да Таразы Үркерден кеш туғанмен де оны қуып жетіп, екеуі бір уақытта батады. Жұрттың Үркер, Үшарқар-Таразы қыстыгүні аязбен бірге жайнап шығады да, қақаған аязда қақ төбеде тұрады [82] (63) деген жобасы Үркерден гөрі де осы Үшарқар-Таразыға туралап айтылған. Үшарқар-Таразының туып-батуындағы тағы бір қызық ерекшелік былай. Таразы шұбатылып туады да, сап түзеп батады. [62] (43) Туғанда тікесінен тік шұбатылып туады, ал батысқа айналғанда жантайып, қаз-қатар болып батады деп айтушы [66] (47) үш саусағын жарыстыра ұстап, оларды төмен тұқыртып көрсетеді. 63 сурет. «Үшарқар Айдай туып, Күндей батар» деп осы көріністі айтады

Күзетші емес адамға жұлдыз қарауға іңір ыңғайлы. Ауа ашықта күздігүні іңірде Таразының үш жұлдызының әлгі айтылғандай бір-бірден шұбап (жекелеп) туатынын, ал жазғасалым іңірде үшеуінің caп түзеп (қаз-қатар) бататынын өз көздеріңізбен көріп иланасыздар. Жұмбақ айтысуда іздесе табылмайтын дегендей Таразының туып-батуындағы осы ерекшелікті зерек жандар жұмбаққа жаратыпты. Бірақ, әттең... He нәрсе айша туып, Күнше батар?.. деп басталатын осы жұмбақтың біздің қолымызға қазірде осы бір-ақ жолы тиді. Ал, шешуі былай: Үшарқар Айдай туып, Күндей батар, Туғанда Шабансары таң сонда атар. Аспаннан жұлдыз таpaп, Шолпан туып, Таң райы Күніменен манауратар [85] (66) Үшарқар туралы әсем жұмбақты, оның туып-батуын көзбен көрген кісі болмаса шешіп беру оңай емес. Және өлеңмен айтысып әдеттенген елдің рәсімі бойынша оның шешуін «найзағайдай жарқылдатып» тақпақпен айтып беру міндет. Жұмбақтарда аспан шырақтары көбінесе құстар немесе ағаштар кейпінде беріледі. Алты үйрек ұшып шықты, үш бөдене, Кейде орта, кейде толы бір тегене, Үшеуі жерде қалды ол немене? Лай менен тұнық судың арасынан, Бір аққу шыға келді құсқа төре. Және де ұшып шықты төрт шағала, Екеуі жерге қонды ол немене?

Мұнда Үркер, Үшарқар-Таразы, Ай, Күн, Босағаның төрт жұлдызы жұмбаққа қосылып отыр. Шоғырдағы жұлдыздардың санын, олардың туып-батуын, «жерге түсуін» қисындырып келтіретін осындай жұмбақтар ел аузында аз емес.



16. ҚАМБАР ЖҰЛДЫЗЫ

Қамбар жұлдызы ғылым тілінде Арыстан (шумер-бабыл. Ur.Gu.La, лат. Leo, араб. 'Asad, парсы. Сер, Шир, сирия. Арио, иврит. Арье, үнді. Симха және т.т. бәрінің мағынасы «арыстан» дегенді білдіреді) дейтін 7-8 жұлдыздардан (1. Регул (α Leo – 1,36m); 2. Альгиеба (γ Leo – 2,01m); 3. Денебола (β Leo – 2,14m); 4. Зосма (δ Leo – 2,56m); 5. Альгенуби (ζ, μ және ε Leo – 2,97m.) тұратын эклиптикадағы 12 зодиак шоқжұлдыздарының біреуі. Координатасы: 11 сағ. 00 мин. 00 сек., +15°00'00" 64 сурет. Қамбар (Арыстан) жұлдызы мен «Қамбар батыр» бейнесі

Қара қасқа тұлпарға Жұлдыздың мініп оңынан, Сәтті күні шығайын. Қамбар батыр. Қайда жүрсе жолы болғыш қара қасқа атты Қамбар батырдың әңгімесі ел арасына көп тараған. Қамбар жұлдызы туралы сөз қылғанда алдымен Қыз-Жібек дастанындағы: Көл иесі Қамбар-ау, Жол иесі Қамбар-ау, Қарағыма көз сал-ау... деген Төлеген сапар шеккелі жатқандағы ғарып ананың жүрегінен қайнап шыққан жалбарыну сөзі еске түседі. Қазақстанның оңтүстік облыстарында Қамбар жұлдызын елдің көбі біледі, кейбіреулер қағазға не тақыр жерге оның нобайымен суретін де салып береді. Аңдап қарасаңыз, ол шоқжұлдыздың пішіні шапқалы тұрған арыстан сияқты болып келеді. 65 сурет. Ай мен Қамбар (Арыстан) жұлдызының «тоғысуы»

Күнбатысқа қарап шабынып тұрған айбарлы арыстан сияқты пішіннің 2 жұлдызын қазақ Қамбардың 2 мұрты және 2 жұлдызын ауызы (ауыз омыртқасы), енді бір сарғыш жұлдызды (Арыстандағы γ -ны) «Өті» (ағыл. bile, gall, орыс. желчь), енді бір жұлдыздарды құйрығы дейді. Елдің айтуынша Үркер сияқты Қамбар да Ай жолында, ай сайын ол да Аймен тоғысып отырады. Қамбардың тоғысуы Аймен «атысуы» кезінде оған қарсы жол жүрмеу керек. Егер бұл кезде жол жүретін, не көшетін болса, онда жүргінші бір сәтсіздікке ұшырайды. «Білмегенге білдірермін, егер біле тұра жүрсе, бүлдірермін» деген екен дейді Қамбар. Әуелі Ай Қамбардың мұртына тоғысады, екінші күні ауыз омыртқасына, одан соң өтіне тоғысады, одан кейін құйрығына кетеді, сөйтіп небары Қамбардан Ай үш күнде өтіп болады. Ай өтінен өтсе-ақ болғаны жүрт «өтінен өтті, артына кетті, енді жадырады» деп жолаушылай береді. [44] (25) Сөйтіп қазақ аңызындағы Қамбар атты мификалық жануардың қияпаты, оның «білдірермін!», «бүлдірермін!» деген қанкөкірек, үрейлі, қияпас сөздері бұл аңызды естіген кісіге едәуір әсер етеді де, кісі ынталанып, оны аспаннан көргісі келеді. Ал мұрттарын тікірейтіп, ауыз омыртқасын ақсита көмекейін арандай ашып, қызарған өті шоқтай жылтырап, қарсы алдындағы қылыштай жалаңдаған Айға шапқалы тұрған оның айбатты бейнесі аспаннан қарап көрген кісінің есінде сақталып қалады да, бір көрсеңіз кейін өзіңіз де оның нобай суретін жаңғыртып сала аласыз. Аңыздың осы жақтары Арыстан шоқжұлдызын танып білу үшін пайдалы. 66 сурет. Білмегенге білдіремін, егер біле тұра жүрсе, бүлдіремін... Қамбарға сенушілер біздің кезімізде де бар. Бір шопан былай дейді: – Қызылқұм шөлінде «Қырыққұдық» деген жерде екі кісі қоймен бірге қонып жаттық. Бригадир көш дегенде, бүгін Қамбар Аймен «атысқалы» тұр, көшпеймін дедім. Қазақтың ырымы көп, түк те болмайды, көш деп ол бізді көшірді. Көшіп бара жатқанымызда қызыл боран үш күн соғып, қой көп қырылды. Қамбар Аймен тоғысарда «бақырады» дейді. Қамбар туса, оны маңдайыңа салма, артыңа сал. Қамбар жұлдызы Әр бірде күннің шығысында Төртте төбеде, Әр бесте бесіндікте, Алтыда арқада, Жетіде желкеге келеді, Тоғызда жер астында, Онда көл астында, – деген бұрынғылар. [86] (67) Осылай Қамбардың әр айдағы орнын халық біледі. Мұны Шыбыт дейтін аз ғана ел рәсім ететін. [56] (37) Январьды бірдің айы деп алсаң, сонда осы тақпақтағы Қамбар тұрғысының белгілері, шынында, оның әр айлардағы орындарын дәл бере алады. Іңірде Қамбар жұлдызы январьда күннің шығысында, апрельде төбеде, июньде (егер күншығысқа қарап тұрсақ) арқада, июльде желкеде, сентябрьде «жер астында» болады, түнгі аспаннан көрінбейді. Қазақ халқы IX-X ғасырларға дейін: шаман дінінде болып Күнге, Айға, көкке (Көк аспанға), отқа табынды. Малдың, әр түрлі індеттердің, судың, жолдың «иесі» бар деп түсініп жүрді. «Жұлдызы жоғары», «жұлдызымыз қарсы» деген сөздер қазақ арасында да аспандағы жұлдыздар адам тағдырына әсерін тигізеді деген астрологиялық жалған сезімнің бір кезде тарағанын білдіреді. 17. ҚАРАҚҰРТ ЖҰЛДЫЗЫ

Қарақұрт шоқжұлдызында (лат. Cassiopeia) – 1. Шедар (α Cas) – 2,24m; 2. Каф (β Cas) – 2,27m; 3. Нави (γ Cas) – ауыспа, 2,47m; 4. Рукба (δ Cas) – 2,68m; 5. Сегин (ε Cas) деп аталатын жұлдыздар бар. Координатасы: 01 сағ. 00 мин. 00 сек., +60°00'00" 67 сурет. Қарақұрт өрмекші тор құруда Қарақұрт (латын. Latrodectus tredecimguttatus, Rossi, 1790 жыл) – улы өрмекші тәрізділер тұқымдасына жатады. Толық жетілген ұрғашы қарақұрттың – қара (10-20 мм), ал жетілмеген ұрғашысы мен аталықтарының денесінде қызыл дақтары (4-7 мм) болады. 145-147 б.б.: Белең, белең, белең құрт, Белі жуан белең құрт, Шандырыңды созармын, Тас төбеңнен ұрармын, Уытыңды жаймай шық! Шық! Дарымшы «оқуынан» («Қарақұрт» шаққанда оқиды). Қазақстан жерінде батпайтын шоқжұлдыздың бірі Кассиопея. Бұл Жетіқарақшыға қарама-қарсы, Темірқазықтың екінші жағында, Темірқазықтан Жетіқарақшы қандай жерде болса, ол да сондай жерде тұрады. Кассиопеяның бес жұлдызы қарақұрт (өрмекші) сияқты пішін жасайды, сондықтан ел Кассиопеяны «Қарақұрт» жұлдызы не «Өрмекші жұлдызы» дейді. Қарақұрт шаққан кісіні осы «Қарақұрт жұлдызына» көрсетіп емдейтін бұрынғы ырымның осы кезде де, ел арасында тамтығы бар. 68 сурет. Қарақұрт жұлдызы – дәл табылған атау деп қалай айтпассың

Август айының аяқ кезінде іңірде есіктен шыға (киіз үйдің есігі күншығысқа бейім) қарасаңыз, бет алдыңызда белі қылдай, арт жағы торсиған өрмекшідей бес жұлдыз бірден таныла кетеді. Қарақұртты, яғни Кассиопея шоқжұлдызын көрген адамның бірде-бірі бұл екеуі ұқсас емес деп айта алмас. Қарақұртқа («М» не «W» әрпіне) ұқсас пішіні арқылы Кассиопеяны аспаннан оп-оңай тауып алып, оны ұмытпай, есте оңай сақтауға болады. Ал, батпайтын Кассиопея шоқжұлдызын белгілеп тануда маңыз бар. Кассиопеяның сыртын ала Андромеда шоқжұлдызы (ғарышторы) тұрады. Мұндағы бізге ең жақын (галактикадан тысқарғы) тұмандықты ашық қараңғы түнде жай көзбен де аңғаруға болады. Қарақұрт көп жылы қой семіз, қой оны қуып жүріп, теріп жейді. Қой оны иісінен біледі. – Үрімжінің қасындағы Манас өзенінің бойында, Баркөл деген жерде қарақұрт өте көп. Ол жердегі керейлер қонатын жеріне 3-4 күн қой жаяды, бірнеше жерден от жағады. Қарақұрт отқа үймелейді, оларды қойлар таласып жүріп жейді, деп әңгімелейді ел арасында. Бұл арада біз табиғаттың тағы бір қызық сырымен кездесіп отырмыз: таудай түйе бидайдай қарақұрттың уынан өліп қалады, ал қой оны қуып жүріп жеп семіреді. – Қарақұрт тигенді «бәдік» айтып, не оқып жазатындар болады. Қарақұртты оқитынды «дарымшы» дейді (оның өз атын атамайды). Қарақұрт шаққанды жұлдызға да көрсетеді. Ол қарақұрт жұлдызы, не өрмекші жұлдызы бәрібір, дейді малшылар. 18. ҚОСЖҰЛДЫЗ

Тоқты (лат. Aries, орыс. Овен) шоқжұлдызында дербес атаулары бар – Хамал (α Ari – 2,00m), Шератан (β Ari – 2,64m), Мезартим (γ Ari – 4.75), Ботейн (δ Ari – 4.35) деген жұлдыздар бар. Бірақ олардың алдыңғы екеуін ғана көзбен көру мүмкін болады, ал қалғандары тек ғарышкөзбен (телескоп) ғана көрінеді. 2000 жыл бұрын ежелгі Грекияда алғашқы астрономиялық терминдер жинағы жасалғанда, сол кезде Тоқты шоқжұлдызында болған көктемгі күн мен түн теңелу нүктесін белгілеу үшін осы шоқжұлдыздың (♈) астрономиялық таңбасы пайдаланылды және бұл дәстүр бүгінгі күнге дейін сақталып отыр. Координатасы: 03 сағ. 00 мин. 00 сек., +20°00'00" 69 сурет. Тоқты (Қошқар) шоқжұлдызының атауы мен сағым суреті

150-152 б.б.: Ертедегі жұлдыз бақылаушылар Күн жолындағы он екі шоқжұлдыздың біреуін Тоқты деп атады. Тоқты шоқжұлдызына Күн апрель айында, яғни көк шығып, мал тырақайлал жайыла бастағанда келіп кіретін болғандықтан ол осылай деп аталды. Тоқты (лат. Aries) ең жұлдызға кедей шоқжұлдыздың бірі. Мұнда небары α мен β деп белгіленетін екі ғана жарық жұлдыз бар. Тоқтыдағы α мен β шамалары (2,2 және 2,7 жұлдыздық шамада) бірдей дерлік жұлдыздар. Және өздері көкжиектің дәл Үркер туатын жерінен қатарласып туады да, егіз қозыдай қос сияқты болып, бірден көзге түседі. Міне, сондықтан қазақ халқы ол екеуін Үркердің Қосжұлдызы немесе Үркердің Босағасы деп атайды. Қосжұлдыз Үркердің алдын ала туып отыратын оның хабаршысы. 70 сурет. Тоқты және Торпақ шоқжұлдыздары мен Үркердің сызбасы Мал соңында жүргендер Қосжұлдыз туралы былай дейді: – Қосжұлдыз аса жарық емес, солғындау. Бұл жылтылдаған екі кішірек жұлдыз – Үркердің екі босағасы. Ол күншығыстан Үркердің алдынан екі сағаттай бұрын туады. Үркер соның соңымен жүреді. Осы Үркердің босағасы, ал төрт Босаға одан басқа. Әуелі Аймен екі Босаға, сонан соң Үркер тоғайды. – Қосжұлдыздың екі арасы, онша қашық болмайды, Таразының екі шеткі жұлдызының арасындай. Қосжұлдыз оқ бойы көтерілген соң Үркер туады. Бұрын Қосжұлдызды Үркердің оғы деуші еді. Қосжұлдыз – оңтүстікке қарай қиястау жүреді. Сонда Үркер көкжиектен шығарында одан терістіктен туады. – Қосжұлдыз Үркердің алдында арқан бойы ілгері жүреді. Қосжұлдыз туып отырғанда бір жұмадай Үркер көрінбейді. Қосжұлдыз көтеріліп қалыпты, енді Үркер туады дейміз. Жұлдыздардың бәрін ел малдың қамы үшін белгілеп алған дейді. Осы айтылғандардың бәрі де Тоқты шоңжұлдызын дәлме-дәл сипаттайтын дәйекті сөздер.

19. СҮМБІЛЕ

Сүмбіле (араб. Ash-Shi`rá, грек. 1. Σείριος, Seirios; 2. Σῶθις, Sothis, мысыр. Сотис, Анубис, лат. Sirius, урду. Burj Sumbla) – Үлкен Арлан (лат. α Canis Majoris) шоқжұлдызына орналасқан. Ол Күн жүйесінен небәрі 8,6 жарық жылы қашықтығына орналасқандықтан, түнгі аспандағы ең жарық жұлдыз болып көрінеді. Тік шығу (R.A.) 06 сағ. 45 мин. 08.91728 сек. Еңкею (Dec) –16°42'58,0171". Координатасы: 06 сағ. 45 мин. 08.9173 сек., –16°42'58.017". 71 сурет. Сүмбілеге жақын орналасқан және бір жұлдыз бар 153-155 б.б.: Сонда сұлу қыз Құртқа... Сүмбіледей жылтылдап, Қобыланды батыр. Жұлдыздардың ең соңына сақтап айтпағымыз да осы Сүмбіле еді. Көктегі жұлдыздың ең жарығы да (қыдырма жұлдыздарды былай қойғанда), ең бізге жақыны да осы. Сөйтсе де осы кездегі ең ұшқыр «ТУ-104» самолетінің өзі тынбай ұшқанда оған 9 миллион жылда жетер еді. – Сүмбіле Күн сияқты жалт етіп шыға келгенде қой үрке жөнеледі, – дейді түн ұйқысын төрт бөліп мал баққандар. Елдің осы теңеуі шындығында дұрыс. Жұлдыздардың әрқайсысы өз алдына Күн. Тіпті Сүмбіле жұлдызының көлденеңі біздің Күндікінен екі еседей үлкен. Сүмбіле суыққа қарай туатын, қысқа бейім жұлдыз. Айтпақшы, қыдырма жұлдыздар – Есекқырған, Қызыл жұлдыз, Шолпан қайда? Үшеуі де «жатып» қалыпты, бұл айда (1962 жылы) олар Күнмен бірге күндіз туып, батып жүрді. Нағыз қыс шілдесінің кезі ғой, азғана тұрғанның өзінде бой тоңазып барады. Жатқанның жамбасы шіритіндей ұзақ таңдарда тек жұлдыз қарайтын астрономдар мен күзетшілер ғана ояу жүреді. Алайда, астрономдар мен дүкен, қойма, мал, қора күзетшілері елді-күнді жерде жүреді ғой, ал, шіркін, ел шетіндегі, жел өтіндегі жылқышыларды айтсайшы! Күн ашық болып, ата жолдасындай сырласатын жұлдыздар көрініп тұрса бір сәрі. 72 сурет. Сүмбіледей сұлу ат мінсем, судай сұлу қыз алсам ...Көк жүзіндегі жымыңдасқан көп жұлдыз бен жалаңдаған жаңа Айдың нәзік жарығы ғаламға толып, ақша қардың бетінен қайта шағылысып, көк те, жер де жылт-жылт етеді. Шайдай ашық ауада астындағы құр айғыр шиыршық атып, ауыздығымен алысып, жылқышының өзі де ерігіп, емін-еркін жайылған жылқыны байқастап: Сүмбіледей сұлу ат мінсем, Судай сұлу қыз алсам, – деп, ол қоңырлатып ән салады. Боранды күнде ше? Қар астында шөп болса, жылқы ықпайды, тұяғымен аршып тастап оттай береді. Ал жер беті тықыр болса, не мұз жауып тастаса (мұз жылқының шашасының төменгі жағын сыдырып тастайды) жылқы тұрақтамай, ыға береді. Ақпан-қаңтардың жылдай ұзақ таңында бір толастамай соғатын даланың қатты боранында бір түн (іңірдегі сағат 5-тен таңертеңгі 7-8 ге дейін) 14-15 сағат жылқы күзету (ықтырмай, қасқырға жегізбей) оңай емес, оңай деген кісі, өзі күзетіп көрсінші! Дегенмен, әлденеше ғасырлар бойы қазақ халқы ортасында мыңдаған жылқышылар ұрпағы осындай ауыр жұмыстарды баурап-төстеп, кәсіп етіп келгені ақиқат жағдай. Сүмбіленің аты-жөні қайдан? (155-156 б.б.): Алматыда августың 20-ы қарсаңында сағат 5-те таң атады. Дәл сол мезгілде Талғардың Талшоқысының иығынан таң шапағында (жұмбақ тілімен айтқанда, «лай мен тұнық судың арасынан») жылтырап тұрған өткір жұлдыз көзге шалынады. Бұл Сүмбіле жұлдызы. Майдың 10-да жерге «түсіп», үш жарым айдай «жатып», енді алғаш туып («көкке шығып») тұрғаны осы. Үркер мен Таразыдан ол оңтүстікке көп бейім болғандықтан, олардан гөрі мұның «жатып қалу» мерзімі ұзағырақ. Ескінің ертегісі бойынша астрономияда белгілі Орион деген мергеннің аяқ жағындағы лек жұлдыздар оның иті, ал шоқтай Сириус (Сүмбіле) осы үлкен арланның жайнаған көзі. Қазақ арасында да Сүмбіле жұлдызы аңшылық әңгімесінде кездеседі: мерген Үшарқарды Текесүмбіленің жарығымен атыпты, деседі. Үшарқар мен Сириусты ертектерде матастыра сөз етудің мәнісі, олар өздері қоныстас, аспанның бір маңында. Үшарқар көкжиектен туған соң соның астын ала (2 сағаттай аралап) сәл түстікке бейімдеу Сүмбіле туады. Ғылым тілінде Сириус (лат. Sirius, астрономияда Үлкен Арлан α [лат. α Canis Majoris]) делінетін жұлдыз қазақ ортасында «Сүмбіле жұлдызы» аталды. Және оны «Үлкенсүмбіле» (немесе «Текесүмбіле») деп те атайды. Орион «Белбеуінің» Таразы аталуының мәнісі қандай болса, Сириустың Сүмбіле аталу жағдайы да дәл сондай. Егін жинайтын сентябрь айында Күн маңында болатын лек жұлдыздарды, ертедегілер жұлдыз картасында, бау бидайды құшқан бойжеткен (Бикеш) бейнесінде таңбалаған. Осы лек жұлдыздар парсы тілінде Сүмбіл (бау бидай), орысша Дева деп аталған. Бұл өзі сентябрь айында (Күннің маңында болғандықтан) түнде аспаннан көрінбейді. Ал сол айда түнде (сағат 3-тен кейін) аспанда, көзге шыққан сүйелдей болып, Сириус шақшиып тұрады. Сириустың қазақ арасында Сүмбіле жұлдызы аталуы осыдан. 73 сурет. Мысыр абызы мен Сүмбіле (Сотис) жұлдызы Сириус жұлдызының астрономия тарихында елеулі орны бар. Африканың түкпірінен (жер экваторының аржағынан) ағып келетін, дүниедегі ең ірі (ұзындығы 6 500 км болатын) өзендердің бірі Ниль (Ніл) дариясы. Оның тасуы 19 июльдегі Сириустың алғаш көкке шығуы қарсаңына дәл келіп отырған. Ниль дариясы ен жайылып, ауа айналып жерге түсетін ыстықта мысырлықтардың (Египет) сусаған жерінің шөлін қандыра суғарып, кенелтіп отырады. Сириустың туу (көкке шығу) қарсаңы осынша маңызды кезең болғандықтан, ертеде мысырлықтар жыл басын содан бастап санайтын болған. Мысырлықтар оны Сотис-Ниль жұлдызы дейді, ал оны Сириус (жалтырауық) деп атаған римдіктер (римляндар). Сириустың тууын бақылап есептеудің мысыр астрономиясының тууына себепкер болуы осылай. Сүмбіле туар жылтиып... (156-157 б.б.): «Ұлы Сотис көкте жалтырағанда, арнасынан шығып Ниль тасиды», деп мысырлықтар храм маңдайшасына қашап жазыпты. Сүмбіле тууы қарсаңында Мысырда (φ = 30°) суға қанып жер тойынатын болса, қазақ даласында «құнтиып» мал семіреді. Бірақ, Сүмбіленің көкке шығуы (φ өзгеруімен сабақтас) Қазақстанда кешірек, оңтүстік облыстарда августың орта шенінде байқалады. Августа таңмен бірге туатын Сүмбіле, күннен-күнге ертерек туып, сентябрьде таңғы сағат 3 кездерінде, октябрьде түн ортасы ауа, ноябрьдің басында ел жатпай-ақ көкжиектен қылтиып туып қалады. Сүмбіленің көкке шығуымен сабақтас, айналадағы табиғат өмірінде ірі өзгерістер байқалады. Ол кез жаздың аяғы, күздің басы. Күн сайын түн ұзара береді. Өсімдік сарғайып, шөп пен егін піседі. Шілде өтіп, маса-шыбын азайып, шөп нәрленгендіктен үй хайуандары үртіс оңалып, семіре бастайды. Түні бойы жерден бас алмай үзіп, жылқы малы тойынып, тотыдай құлпырып, әбден сәніне келеді. Мысырлықтардың тасқа қашап жазған афоризмінен (нақыл сөз), өз жұрты үшін маңызы кем түспейтін қазақ мақалы барша елге жайылған. «Сүмбіле туар жылтиып, ат семірер құнтиып», деген екі-ақ ауыз асыл сөз, өзіне тән саласының арқасында, тасқа жазғаннан да артық, жұрттың аузында сақталып келді. Іші-сыртында иненің жасуындай да мін жоқ. Сүмбіле жұлдызының және семірген аттың төте сипаттары, жаратылыс құбылыстарының арасындағы тіркестік, септестік бәрі осыдан табылады. Тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйіні деген осы. Елге ұнаған осы шымыр мақалдың әр түрлерін келтірейік. Мақалдың әлгі түрін Тасамбай батыр, не бірде Сыпатай батыр айтыпты деп Еңбекшіқазақ және Панфилов аудандарында [87] (68) сөз етсе, Талас ауданында, Сүмбіле туар қылтиып, ат семірер бұлтиып деп [86] (67) өзгертіп, ал шұбартаулықтар оны Сүмбіле туды сымпиып (не сүмпиіп), ат тойынар құнтиып деп айтады. [63] (44) Тау иығынан «қылтиып» көрінген Сүмбіле суықта «сүмпиіп» туады дегендері айнымай келеді. Сүмбіле туғанда сұңғыл әйел жатар ма? (157-159 б.б.): Елдің айтуынша Сүмбіле өткір, үлкен жарық жұлдыз, туғанда Күнге ұқсап аппақ болып шыға келеді. Мұның жарықтығы сондай, ол жалт етіп шыға келгенде қой үрке жөнеледі, ат та елегізіп, селт ете қалады. Ақындар да оны, Сонда сұлу қыз Құртқа, Сүмбіледей жылтылдап, – деп елемей қоймады. Сүмбіленің тууы күздің белгісі екенін Шортанбай жырға қосты: Сүмбіле туып күз болмай, Көкорай шалғын оңар ма, Кәрілік келсе қайтадан Жасарып адам толар ма. [88] (69) Малшылар Сүмбіленің туу қарсаңында түннің салқындайтынын, таңертең астаудағы судың мұздайтынын аңдады. Мұны халық: Таразы туса таң суыйды, Сүмбіле туса күн суыйды, және Таразы туса таң суыр, Сүмбіле туса су суыр, деген мақалдар түрінде қорытты. Сүмбіле туған шақта, айналадағы өлі және тірі табиғатта, адам тұрмысында, маусымдық жұмыстарда қандай өзгерістер болатынын барша жамағат көкірегіне түйіп, бас-басына қорытынды жасап отырды. Сүмбіленің амалы кіргенде бәрі де піседі деп оңтүстіктің диқаншылары тұжырымдаса, солтүстікке бейімдер Сүмбіле туса-ақ көк бидайды үсік шалады деп тәжірибе етеді. Түнде (ел жата) туып келе жатқан Сүмбілені көзі шалса, ертесінде астауға қатқан мұзды көрсе, Сүмбіле туса су қатады, деген осы деп түйеді ел. – Сүмбіле суықты сүйеді, аяз күні Айдан жарық болып тұрады, сәулесі өзге жұлдыздардан гөрі қуаттылау. Сүмбіленің күні ыстық, түні салқын. [89] (70) Түн ұзарып, түнде ауа едәуір салқындаса да суынып үлгіре алмайды да, күн жылы болып тұрады. Оңтүстік жақтарға дұрысырақ келетін ауа райының осы күйін әлгіндегі мәтел дәл сипаттап беріп отыр. – Сүмбіленің туғанын су біледі, Сүмбіле туса су мұздайды, суға зіл түседі. Сүмбіленің туғанын содан біл, дейтін қариялар. Сүмбілені бұрын қатты есептеді. Сүмбіле туса ел малын айдап таудан етекке түседі. Сүмбіле туып, су суығаннан кейін қозы өкпе ауруына шалдықпайды. Сүмбіле тумаған кезде қозы бозөкпе болып жиі ауырады (күн өткеннен өкпеде қан болмайды), сонан Сүмбіле туа өледі. [80] (61) – Сүмбіле туғанда бие құлын тастайды деп мінгізбейтін. Сүмбіле туғанда судың суықтығы сондай, егер буаз бие терлеп, бойы жылынып келіп, отқа қоя бергенде суды жұтып жіберсе құлын тастайды. [90] (71) – Жылы су малды (түйе мен қойды) өкпе ауруға шалдықтырады. Жылы су ішсе түйе қараөкпе болады. Сүмбіле туған соң су мұздап, мал өкпе болмайды. – Қаратауды жайлаймыз, оның жоны салқын болады. Шілдеде дәл жонның биігінде боламыз, ал Таразы туған соң етектеңкірейміз. Сүмбіле туған соң Сырға кетеміз. Сүмбіле сентябрьдің басында жылтылдап туатын, үлкен ашық жұлдыз. Қыстыгүні жоғарылаңқырап, ойнап тұрғандай жылтылдап көрінеді. [77] (58) – Таразыдан бір айдан кейін Сүмбіле туады. Мал Қаратаудан құмға түседі, отты «шөбі құнарлы) жерге барады. Сол кезде шыбын құмнан кетеді. Бармақтай көк шыбын (сона) малды шаққанда, мал өзін-өзі ұрып, іші қанға толып, өліп те қалады. Ал Сүмбіле туған соң шағуға әлі келмейді. [91] (72) 74 сурет. Сүмбіле, Үшарқар, Сұлусары мен Үркер – қиғаш сызық бойында

– Сүмбіле таудан шыққан кезде электр шамынша жарқ ете қалады. Сүмбіле жұлдызы туған соң қамыс бас тартып, дән шығарып, қара бас болады. [92] (73) Сүмбіле туған соң түн ұзарады, әрі салқындайды, жауын көбейеді. Сондықтан ерте жайып алмаса құрт, ірімшік, отын (тезек) кебуі қиындайды. Сүмбіле туған соң сұңғыл әйел жатар ма деген мақал бар. Осының Сүмбіледе күн шыққанша сұмырай қатын ұйықтайды деген дөрекілеу түрі де айтылады. Шаруақор кемпірлердің жас келініне шілдеде ұйықтауына болады, ал Сүмбіледе таң ұзарады, ұйқың қанады деген сөзі. Осымен жуысатын, жаман қатын құрт пенен май алады, Сүмбілеге жеткізбей жеп салады, деген тағы бір сөз бар. [56] (37) Сүмбілеге қатысты әңгіме де ел аузында аз емес. Текесүмбіле (Сириус) және Лақсүмбіле (Процион) (159-161 б.б.): Ешкі өсімтал мал, «Есі кеткен ешкі жияды, ешкіменен есін жияды» дейді халық. Жазғытұрым туған лақ күзде қашып, жыл аяғында екі бас болып шығады. Тай туып, тайлақ боталап, шыбышының іші құр жатпаған деп содан айтқан. Күзге қарай маңызданып, етейген (ет жинаған) жануарлар дүниесінде Сүмбіле туа жаңадан бір арынды ыңғай, тегеуірінді қимыл ояна бастайды. Бұл ыңғайды ең алдымен ешкінің лағы білдіреді. Түнде лақ бақылдап шықты, Лақсүмбіле туды, лақ-қозыны тарттырып, күйек байлау керек. Лақ беліне садақ байлаған уақыт, ол желдеп жұрамал болады, енді көзің тайып кетсе айырылып қаласың дегендей тосын сөздерді құлағың шалады. Аш кенедей жабысып, жерден бас алмай үзіп кенелген жануарлар енді Үркердің көтеріліп, Сүмбіленің тууы қарсаңында ындыны құрып, бір нәрсені аңсағандай, оттауды доғарып, қайта-қайта бастарын көтере береді. Сүмбіле туды, енді теке, қошқар басын көтере бастайды, деседі жұрт. Сүмбіле екеу: Лақсүмбіле (Кішісүмбіле) және Текесүмбіле (Үлкенсүмбіле), арасы 10-15 күн, екеуінің де жұлдызы болады. Лағы (Лақсүмбілесі) бұрын келеді деп түсіндіріп, сонымен қабат олардың жұлдыздарының парқын, туатын уақыттарын бәрін тізіп айтып береді. Лақ алдынан түлеп пісетін шақта Таразы мен Сүмбіленің арасынан Лақсүмбіле туады. Шытыра жапырақ, Лақсүмбіледе, өзге шөптің өсімі тоқтаған кезде шығады. Лақсүмбіле кішірек, жылтылдаған ақ жұлдыз, ал Текесүмбіле тостағандай. Қозы күземі Лақсүмбіле туған соң алынады. [93] (74) – Үркер ел жатпай маңдайға көтеріліп келгенде көкжиектен Үлкенсүмбіле туады. Бұл күйек уақыты, ноябрьдің орта шені. Сүмбіле суық жұлдыз, қыс бойы жоғарылай береді, ел оны жек көреді. Күйексіз жүрген аңның бәрі де Сүмбіле тумай үйірге түспейді. [94] (75) – Текесүмбіле басқадан көкшілдеу, отша лапылдап туатын раушан жұлдыз, онан раушан бір-ақ жұлдыз (Шолпан) бар. Сүмбіледей жылтылдап деп айтуы содан. Ол қыс бойы оңтүстікте болады. [69] (50) Қорыта келіп мынадай жәйттарға тоқталайық. Халыққа ежелден әйгілі Сүмбіле (Текесүмбіле немесе Үлкенсүмбіле) жұлдызы Сириус (Canis Major [Үлкен арлан] α Sirius) екеніне ешбір талас жоқ. Оны кім де болса аспаннан көрсетіп те береді. Ал, бірақ кішісүмбіленің жұлдызы елге ондай мәшһүр емес. Барлық деректерді сараптай келгенде елдің Лақсүмбіленің жұлдызы дейтіні Процион (Canis Minor [Кіші арлан] α Procyon) жұлдызына үйлеседі. 75 сурет. Текесүмбіле мен Лақсүмбіле Осылай астрономия ғылымында Үлкен Арландағы α және Кіші Арландағы α деп аталатын сыбайлас тұратын екі жарық жұлдыз қазақ ортасында да Үлкенсүмбіле (не Текесүмбіле) және Кішісүмбіле (не Лақсүмбіле) деп ұйқас аттармен аталды. Оңтүстіктің ашық күндерінде Алатаудың, әсіресе Қаратаудың ен жотасында жүріп қарағанда көктегі жұлдыздар шырай беріп, еріксіз көзіңді тартады. Қаратау малшыларының жұлдыз (Үркер, Таразы, Сүмбіле) бойынша есептеп, қоныс аударып отыру тәжірибесі, айтарлықтай қисынды және көңілге де сондай қонымды. Бақылаушылардың Сүмбіле жұлдызы аппақ, қылт-қылт етіп, көзге ойнағандай жылтылдап тұрады дегендері шындықпен жақсы жуысады. Сүмбіле біздің Күннен де ыстығырақ, оның бетінің температурасы 10,000° болатын ақ жұлдыз екені рас. Сүмбіле аспанда төменірек жүретін болғандықтан, одан келетін сәуле ауаның қалың қабатына соғып, содан жұлдыз күштірек жыпылықтап «қылт-қылт» етіп ойнақшып көрінеді. Сүмбіленің көкжиектен тууы (көкке шыққаннан кейін) сентябрьден бастап февральға [18] дейін түннің әр түрлі мезгілінде байқалады. Мысалы, сентябрьде таңға жақын, ал январьда дәл іңірде туады. Сонда біз құр ғана пәлендей бір құбылыс Сүмбіле туа байқалды десек, онша айқын болмайды. Ал, егер «ел жата, Сүмбіле туа»... десек, мейлінше анығырақ болады, бұл ноябрьдің аяқ кезі. Шайыр адамдар, Аспанда бір жұлдыз бар Сүмбіле еді, Сүмбіленің туғанын кім біледі,– деп келіп, Сүмбілені жұмбақ етіп, Сүмбіленің туғанын түн біледі деп ұйқастырып шешетін. Таутекелер Сүмбіленің тууын күтіп жатады, Сүмбіле «жарқ» етіп шыға келгенде тастан ұшады. Есепшілер Сүмбіле туа күл үйіп қойып, желді бақылайды деген сияқтылардың бәрінен Сүмбілені ел көп есептегені аңдалады. 20. ҚҰЙРЫҚТЫ ЖҰЛДЫЗ

192-193 б.б.: Құйрықты жұлдыз әңгімесін шаруа адамдары қызыға айтады. Оны көрген адам есінде қатты сақтайды. 76 сурет. Құйрықты жұлдыз – комета – Мен құйрықты жұлдызды 35 жасымда Қарақойын Қашырлыда (Жаңаарқа ауданында) жылқы бағып жүріп көрдім. Үлкендер оны сабақты жұлдыз, сұрқия жұлдыз деп атайды. Ол сабағы бар үлкен жарық жұлдыз бесіндіктен (күнбатыстан) туып, ел жатар-жатпастан батып жүрді. Сабағы ешкінің құйрығындай бір жағында сопақ, жіңішке емес жалпақтау болып тұрды. [62] (43) Құйрықты жұлдыз (комета) әңгімесі әлемдік ракетамен оңай тоғысады. Біздің кезімізде комета қолдан жасалатын болды.

21. АҚПА ЖҰЛДЫЗ

195-196 б.б.: Метеорлардың (ақпа жұлдыздардың) іріректері ауада жанып бітіп үлгере алмай, жер бетіне келіп түседі. Мұндай жиһан кезіп келген денелердің ғылым үшін маңызы күшті. Сондықтан да ондай «көктен түскен» метеоритті тапқан адам музейлерге тапсырады. 77 сурет. Ақпа жұлдыздарды – метеорлық жаңбыр деп те атайды Метеориттер – үлкенді-кішілі не темір, не тас кесектері. Егер мұғалім оқушыларға «ақпа жұлдыз», адам «жаны» дейтіндері мына менің қолымдағыдай кесектер болады екен деп метеоритті көрсете алса, әрине, мұндай әдістің методикалық құны күшті-ақ болар еді. Метеориттерді музейлерден, мысалы, Алматыдағы Ғылым академиясының геологиялық музейінен, не Алматы маңындағы астрономиялық обсерваториядан көруге болатынын мұғалім оқушыларға ескертуі қажет. Реті келсе, әрине, экскурсия жасалғаны дұрыс. Метеориттің итке, қойға түскен кездері болған. Егер метеорит бір адамға түсе қалса қазақтың «төбеңнен тас жауғыр» деген қарғысы дәл келгені болар еді. Бірақ, осы күнге дейін бірде-бір жанға метеорит түсіп қатты жарақаттағаны, не өлтіргені мәлімсіз (6.02.2016 жылы Үнді, Тамилнад штатында тұңғыш рет ақпа жұлдыздан – жергілікті тұрғын қайтыс болды). Метеорлардың жылдамдығы орасан зор (ең кем дегені секундына он километр, мылтық оғынан он еседей шапшаң) болатынын халық та аңлаған. Жаяудың қатты жүгіргенінен ел «үкідей ұшып» деп, ал жүйрік аттың шабысын «жұлдыздай ағып» деп бейнелейді. Жасанды серіктің, космос ракетасының жылдамдығы осы метеор жылдамдығы қатарлас болғандыңтан космостық жылдамдық дейтін болды. Космос ракеталары шынтуайтында жұлдыздай ағады. Ақпа жұлдызды көп көретін жылқышылар мен күзетшілер. Ондай бақылауды шаруа адамдары тұрмыс керегіне жаратады. Ақпа жұлдыздарды бақылау арқылы да малшылар түн мезгілін болжайды. – Жылқы бағып жүріп байқадық, ақпа жұлдыз августан бастап күз айларында, түннің ұзай бастаған кезінде, таң алдында көбірек байқалады. Осы жұлдыздың ағуынан таңның ата бастағанын білуші едік, – дейді жылқыны көп баққандар. [39] (20) – Жастау шағымда қойшы болдым, одан кейін 30 жылдай қойма күзетіп келемін. Жұлдыз әсіресе күздігүні, таң ата көп ағады. [96] (77) – Жұлдыз түн ортасынан былай көбірек ағады. – Түн ортасында ағу басталады, содан таңға жақын көбейеді. Түн күзеткен шаруа адамдарының осындай тиянақты бақылаулары астрономия пәніндегі белгілі, дәйекті ережелермен қабысады. 22. ҚҰС ЖОЛЫ – ГАЛАКТИКА

Бұлтсыз аспан күмісті камзол киіп, Белуардан Құсжолын алған буып. Сәбит Мұқанов Күздігүні іңірде шайдай ашық аспанға қарасақ, оңтүстіктен солтүстікке қарай созылып, тас төбемізді баса өткен бозарған қылаң жолақты көреміз. Ел мұны «Құсжолы» (ағыл. Bird Path, орыс. Птичий путь) немесе «Тырнажолы» дейді. Құсжолы күзге қарай іңірде қандай болып көрінсе, жазғытұрым таң алдында дәл сондай болып, аспанды қақ жара қайтқан (не келетін) жыл құстарының ұшатын жолымен созыла көрінеді. Ашық далада көп жүретін малшылар Құсжолын бақылап, оның орналасуын, күрделі сипатын пайымдап, оны жер тараптарын айыру үшін пайдаланды. Галактиканың күрделі сипаты (206-208 б.б.): Қазақ халқы Құсжолы дейтін қылаң жол ғылым тілінде «Галактика» (ағыл. Galaxy) деп аталады. Сөз түбірі грекше «γαλαξίας, gala» сүт деген. Ағарған жол сүт түстес болғандықтан ертедегі аспанды бақылаушылар оған «Сүт дөңгелек» (Milky Way – Сүт жолы) деп ат қойған. Құсжолының керемет терең, зәулім ірі сырлары бар. Құсжолы дегеніміз Әлемнің біз тұрған бөлігінің арқауы, желісі. Құсжолын зерттеу астрономдар үшін ең ұлы, ең өрелі мәселенің бірі. Ғалымдар оның күрделі құрылысын талай мың жылдар бойы тексерер, сонда да оның барлық егжей-тегжейін сарқа біле алмас. Аспандағы қылаң жол, тұтасып көрінетін көп жұлдыз деп топшылаған, ертедегі бағзыбір кемеңгер (Демокрит) жандар. Құсжолы шұбатылған түтін мәнзелдес, өзінің іші толған жұлдыз, дейді қазақ ортасындағы көзі өткірлер. Галилей ә дегеннен-ақ телескопын, әрине, Құсжолына қаратты. Шынында, оның жеке-жеке жұлдыздардан тұратынын ол айырып көрді. Осы кездегі алып телескоптар арқылы түсірілген фотографиядан көкті белдеулеген бозарған жолақ қабаттасып көрінетін қалың жұлдыздардың шоғыры екені анық көрінеді. Астрономдар аспанды шаршылап, бөліп-бөліп санап, бүкіл аспандағы жұлдыздардың санын да мөлшерлеп білді. Көктегі жұлдыздардың дені осы Құсжолында болып шықты. Құсжолы әрқайсысы біздің Күн қатарлас жүз миллиард жұлдыздардың жүйесі екен. Бұл керемет үлкен жұлдыздық системаны Галактика (Galaxy) деп атайды. 78 сурет. Құсжолы галактикасы мен біздің «құртақандай» Күн жүйеміз

Құсжолының қылаң жолағы созылған күйімен оңтүстік аспанды да белдеулейді. Сөйтіп ол киіз үйдің басқұрындай күллі аспанды орағытып шығады (оның оңтүстік жақ жартысы оңтүстік Америкадан, Австралиядан, Оңтүстік Африкадан көрінеді). Ендеше Галактикадағы жұлдыздар, қалай болса солай ретсіз жиын емес, жалпақ дөңгелек нан (не лақтырып ойнайтын диск) формалы шоғыр болып топталған көп жұлдыздар. Біздің Күн осы системадағы қалың жұлдыздардың Галактика жазығындағы жалпақ ішінде болғандықтан, осы жазықтық жөніндегі жұлдыздар бізге өте-мөте жиіленіп көрініп, бүкіл аспанды құрсаулаған қылаң жол (Құсжолы) түрінде байқалады. Енді Галактиканың мөлшері туралы сөз ететін болсақ, жарық сәулесі оның бір шетінен екінші шетіне (жалпағынан өлшегенде) жүз мың жыл жүріп жетеді. Біздің Күн Галактика центрінен отыз мың жарық жыл қашықта, яғни күн сәулесі Галактика центріне сонша уақытта бара алады. Галактикадағы (жүз елудей) миллиард жұлдыздардың ең бізге жақыны Центаврадағы α (Alpha Centauri, α Centauri) дедік. Галактиканы құрайтын (жұлдыздар, тұмандықтар дегендей) объектілер бізден соншама жырақ болса да, олар жайында астрофизика ғылымының әбден сыннан өткізіп, шегендеп берген біздің хұзырымызда (қолымызда) талай қызық мағлұматтар бар. Жұлдыздар дүниесіндегі форма байлығын адам айтып бітіргісіз. Біздің Күннен мың еселеген үлкен (алып) жұлдыздар көп, сонымен қатар Күннен мың еселеген кіші (ергежейлі) жұлдыздар да аз емес. Сүмбіленің, Үшарқар-Таразының көкпеңбек жұлдыздары біздің Күннен анағұрлым ыстығырақ. Шоқтай қызарып көрінетін жұлдыздар Күннен гөрі салқындаулары екен. Галактикада жеке дара жұлдыздардан гөрі қос болып, үшем болып, тартылыс арқылы бір-бірімен матасып, топ жасап жүретін жұлдыздар молырақ. Ондай шоғырдың бағзылары мыңдаған жұлдыздардан тұрады. Бірқыдыру (мысалы, Андромедадағы λ [Andromeda Galaxy] дегендей) қос жұлдыздың әр сыңарының түсі әр түрлі. Сондай егіз Күндердің серігінде планеталары болып, оларды мекендейтін естияр жандар болса, көкжиектен біресе көгілдір Күннің, біресе қызғылт Күннің алма-кезек ауысып шығып отырғанын көрер еді. Онан соң айнымалы жұлдыздар дегендері де бір ғажап: екі иінінен дем алып тұрған жануардай біресе қампайып, біресе кішірейіп, құбылады да тұрады. Өте ыстық, шомбалды жұлдыздардың кенеттен оталып, апатқа ұшырайтындары бар. Осындай оталысқа ұшыраған жұлдыздар, көзге шыққан сүйелдей аспандағы барлық жұлдыздардан жарығырақ болып, алабөтен шақшиып барып бәсеңдейді. Әлемдегі әлгіндей оталыстар тым ыстық жұлдыздардың ішіндегі (жарық кернеуі мен тартылыс) күштердің тепе-теңдігі бұзылғаннан болады деп жориды. 79 сурет. Жыл құстарының қалай жол табатыны әлі жұмбақ! Жыл құстары адаспай мекенін қалай таба алады? (214-218 бет): Мал баққан шаруа адамдары аспандағы жұлдыздармен қабат Құсжолын да көп бақылап, оның орналасуын жыл құстарының келіп, қайтуымен байланыстырады. Жаратылыстың неше түрлі қызық құбылыстарының ішінде, әсіресе адам ойын күшті қозғап, таңғалдыратындарының бірі – жыл құстарының қанша мың километр жер адаспай ұшып, мекендерін тауып алуы. Жыл құстары қалайда үйреншікті жолдарынан адаспай ұшады деген мәселені ғылым әзір талассыз шеше алған жоқ. Қазақ малшылары үшін бұл әлдеқашаннан шешілген түсінікті мәселе. – Құстарды адастырмайтын аспанда жол бар. Құстар сол жолмен ұшып отырады, – дейді малшылар. Құсжолы туралы малшылардың өз ауыздарынан естігенімізді келтірейік. – Құсжолы шаңқайған ашық күні жақсы көрінеді. Ол бозарған ақ жол. Күздігүні мен жазғытұрым солтүстіктен оңтүстікке тартады. Құстың екі ұшатын уағында солай орналасады. Қыстыгүні іңірде қиғаш тұрады. Ал, күзді күнгі іңірде, солтүстік жағы аз, оңтүстік жағы жалпақ болып, арғы басы (таусылар аяғы) тарамдалып, екі жағы жиіленіп көрінеді. [97] (78) – Кәдімгі жүйрік аэропланыың түтіні сияқты, шұбатылып тұрады. Үлкен кісілер оны Құсжолы дейді. Жыл құстары соны сабақтап адаспай ұшады да отырады. Қоңыр қаз, аққу, қараша қаз, үйрек бәрі түнде қайтады, келгенде де түн қатып келеді. Күзде іңірде былай (оңтүстіктен солтүстікке) бағыттанады. Бірақ өзі аунайды. Айналып отырып түн ортасында бір ұшы күнбатысқа, бір ұшы күншығысқа барады. – Құсжолы мұнар тәрізді. Тасжол мәнзелдес. Ол құстың соқпағы. Шұғылданған кезде көл құстарының қайсысы болса да қараңғы түнде де, жауында да түн қатып қайтады. Әсіресе аққу ылғи түнде сыңғырлатып дыбыстап ұшып бара жатады. – Ақтаңдайланып шұбатылған жолақты Құсжолы дейміз. Ала бұлт сияқты, тозаңданған шарпы жол. Өзі айналып жүреді, бір жерде тұрмайды. Кейде ол құстың жолына тура келіп қалады. Мысалы, сентябрьде іңірде құс жылы жаққа қайтқанда ол солтүстіктен оңтүстікке созылады. 80 сурет. Құсжолының ауысып отыратын көрінісі Қысқа қарай айналып, іңірде бір басы батысқа, екінші басы шығысқа қарап тұрады. Күн қысқа қарай бұрылғанда ол да бұрылады деп Құсжолының айналып тұратынын бақылаушылар дұрыстап айтып береді. – Белдеуленген жік сияқты аспанның дәл ортасы: осы, – деп қариялар айтып отырғанын естіп едім. Арам құстан басқаның бәрі зу-зу етіп түнде де ұша береді. Жазғытұрым құс күнбатысқа таяулау жақтан келеді, қайтарында тура оңтүстікке тартады. Тырна қиқу салып, шулап түнде де қайтады. Ол неге адаспайды дегенде, өзінің аспанда салулы жолы бар дейміз. Аққу құстың төресі. Аққу түнде ұшқанда оның басшысы анда-санда қиқу салады. Аққудың даусы қандай әйбәт: кеу-кеу дегені түйенің ботасының боздағанындай. Үйрек түнімен ұшады, ал кей құстар көз байланғанша ұшып, қонақтайды. – Құсжолы ала шарпы, екі айыр, бөлек-бөлек бұлт сияқты, иірім-иірім, іші толған жұлдыз. Өзінің қозғалысы бар. Күздігүні екі айрық басы оңтүстікке қарап түзеледі. Бұқара ішіндегі оқымаса да тоқыған сұңғыл жандар әлемнің ұлы желісін – Құсжолын осылай байыптап қарап, оның күрделі құрылысын абайлап, әр мезгілде әр түрлі орналасу парқын айырып, жыл құстарының келіп, қайтуы сияқты поэзиялық құбылыспен байланыстырады. Сайып келгенде, сөз байламы былай. Кешкі кезден бастап нағыз түн болғанша және таң сәріден бастап әбден Күн көтерілгенше, яғни жыл құстарының қауырт жиі ұшатын кездерінде Құсжолы шынында олардың (оңтүстік-терістік) жолына бейімделеді. Ендеше Құсжолының осы атырабынан шығатын инфрақызыл сәулелер құстарға компас сияқты жуық бағдар бере алады. Осылай көктегі мен жердегіні септестіретін жоруды жасауға болады*. Су ішінде жүргенде көзінің төменгі жағымен, су бетінде жүргенде көзінің жоғарғы жағымен көретін балықтар бар екен. Ендеше құс көзінің ішінде де күндіз күн жарығын көретін, түнде инфрақызыл сәулелер мен радиосәулелерді тұтатын тетік бар шығар деп ойлауымыз қисынсыз емес. Ал, малшылар өздері аспан ашықта жер тараптарын айыруда Құсжолын жиі пайдаланады. Қай уақытта Құсжолының аспанда қалай орналасатынын олар біледі.

  • Құстар күндіз күннің, түнде лек жұлдыздардың орны бойынша бағдар жасайды деген пікірді кейінгі кездерде орнитологтардың басым көпшілігі жақтайтын болды.

23. БАҒДАРЛАУ

Бағдар – бағыт, жөн... Жер бағдарын да болжай алмай қалдым (Көктем лебі). «Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі». Адастырмайтын белгілер (219-220 б.б.): Арнаулы аспапсыз-ақ жер тараптарын уақытты жуықтап айыруды астрономия пәнінде бағдарлау (ориентировка) дейді. Қазақ ортасында аспан шырақтарына қарап уақытты (жыл, ай, күн, түн мезгілдерін) қалай айыру туралы ұшан-теңіз белгілер қолданылатыны осы кітаптың тиісті жерлерінде айтылды. Сондықтан бұл тарауда біз тек кеңістікте бағдарлау тәсілдерін, яғни жер тараптарын айыруда қолданылатын тәсілдерді ғана әңгіме етеміз. Экспедицияда (не жорықта) жүргенде, мал бағу жағдайында, әсіресе кең далалы Қазақстан жерінде арнаулы аспапсыз-ақ жер тараптарын және уақытты шамамен айырып, бағдарлап білу өте қажет. – Ертеде, азамат соғысы кезінде партизанда болдым. Қалың тайганың ішінде қалай адаспай жүруді маған орыстар үйретті. Сонда ну орманның ішінде жұлдыз белгілеп адаспаушы едік. [98] (79) – Компастың да, сағаттың да соғыста жүргенде не сынып, не жоғалып қалатын шақтары болады. Күзетте тұрғанда сіріңке тұтатып қарауға тағы болмайды. Осындай бір жағдайларда бағытты Темірқазыққа қарап, ал уақытты Жетіқарақшы бойынша айырып жүрдік, [103] (84) – дейді Ұлы Отан соғысына қатысқан азаматтар. Жергілікті адамдар далада да, шөлде де, ну орманның ішінде де үйренген жерлерінде адаспай жүре береді. Бірақ олардың ішінде де төтенше жершіл зеректері болады. Сібір тайгасының ішінде өз үйіндей сенімді жүретін Дерсу Узаланы, Кішіқарақұмда ғылыми экспедицияға жолбасшы болған Ырғыз қазағы Батырбек Шоқатовты, [19] Бетпақдаланы бес саусағындай білетін Ахмет Шалқарбаев сияқтыларды еске түсірейік. Жершілер желдің бағыты, қардың үріндісі, шөптің аяны сияқтыларды белгілейді. Мұндай белгілер әр жерде әр түрлілеу. Қазақстанның көп жерлерінде желдің дені батыстан соғатын болса да, Бетпақта (жері биік) әуелі күнбатыстан, содан кейін күншығыстан соғатын қайырынды желдер де болады. 81 сурет. Боранда қалғанда жол табу оңай шаруа емес

– Жұлдыз түгіл Ай да жоқ қараңғыда, не боранда қардың үріндісін, шөптің жатысын белгілейміз: қар желдің ыңғайымен жатып қалады. Бетеге, сарбоз, селеу сияқты шөптер әбден қурағанда Торғай даласында күнбатыстан күншығысқа қарай жығылады. Егер бетіміз оңтүстікке, не солтүстікке қарай болса, әлгі жығылған шөпті бауыздай жүреміз. Біздің арқада шөп бірыңғай. «Бастауышы бар» деген қате, жұлдыз не шөп белгі болады. [24] (5) Жетіқарақшыны таныған – жеті қараңғы түнде адаспас (220-222 б.б.): Аспанды бақылап машық болған адамға таныс жұлдыздар мен шоқжұлдыздардың қай-қайсысы болсын өзінің түрімен де, аспандағы жолымен де, бағыт білу үшін белгі бола алады. Жер тараптарын айыруда шаруа адамына тек Темірқазық қана емес, сонымен қатар Үркер де, Таразы да, Құсжолы да, қысқасы, жалпы аспан көрінісі бағдар бере алады. – Үркер Күн жолымен жүреді, ол күншығыстан күнбатысқа бір-ақ тартады. Үркердің бас, аяғы бар: алды тоқ, толығырақ, арт жағы жіңішке (үшкір). Ол Шідер тәрізділеу, ең арт жағында, сәл кейін сала жалғыз жұлдыз тұрады. Үркердің басы (топ жағы) батысқа қарап жүреді. Жетіқарақшының төртеуі есіктің босағасы сияқты алдында, ал Үркердің алды үйме-жүйме бірнеше жұлдыз. Жүретін жолымыздың ретіне қарай не Үркердің астын ала, не көлденең жүргенде оны оң иыққа (кейде сол иыққа) ала жүріп, тура шығамыз. Үркер көрініп тұрса, дәл күндізгідей адаспаймыз, өйткені Үркердің, Күннің, Айдың жөні бір, – дейді ойда- қырда көп жүрген малшылар. 82 сурет. Үшарқар-Таразы – адастырады, Үркер – табыстырады...

Жалпы айтқанда, расында да Үркер аспанның күншығыс жағынан туып, өзінің топ жұлдызы жағымен ілгері күнбатысқа қарай жүріп отырады. Топталған басы күнбатысқа бейімдеп тұрған Үркерді көрген шаруа адамы, компасқа қарағандай, батыс қай жақ, шығыс қай жақ екенін оп-оңай топшылайды. Бір ұшы солтүстікті, енді бір ұшы оңтүстікті көрсететін компас тілі сияқты, Үркердің де топ басы құбылаға бет ала жүреді. Үркер аспан құбыланамасы (компасы) деуге болар. Бірақ мынаны ескеру керек. Үркер төмендеп күнбатысқа таяған сайын оның алды Темірқазық жаққа, арты оңтүстік жаққа қарай икімделіп, енді ол магнит тілінің жөнімен орналасады. Және Үркердің туып, бататын жері көкжиектің дәл шығыс тұсы мен батыс тұстары емес, ол солтүстікке қарай едәуір бұрыстау. Сөйтсе де малшылар адаспау үшін Үркермен көп пайдаланады. Мысалы, Алматы облысының Іле, Еңбекшіқазақ, Шелек аудандарының малын Балқаш атырапындағы құмдардан тау жайлауына және жайлаудан құмдарға айдағандағы жолы тура батыстан шығысқа (және керісінше) беттеген. – Қараойда жұлдыз танымайтын кісі түнде қай жаққа жүретінін білмейді. Үлкен Қараойда адам күндіз де адасады, өйткені бұл жердің қырқа-қырқа мен ой-шұқыры, біріне-бірі ұқсап тұр. Қараойдағы және жайлаудағы малдарды аралап көп жүрдім. Сонда ылғи Үркерді белгілеп жүрдім, ол адастырмайды. [99] (80) – Жол жоқ, ағаш жоқ, тау жоқ, тегіс жерлерде жұлдызды белгілеп жүреміз. Малды Мойынқұмға, күншығысқа қарай айдағанда былтыр Үшарқарды бетке ұстап жүріп едік, таңертең қарасақ терісірек шығыппыз. Ең адастырмайтын Үркер. Ол тік шығады да, тік жүреді. Малды күзге қарай құмға айдағанда Үркерді бетке ұстап жүреміз. Ал, Үшарқар қиғаш жүреді, ол адастырады. [59] (40) «Қызылтүлкілі» Ахмет (224-226 б.б.): Қой аузынан шөп алмас момын елдің малынан құрық, басынан сырық кетірмеген Қышқаш сияқты қандыбалақ, баукеспе ұрыларды жергілікті өкімет адамдары ұстап, құртуға бекім жасады. Бұл оңай жұмыс емес. Қарақшылар таңдамалы сәйгүлік, жесірлік аттарды қос-қостан жаратып мініп, құлазыған елсізге, шөлге шығып кетеді. Октябрь революциясының алғашқы жылдарында Орталық Қазақстандағы қашқын ұрыларды ұстап құртуда өкіметке көмегі көп тиген жағалбайлы Ахмет Шалқарбаев еді. Құс қанаты сөгілген, құлан тұяғы тозған құба жон осы Бетпақдаланың нағыз өзі. Ат жалын тартып мінгеннен бері Ахаң ұшы-қиыры жоқ Бетпақты көп шиырлады, оның не құпия сырларын ашты. 83 сурет. Бетпақдаланың шөліне тек түйелер ғана шыдайды – Қызылжыңғыл Байғана деген жердегі Қызылтаста адам сүйегі көп. Бетпақтың Сарысу жақтағы (Боқтықарын Күбіге таяу) жоғалар шеті қызыл тұмсық болады. Ол арада бұлақ бар. Сонда тасқа жазған үш жүздің балға, бақан тәрізді әр түрлі таңбалары* көп дейді Ахаң өзінің тартымды әңгімелерінде. Иә, Бетпақта да алуан шежіре бар, өзінше романтика бар. Ахаңды тыңдап отырғанда ел арасынан естіген бір оқиға есіме caп ете түсті. – Бетпақтың шөлінен өту үшін ел күнделете-түнделете үдіре көшетін. Теп-тегіс жазық, жол жоқ. Жүкті түйеге артады, мен көш бастап, түйе жетектеп отырам. Үлкендер өздері бет-бетімен мал айдап кетіп қалады. Ана Темірқазық жұлдызын белгілеп, соған қарап адаспай жүріп отыр, ол аумайды деп үйретеді. Соған қарап отырам, шынында ол түнімен аумайды, ал оның бүйіріндегі бір жарық жұлдыздар түйеге теңдеген сандық сияқты ауып төмендейді, енді мына жағындағылар көтеріледі. Таңбалы Нұрадан өте көшеді. Көптен бері осы Жезқазған қаласында тұрамыз. Балалар заводта істейді. Туған мекеніміз де осы арада. [101] (82) Бетпақдаланың ұлы-қызымен бетпе-бет тілдесуіміз осылай. Бетпақдаланы оңды-солды талай кезген ержүрек, жершіл сабаз Ахаң қазірде жетпіске келсе де, жамбастап сұлап жатпай, Байқадам ауданында шамасы келгенше адал еңбек істеп жүр.


24. КҮН МЕН АЙДЫҢ ТҰТЫЛУЫ

231-234 б.б.: Ай мен Күн тұтылуы – табиғаттың айбарлы құбылыстарының бірі. Мейірбанды Күннің көзі қарауытып, жарық дүниені қараңғылық баса бастағанда, Күн арқасында «күн көріп», күнелтіп жүрген жамағат бұл құбылыстың сырын білмеген кезде қатты сасатын. Бақсы-балгер, қожа-молдалар ондайда бұл бір бәленің нышаны, тасаттық беріп, тілек тілеу керек деп аңқау елді одан бетер үрейлендіретін. Қытай монахтары күн тұтылуы кезінде Күнді қара айдаһар жұтады-мыс деген қауесет таратқан. Адамдар жердегі бір төтен уақиға тұсында байқалған тұтылуларды ұмытпай жадында берік сақтады. Мидяндар мен лидялықтар (Кіші Азияда) соғысып, қан судай тасыды. Сол шақта Күн (толық) тұтылып, жерге қараңғылық орнады деген тарихта дерек табылған. Астрономдар есептей келіп, сол маңда Күннің толық тұтылуы біздің заманымызға дейінгі 585 жылдың 28 майында болғанын анықтады. Осылай әлгі тарихи уақиғаның да мезгілі белгіленді. Ел ортасында да бағзыбір саққұлақ жандар: патша баяғыда, 1916 жылы, 18 бен 43 жастың арасы майдандағы қара жұмысқа аттандырылсын деп жарлық шығарғанда, халық оған көнбей, көтеріліе жасаған-ды, сол жылдың жазында қып-қызыл болып қанталап, Ай тұтылған-ды деп әңгімелейді. Ал енді біреулер, неміс фашистері соғыс ашқан жылы күздігүні (1941 жылдың 21 сентябрінде) Күн тұтылған-ды, деседі. 84 сурет. Күн тұтылғанда – Күннің бетін Ай жабады Тұтылу – аспандағы Ай мен Күннің және Жер шарының қозғалыстарымен септесіп, жердегі жаратылыс дүниесіне тәуелсіз, өз жөнімен, өз кезегімен болып отыратын құбылыс. Бүкіл жер беті үшін тұтылулар едәуір жиі (көбінесе жылына 2 рет Ай, 2 рет Күн тұтылуы) байқалатын болса да, адамдар оның көбісін ұмытып кетіп, тек бір халайықтың басына ерекше іс түскен кездегілерін ғана есінде ұстайды. Күн, жұлдыздар, Ай, Жер, Шолпан, Юпитер (Есекқырған) сияқты ірі аспан денелерінің күллісі шар формалы, бірақ олардың мөлшерлері әр түрлі. Осылардың (Күннен басқасының) қараңғы денелері Күн жарығын тосып алып, кеңістікке көсілте сиырқұйрыктанған (конусша келген) көлеңке тастайды. Ай Жерді шырайнала қозғалып жүргенде оқтын-оқтын Жер көлеңкесіне душар болып, Жерден қарағанда ол қарауытып, тұтылып көрінеді. Енді бір кезекте Ай көлеңкесі келіп жер бетіне түсіп, сол көлеңке ішіндегі адамдарға Күн тұтылған сияқты болып байқалады. Аспан денелерінің бірі әріректе, бірі беріректе және өздері үнемі қозғалыста болғандықтан анда-санда бірін-бірі тасалап, тұтылдырады. Серіктері жұлдызша жылтылдап (Күн сәулесінен) Юпитерді айналып жүріп, алма-кезек оның көлеңкесіне кіріп, жоқ болып, сәлден кейін тағы жылт етіп шыға келіп отырады. Тегінде алып Юпитердің өз кейпі және оның серіктерінің қозғалыстары, олардың кезек-кезек тұтылуы, тасалануы, құныға қарап көрерліктей қызықты құбылыс. Астрономия тарихында жұлдыздар тұтылуының ашылуы да ересен маңызды уақиға болды. Үркердің Темірқазық жақ жанында орналасқан лек жұлдыздардың біреуі (Персейдегі β дейтіні) үнемі сайтанша құбылып, біресе жалтырап, біресе бәсеңдеп тұратынын ертеректегі бақылаушылар байқап көріп, ол жұлдызды Алголь (араб сөзі, қазақша «сайтан», «малғұн») деп атаған еді. Осы құбылмалы жұлдыздан келетін жарықты астрономдар спектрге жіктеп, талдап зерттей келіп мынаны тапты. Алголь өзі егіз жұлдыз, оның біреуі жарықтау, бірі қоңырлау (көмескілеу). Олар тартылыспен матасып, қоңырқай сыңары жарықтауын айналып жүреді де дүркін-дүркін оны (қылаң атты баран аттың тасалағаны тәрізді) бізден перделейді. Осыдан олардың жалтырауы өзгеріп отырады. Әлемде құдды жаңағыдай себеппен тұтылып, жалтырауы өзгеріп тұратын жұлдыздардың саны да аз емес екен. Сондай көмескі серіктердің ішінде өз Күнін айналып жүретін планеталардың болуы да мейлінше ықтимал. Бұл жоруды дәйектейтін деректер саны жылдан-жылға молайып келеді. Сөйтіп тұтылу құбылысын кеңейтіңкіреп қарастырсақ, ойымыз ұлы-ұлы мәселелермен келіп ұштасады. Күннің толық тұтылуы (Күннің көзін Айдың түгел жабуы), орта есеппен алғанда, бір жерде мысалы, Қызылордада десек, екі-үш жүз жылдарда бір-ақ рет көрінетін сирек құбылыс. Ал, Күннің жартылап (Ай оның бір жақ шетін ғана жауып) шала тұтылуы жиі болып тұрады. Бірақ одан Күннің телегей-теңіз жарығы елерліктей кемімейді де, күні бұрын хабарланбаған болса елдің көбі оны байқамай да қалады. Ай тұтылуы (Жер көлеңкесі қалыңырақ болғандықтан) ұзағыраққа созылады және шаруа адамдарының көзі Айға жиірек түскіш. Міне, сондықтан Ай тұтылуын көбірек байқайды. Жер атмосферасын аралап өткен Күн сәулелерінің дені қызыл түстілері болады да, осылар Жер шарын орағытып барып Ай бетіне түседі. Содан тұтылу кезінде Ай беті қанталағандай қызғылт тартады. Мәнісін түсінбеген жандардың сескенетіні де Айдың осы қанқызыл түсі. Егер Ай орбитасы мен Жер орбитасы бір жазықта жатса, онда Күн, Ай, Жер үшеуі өліара сайын және толған Ай сайын бір түзу сызықтың жөнінде болып, әр айда бір рет Күн (өліара қарсаңында), бір рет Ай (толық Ай кезінде) тұтылар еді. Бірақ, Ай мен Жер орбиталарының жазықтықтары дәл беттеспейді (екі арасында 5°-тай бұрыш бар). Сондықтан тұтылу шарты мынадай ережемен анықталады. Жаңа Ай, не толған Ай кезінде, Ай өзінің түйіні (Ай орбитасының эклиптика жазықтығымен қиылысқан нүктелері) дегеніне жуықтап жақын келсе, сонда Күн немесе Ай тұтылуы байқалады. Аспан сырына жетік оқымыстылар аспан денелерінің қозғалыстарын бес саусағындай біледі де, тұтылу қашан болатынын секундтың үлесіне дейін дәлдеп, есептеп, күні бұрын айтып береді. Тұтылу сияқты құбылыстар «күшті құдіреттің ісі» болса, онда оның қашан болатынын адам қалай біле алады? «Күшті құдірет» ғылым мен техниканы жасап, оны дамытып жетілдірген адамның нақ өзі. Оқымаса да тоқығаны көп парасатты жандар «бәрі тәңірдің ісі», «құданың құдіреті» деген томаға-тұйық қысыр сөздерге қанағаттанбай, құбылыстың сырын ашуға тырысады, көзі көргенін өзінше топшылап түсінбек болады. – ...Әже, қазір Күн тұтылады деп бала есіктен аптыға кірді. – Оны қайдан білдің күнім-ау, мұғалімдерің айтты ма? Тұра-тұрыңдар ендеше, қазір шыны күйелеп берейін. Әже лезде шам жағып, шыныларды күйелеп, бала басына бір-бірден ұстатты. Олай емес, былай, Күнге қараңдар деп те үйретті. Айта берсеңіз, саналы әже, жас жеткіншектерге Күн неге қараяды дегенді де татымды сөзбен түсіндіріп берді. – Күн мен Айдың жолы бір болып, өткелде бір-біріне қарсы келіп, тоғысып қалады. Бала кезімде әкеміз солай дейтін. [105] (86) Көкірегінде саңылауы бар осындай ыждаһатты жандармен біз де сырластық. – Жұлдыз күндіз де көкте тұра береді екен, оны біз Күн тұтылғанда көрдік. Тіпті Күн тұтылмаса да жарық жұлдыздарды күндіз көруге болады. Бір жылы Шолпанды Күн сиыр түстікке келгенше аспаннан көріп жүрдім, содан кейін ұмытып кетіп қарамадым, дейді ондайлар. [102] (83) Ну орманның, терең сайдың ішінде тұрып қарағанда күндіз жұлдыз көрінеді деп айтушылар көп. Сірә, ауа тазада және әлгіндей қолайлы жағдайда Шолпанды күндіз көру қиын болмас. Астрономдар аспан шырақтарының (Күннің, Айдың, планеталардың) қайсысы аспанның қай жерінде, қашан болатынын күн ілгері есептеп біліп, оны эфемеридтер дейтін таблицаға түсіріп, астрономиялық календарлар арқылы жұртқа жариялап отырады. Күн мен Айдың тұтылу мезгілдерін де (астрономиялық) календарлардан біліп отыруға болады. 25. ХАЛЫҚ ЕРЕЖЕСІ

162-164 б.б.: Үркер, Таразы, Сүмбіле үшеуі аспанның бір маңында. Күзге қарай олар сайрап көкке шығады. Ел аузынан. 85 сурет. Үркер, Сұлусары, Үшарқар, Босаға, Текесүмбіле, Лақсүмбіле және т.б.

Қыр-сахаралы жерде түнде далаға шыққан адамның түпсіз аспанға көзі бір түспей қоймайды. Ежелден аттары елге жария болған Үркер, Таразы (Үшарқар), Сүмбіле ә дегеннен көзге түсе қоятын, бесенеден белгілі жұлдыздар. Олардың өзге жұлдыздардан ерекше сипаты, елдің айтуынша Үркер «топ жұлдыз», Таразы қолмен тізгендей қаз-қатар үш жұлдыз, Сүмбіле жалтылдаған жарық жұлдыз. Бәрі де бір маңда, бірімен бірінің арасы онша алшақ емес, желісі бір болып (бір түзу сызықтың бойына) орналасқан. Әлеуметтік өмірде үлкен роль атқарған «жұлдыз ақсақалы» Үркер шоқжұлдызы ғылыми тұрғыдан алып қарағанда да қызықты: ол жай көзбен де жақсы көрінетін шашыранды жұлдыз шоғырларының бірі. Уақытты жөне жер тараптарын айыруда халық Орион (Үшарқар-Таразы) шоқжұлдызын көп пайдаланып, олар жайында қисынды ертегі ойлап шығарды. Орион жұлдыздарына қатысты астрономия пәнінде қарастырылатын ғылыми деректер де өте маңызды. Мұнда ең ыстық жұлдыздар (Ориондағы λ), алып жұлдыздар (Ригель, Бетельгейзе) және бинокльмен де жақсы көрінетін диффузиялық тұмандық бар. Осылардың бәрі де оқушыларға әдейі арнап көрсетерлік үлгілі объектілер. Ал, Сүмбіле жұлдызы, күздің белгісі ретінде, жұрт аузындағы әңгімеге көп ілінген іргелі жұлдыз. Сириустың өзі, әсіресе оның ғалымдарға көпке дейін жүмбақ болып келген «ақ ергежейлі» дейтін серігінің қасиеттері жайында астрономия курсында келелі мәліметтер баяндалады. Сөйтіп Үркер, Үшарқар-Таразы, Сүмбіле үшеуі қай тұрғыдан алып қарағанда да кәдеге асатын басты, іргелі жұлдыздар. Үркер, Таразы, Сүмбіле үшеуінің туып, батуында тамаша сабақтастық, айрықша іліктестік реті бар. 86 сурет. Бөлек туып, бірге батқан үш жұлдыз (Үркер, Үшарқар-Таразы, Сүмбіле)

Күн эклиптика бойымен жылжып төңірегіне барғандықтан Таразы мен Сүмбіле де Үркер сияқты майдың 10-ы қарсаңында ақшам жарығына шомылып, көкжиектен (күнбатыстан) Үркермен бірге батып кетеді. Таразы, әсіресе Сүмбіле едәуір оңтүстікке бейім орналасқандықтан бұлар Үркерден гөрі «жерде» көбірек «жатып», Сүмбіле бәрінен соң кешеуілдеп туады. Осылардың туып, бату ретін халық бақылаушылары тұжырымдап бергенде, өзі бір тосыннан айтылған сөз болып, бәлки миға қонымсыз тәрізді болып көрінеді. Халық сөзі мынау: – Үш жұлдыз бар: Үркер, Үшарқар (Таразы), Сүмбіле. Осы үшеуі үш айда туып, бір айда батады. [87] (68) Бағзы біреулер, үшеуі бір түнде батады деп дәлдеңкіреп айтып береді. [89] (70) Осы афоризм түрінде айтылған ереже тіпті астрономиямен таныс адамның өзіне де ә дегенде бір парадокс сияқты болып көрініп: үшеуі үш айда туса, бір айда қалай батады деген күдікті пікір туғызбай қоймайды. Бірақ осы арада кесіп айтайық: түрлі жолмен тексеріп қарағанда, осы ереже негізінде дұрыс. Бұл қағиданы айтушы онан әрі былай баяндап түсіндіреді. – Үркер июньнің 20-ы қарсаңында таңмен аралас туады. Таразы июльдің аяғын ала, ал Сүмбіле августың 20-ы қарсаңында туады. Содан үшеуі де бір тоғысты көріп, майдың 10-да батады. Үркер, Таразы, Сүмбіле үшеуінің тууы мен батуындағы осы ережені халық байқап, оны төте сөзбен түйіп өрнектеді. Мұны астрономия ғылымының қорын молайтуға сеп болатын ғылыми дәйекті, сүбелі ереже деп те айтуға болады. Ереженің сыртқы түрінде халық шығармаларына тән ырғақ бар. Үйлес, іркес-тіркес сөздермен мәнерленген ереженің сырт түрі оны есте тұтып қалуды оңайлатады. Бұл ережені білген соң оқушылар алдымен сондағы айтылатын, «үш жұлдыздың» аты-жөнін, олардың туып, бататын уақытын есте сақтайды. Онан соң ережені білу, әрине, осы «Үш жұлдыз» жөніндегі ғылыми деректерді тереңірек түсінуге, оларды ойда ұстауға да демеу болады. Есепшілер не дейді? (166-170 б.б.): Жұлдыз әңгімесін білетін адам бар ма деп сұрағанымызда, Бопан деген есепші бар, үйі ана тұста деп, жолыққан кісіміз көшенің басына сілтеді. Дүйсебаев Бопан деген қарияны осы Байсерке маңындағы жергілікті адамдардың көбі біледі: ол істің, сөздің жөнін білетін байсалды адам деседі. 87 сурет. Асанқайғы бабамыз – есепші абыз болған болса керек Түйе мінген «есепші» Есепшінің күн санайтын дорба-кісесі

– Ғылым жетілмеген кезде қазақ өзінше тәжірибе жасап, күнді болжамақшы болған. Енді қазір ауа райын радиодан естіп отырмыз. Мені есепші деп қате айтқан ғой, менің әкем Дүйсебай есепші болған. Арық жүргізіп, егін суарудың тәсілін жете білетін өнерлі адам еді. Өзі өлең де жазатын. Ілияс Жансүгіров те келіп сол кісімен тілдескен болатын. Әкемнің жазып кеткен қағаздары міне деп Бопекең әбдіреден бір будам қағазды алып ұсынды. Өлеңнің мазмұны жерде, көкте байқалатын маусымдық табиғат құбылыстары, жыл мерзімдерімен сабақтас істелетін адамның тіршілік әрекеттері. Айналадағы жаратылыс өмірін шын жүрегімен сезе білген, поэзияға икемі бар адам екені көрініп тұр. Өлеңде жұлдыз есебі де бар. Сол жерін біз көшіріп алдық. ...Жауза болғанда Үркер батар, Батқан соң жер астында қырық күн жатар, Үркерді табиғат сондай жаратқан, Жер жүзінің суығы астына тартар. Таразы, Сүмбіле, Үркерменен бір күн батар, Таразы екі ай, Сүмбіле үш ай жатар. Үшеуі үш жерден, бір-ақ күнде батып, Үш айда туып, әр жерден таңмен атар. ...Үшеуінің батыс-туысы амал болар, Ол амалда әр түрлі самал болар. Үркер тасқа, жерге, суға түсті дер, Тасқа түссе, жаз-қысы жаман болар... Осылай басты үш жұлдыздардың туып-бату мезгілдерін Дүйсебай есепші қолмен қойғандай бас-басына айырып айтып беріп отыр. Осы арада есепшілердің ауа райын болжауда ұстанатын, «үшеуінің батыс-туысы амал болар» деген бір тәжірибесі байқалып отыр. «Амал болу» әлгі жұлдыздардың батыс-туысымен сабақтас деп түсінгендіктен есепшілер де, әлбетте, жұлдыздарды мұқият бақылады. Ондай ырымның шығуына ту басында түрткі болған табиғатта расында байқалатын құбылыстар: Үркердің жерге «түсуі» күннің жылынуымен, Сүмбіленің тууы суықтың түсуімен сабақтас. Бірақ, Сүмбіле жұлдызы туған шақта күн суытатынын белгі етіп, енді Үркер туғанда да (20 июнь қарсаңында) суық «амал» болады десек, онымыз дұрыс болмайды. Жылдың тиісті мезгілдеріне орай туып-бататын белгілі жұлдыздары бар. «Есепші» деген де бүкіл қазақ арасына түгел жайылған, күні бүгінге дейін қалмай келе жатқан өз алдына бір қызық әуестік «профессия». Есепші бір тиын ақысыз-пұлсыз, қарапайым болса да, бірқыдыру метеорологиялық және астрономиялық бақылаулар жүргізеді, күнді, айды, жылды есептейді. Қай күні шық қанша мөлшерде, қай жерлерге (от басына ма, қазан астына ма деген сияқты) түсті, қыс бойы қар неше күн жатты, түнде жел қай жақтардан соқты (ол үшін есепші майда күл үйіп қояды), шілдедегі ыстық қандай болды (оны бүгелектің ұшуы білдіреді), малдың, әсіресе жылқының күйі (жайылуы, тойынуы) қандай болды деген тәрізді көп құбылыстарды көкірегіне түйіп келіп, оларды бір-бірімен салыстыра отырып, ауа райы туралы болжау жасайды. Қыстан қысылып, қалтырап отырған шаруа есепшінің сөзіне қатты құлақ қояды. Айдың аяғында мұз жауады дегендей суық хабарды естігенде, мал иесі ішкен асын жерге қояды, есепшімен ұрсысады: – Күнәң жоқ болса, күнді болжа деген, есепші білгіш болса, өзінің қай күні өлетінін біле ме екен? Жағыңа жылан жұмыртқалағыр, өз басыңа жаусын, – дейді. Ал, енді қар ериді, күн жылынады деген сияқты жылы хабар шаттандырады: – Жақсы лепес, жарым ырыс, айтқаны келсін байғұстың, аузына май, астына тай. Оның есебі дәл келмей қоймайды, ана жылы... 88 сурет. Ерте замандағы жұлдызшы абыздарды да – есепшілер деуге болады Шумер-аккад-бабыл Мысыр Үндіс Араб абыздары

Қай елде болса да, айтқаны бұлжымай дәл келетін пәленше деген есепші болып еді десіп, аңыз етіп отырады. Айта берсек «есепшілер» тіпті біздің кезімізде де ұшырайды. Жақып Баққараұлы деген есепшінің үйшігін селоның (Ново-Троицкий, ШҚО, 49°49'46.76"N 82°53'30.07"E) ең шетінен зорға таптық. Тоқтылық тонауы жоқ, қаңбақтай ғана шал. Оны көргенде кеспекті үй етіп мекендеген ертедегінің философы еске түсті. Кемпір мен шал ғана. Бастан асып жатқан малы да көрінбейді. Ай, жұлдыз, амал, тоғыс есептерін айтқанда ол аруақ көтергендей екіленіп, жанарланып кетті. – Үркер ұзақ жерден шығып, ұзақ жерден батады. Сүмбіле мен Таразының арасы 15 күн. Түс болғанда жаздыгүні көлеңке табанға түседі, ал қыстыгүні Күн төменірек болғандықтан, көлеңке жаздыкүндегіден ұзын. Менің есебімше бүгін күн 4-5 минуттай қосып алды. Санап жүрдім – биыл 148 күн қар бастық. Жақаңды тыңдап, ойлап отырмын: есепшілікке әуестік қанына сіңген. Иә, біреу марка жинауға, біреу аңшылыққа, біреу сурет түсіруге әуес. Бағзылар өз қолымен радиоқабылдағыш жасап, музыка үйреніп жаттығады. Қайсылар түртініп өлең, әңгіме жазып, қайсылар астрономияны сүйіп оқып, жұлдыз бақылап машықтанады. Жақаңда ептеген қулық та бар. Бір кесе түйе қымызын (шұбатын) ұсынып отырып: – Мал дегенде бір ғана сары іңген бар. Мына кемпip екеуіміз соның шұбатын ішіп отырамыз. Бірақ, ішкен құрлы өзі маза да бермейді: осы түйе қашан санатқа кіреді, барлық малдан бойымыз ұзын болса да баяғыда жыл есебіне де кіргізбей тастап еді деп ызыңдайды да отырады. Жақаң түйені мал деп ешкім елемейтіндігін, бірақ түйені бағып-қағудың оңайлығын, оның қыруар пайдасын (күшін, жібек жүнін, майын, сүтін) бірталай сөз етті. Ауа райын есептеп, күні бұрын болжап, дәл айтып беру тым қиын жұмыс. Әліпті таяқ деп білмейтін жалғыз-жарым адамның қолынан ол келмейді. Дегенмен, есепшілерге тән жақсы қасиет бар: олар табиғат құбылыстарын бақылап, сол құбылыстардың арасындағы септестікті білсем деп ждаһаттанады (ұмтылады). 26. ТУАР АЙ

174-176 б.б.: Әр малдың оты басқа, Әр айдың аты басқа. Мақал Айдай ашық түнде алдымен аспаннан көзге түсетін Ай. Бірақ Күндей емес, Ай бірде толып, бірде солып, түрі (фазасы) өзгеріп отырады. 89 сурет. Жер мен Ай – егіз жаратылған дүниелер

Айдың толып-солуы, яғни Ай түрінің алмасуы – белгілі мерзім сайын күн мен түннің, қыс пен жаздың алмасуы сияқты жазбай қайталап (оралып) отыратын табиғат құбылысы. ...Айдан ай өтті, жылдан жыл өтті, Темір таяқтан тебендей, Темір етіктен теңгедей қалды, деп ертегіде айтылғанындай, Ай түрінің айнымай алмасып, оралып келіп отыру құбылысын адам баласы тіпті ертеден-ақ уақыт өлшеу үшін пайдаланды. 29,5 тәуліктей (дәлірегі 29,53059 тәулік – 29 тәулік 12 сағат 44 минут) болатын тетелес екі жаңа Айдың, не тетелес екі толық Айдың арасын халық «ай» деп, астрономдар оны «Лунный (синодический) месяц» деп атайды. Бірақ «айлардың» уақыт өлшеудегі ыңғайсыздығы, ай есептері жыл маусымдарымен орайлас емес. Ай мен жылдың ұзақтығы бір-бірімен үйлеспеген. Яғни жаңа туған бір айдың басы, ылғи жыл сайын бір мезгілге, мысалы қыстың басына (не жаздың басына т. б.) келіп отырмайды, әрдайым ауысып, жылжып отырады. Мысалы, 1955 жылы жаңа Ай январьдың 24-не (24.01.2020 жыл UT 21:42) 1956 жылы жаңа Ай январьдың 13-не (13.01.2021 жыл UT 5:00), 1957 жылы жаңа Ай январьдың 1-не келіпті (02.01.2022 жыл UT 18:34), яғни орта есеппен жыл сайын 11 күндей бұрын келіп отырады. Ай басының осылай тұрақтамай, ауысып отыруы маусымды шаруа есебіне ыңғайсыз. Мал ылғи жазғытұрым төлдейді, егін мен шөп күзге қарай жиналады. 90 сурет. Ай фазаларының өзгеру құбылысы

Міне, сондықтан Еуропа елдерінде аспандағы Ай фазаларының алмасуымен ешқандай байланысы жоқ январь, февраль сияқты 12 ай есебі қолданылған. Орыс халқының календары арқылы бұл ай есебі қазақ ортасына да тарады. Бұлар ауыспайды: январь ылғи қыс ортасында, март күн мен түннің көктемдегі теңелуіне тапжылмай сай келеді де отырады. Осыларға сәйкес қазақ халқының ежелден қолданып келе жатқан Ай фазасының алмасуына тәуелсіз қаңтар, ақпан т.с. деген ай есептері бар. Жыл басы Наурыз айы. Ол көктемдегі күн мен түн теңелуден (21 марттан) бастап кіреді. [20] Бұл арада әдейі көңіл бөлгелі отырғанымыз мынау: орыс тілінде «Луна» аспандағы Ай, ал «месяц» календарьдағы уақыт өлшемінің айы мағынасын береді (кейде аспандағы айды да «Месяц» дейді). «Лунный месяц» астрономияда көп қолданылатын термин. Мұны қазақшаға сөзбе-сөз аударсақ, «Айлы ай» деген сияқты бір тұрпайы, өрескел термин шығар еді. 91 сурет. Жаңа туған Айдан басталатын сол айды қазақ – Туар ай деп атайды Ел еділдей дария, біреу білмегенді біреу біледі, деген рас. Егер ел сөзіне құлақ қойып, ерінбей іздестіріп қарастырсаң, бұқара халық тілінде «Лунный месяц» дегеніміз «Туар ай», не «Туған ай» екен. Кейде мынадай сөздерді құлағың шалады. – Бүгін айдың нешесі? – Қай айдың, «жұлдыздың ба», жоқ туар айдың ба? Ескерте кетейік, «жұлдыз» айы деп көп жерде ел ортасында календарьдағы январь, февраль... делінетін айларды айтады. – Туар айдың ортасы кезінде, өз үйінде той жасап Қажымұқанға Хадишаны қоспаққа сөз байлады дейді Қ.Әбдіқадыров өзінің «Қажымұқан» атты шығармасында. «Туар ай» орны табылған сөз. Бүгін туар айдың 7-і десе, оны календарь айымен шатастырмаймыз, бірден жаңа туған айдың (синодтық айдың) 7 жаңасы екенін түсінеміз. Бір жылда жуықтап алғанда 365,25 тәулік (365 күн 6 сағат), ал туар Айда 29 – тәулік бар. Яғни бір жылда 12 туар ай және 11 күн бар. Туар айдың басы жыл сайын 11 күндей ауысып келіп отыруы осыдан. 27. ТОҒЫС ЕСЕБІ Қыз Назымға таласып, Екі батыр соғысты. Бұлт шайқап, мұз бүркіп, Үркер мен Айдай тоғысты. Қамбар батыр Жұлдыздар айға беймәлім (177 бет): Ай (туар Ай) есебі жыл мерзімдерімен үйлеспеген. Яғни жаңа Айдың басы ылғи бір мезгілге келмейді, ұдайы ауысып кетіп отырады. Осы жайтты есепшілер, жұлдыздар Айға беймәлім ғой (тура келмейді), үш жылда 37 ай болады деп [21] қорытады Уақыт есептеудің түп қазығы туар аймен қатар жұлдыз болған. Жұлдыз есебі бойынша жүргізілетін календарьдың ыңғайлылығы, қай жұлдыз болса да (қыдырма жұлдыздардан басқасы) жыл сайын тапжылмай, жылдың бір белгілі мезгілінде туады, бір мезгілінде батады. Жазда, күзде, қыста, көктемде (іңірде, ел жата, таң ата) туатын жұлдыздар бар. Ол кезде жұлдыз есеп, Айдан бұрын... Жыршы Баранқұлов Әубәкір деген тәрізді әртүрлі деректерге қарағанда, жұлдыз есебін бәлки халық көбірек ұстанған. Бірақ адамзат өмірінде Айдың маңызы да басым болды. Сондықтан да жұлдызбен қатар жұрт Ай есебін де жүргізді. 92 сурет. Қара күздегі толық Айдың Үркерді басып өтуі (тоғысуы) Тоғыс айы: Аспан шырақтарының әрқайсысы бізден әртүрлі қашықта. Бәрінен де жақын Ай. Міне, сондықтан Ай оқтын-оқтын Күннің бетін, жұлдыздардың үстін басып өтеді. Егер жолы тура келіп, Ай Күн бетін басып өтетін болса, оны жұрт «Күн тұтылды», дейді. Ал, Ай мен бір жұлдыздың беттесіп «айқасуын» халық «тоғысу» деп атайды. Мұны астрономияда «покрытие» (occultation) дейді. Үркер мен Айдың тоғысын бақылау арқылы қазақ халқы «Айдың тоғыс есебі» дейтін ерекше календарь ойлап шығарған. Үркер Ай жолына таяу болғандықтан ай сайын Үркер мен Ай бір рет тоғысып отырады; не кейде тоғамай жақын (ауыл үй қонып) өтеді. Ылғи дәл тоғыса бермеудің мәнісі Ай қозғалысы өте күрделі: бір айда жүрген ізін Ай екінші айда дәл басып жүре бермейді. Міне, күн батыстан күмістей жарқырап жаңа Ай туды да, 29 жарым күндей уақытта бітіп қайта туып, осылай айдан ай үнемі алмасып отырады. Осы туар айларды қалай белгілеп, қалай атаймыз? Жаңа (не толған) Айдан екінші жаңа (не толған) Айға дейінгі, не өліарадан өліараға дейінгі уақытты ғылым тілінде синодтық ай, ал қазақша «туар ай» деп атайды. Ал Айдың бір тоғысынан екінші тоғысына дейінгі (27 тәуліктей) уақыт мерзімін сидерлік (жұлдыздық) ай дейді. Сидерлік ай дегеннің не екенін тоғыс ұғымымен пайдаланып осылай оңай түсінуімізге болады. Бір Айдың жеті жаңасында ол Үркермен тоғады дейік. Ел мұны «жеті тоғыстың» айы дейді. Бұл шамамен алғанда февралға сәйкес. Егер тоғыстан тоғысқа дейінгі уақыт та дәл 29 жарым күн болса, онда келесі тоғыс та екінші туар Айдың жетісіне тура келер еді. Бірақ тоғыстан тоғысқа дейінгі уақыт екі тәуліктей кем, сондықтан екінші Айдың тоғысы ол айдың бесінде келеді де, оны енді «бес тоғыстың айы» (бұл мартқа жуық), онан әрі осы ретпен «үш тоғыстың», «бір тоғыстың» Айлары деп атайды (апрель мен майға сәйкес). Майда Үркер бірге тоғап жерге түседі, дейді ел. 93 сурет. Көктемгі үш тоғыста (жаңа тоғыс) Ай мен Үркер тоғысады – Бес тоғыста қар кетпес, үш тоғыстан қар қалмас, – дейді арқа қазақтары. Ал, оңтүстік жақта бестоғыс болмай белгілі жаз болмайды, бұл күйек (төл алу) айы, деседі. – Жақсылап суғарса арпа сұлыдан да бұрын (1½ айда) біртоғыстың аяғында піседі. Арпаны көкала салқында ормасаң, сақалыңды сипап қаласың. Тары, бидай, арпа егеміз. Қайсысын болса да таң ата, не кешкі салқында жасаңғырап тұрғанда орамыз, әйтпесе қурап шашылып қалады, деп әңгімелейді шаруа адамдары. [95] (76) Бір тоғыстың аяғында арпа піседі дегенді Ташкент маңындағы елдер де айтады. Ел Ай ылғи даққа (9, 7, 5...) тоғысады деп ұйғарып кеткен. Бірақ, шынында туар ай мен сидерлік айдың айырмасы дәл екі тәулік емес, 2 тәулік 5 сағаттай, сондықтан да ұзақ уақыт Ай ылғи даққа тоғыса бермейді, жұпқа да тоғысады. Бұл Ай 7 тоғыстың Айы еді, бірақ күн ауысып 6-ға тоғап қалды, деп жүреді есепшілер. Сөйтсе де шартты түрде қашан болса да жеті, бес, үш тоғыстың Айлары деп атайды. Жаңа Ай ылғи батыстан көрінеді, ал көктемде Үркер де ылғи батыста болады, сондықтан жазғытұрымғы Айлар қашан болса 1, 3, 5 тоғыстың Айлары болып отырады. Ал, ескі Ай ылғи шығыста болады да, жаздың ортасы ауа Үркер де күншығыстан көрінеді, сондықтан 27, 25, 23, 21, 19... тоғыстың айлары жаз ортасынан былайғы Айларға жатады. Бір жыл ішінде барлығы 13⅓-дей тоғыс болады. Бірақ бір тоғыстың айында тоғыс екі рет (1 жаңасында және 28 жаңасында, немесе, өліарада және 27 жаңасында) болады да, оның біреуі, ал кейде екеуі де Үркер «жерде жатқан» (40 күн) мерзімге келіп санатқа кірмей қалады. Мысалы, 1961 жылы бір тоғыс айының тоғыстары сол айдың 1 жаңасына (15 майға) және 28 жаңасына (июннің 11-не) келді де, мұның екеуі де саналмады. Өйткені, Үркер майдың 10-нан июннің 20-на дейін «жерде жатады», яғни көк жүзінде көрінбейді. Сонымен елдің тоғыс айлары дейтіні мен туар айлардың бәрі бір. Ендеше тоғыс айлары да (туар ай болғандықтан) жылдың айрықша бір кездерінде тапжылмай келіп отырмайды, яғни календарлық (январь, февраль...) айлармен дәлме-дәл қабыспайды. Мысалы, бір тоғыстың басы, әр жылы әр датаға келіп май айының ішін (1-нен 27-не дейін) түгел аралап шығады. Бір қызық нәрсе мынау: жиырма жыл (1941-1961) бойындағы, май айының ішіне дөп келген тоғыстарды календарь [22] бойынша тексеріп қарағанда, олардың басым көпшілігі туар Айдың біріне келіп, «бір тоғыс» болып, ал бірлі-жарымы (мысалы, 1959 жылы) ғана екі жаңасындағы Айға келген. Тегінде ол бір тоғыстың дені (майдың 10-нан аяғына дейінгісі) бақыланбайды. Міне, осы жәйтті де ел адамдары аңғарған. Бірге тоғысады дейді, бірақ тоғысқанын көре алмаймыз, не сирек көреміз, бірге тоғысуды Үркер мен Ай ғана біледі, дейді олар. Сонымен, елдің бір тоғыс айы май айына сәйкес келеді дегені негізінде дұрыс. Енді бір көңіл бөлерлік жәйт толған Айдың тоғысуы. Календарь бойынша (Ай мен Үркердің координаттарын салғастырып) тексеріп қарағанда, толған Айдың тоғысуы ылғи ноябрь, декабрь айларының ішіне келіп отырады. Ендеше Толған Ай тұрса Үркерге қарсы қарап, Қыс түсер шақырайып, боран сабап... деген құлаққа жағымды шумақтың мазмұны да мейлінше дұрыс. Бұл құр тақпақ қана емес, қорытылған ереже сияқты. Тоғысады – кездеседі деген сөз. Айдың Үркерге жақындағанын – ауыл үй қонды, құшақтасып ішіне кіргенін – тоғысты дейді. Сонда бірінші күні Ай Үркермен ауыл үй қонады, екінші күні тоғысады, үшінші күні топырақ шашып, ажырасып өтеді, – деп әңгімелейді ел арасында. – Жамбыл облысында жеті тоғыста қар кетпейді, бес тоғыстан қар қалмайды. Жеті тоғыс қыстың тамамы, бес тоғыс көктем [54] (35) деседі. – Ай Үркердің оң жағына жақындап келіп ауыл үй қонады, онан соң айқасып, қойындасады (бір-ақ жерде тұрады). Сонан кейін Ай шығысқа қарай өтіп кетеді. Тоғыз тоғыс Бас тоқсанда болады деген сөз бар. Егер Бас тоқсанда Үркер мен Ай таянып тоғысса, қыс жақсы, ал таянбай арқан бойы кетсе, қыс қатаң болады. [86] (67) Осылай жұрт шаруаның бабы үшін тоғыспен пайдаланып, жыл мезгілдерін жуықтап айырып жүрді. Малға жаны ашыған ел шаранасын түсіріп, тұмсығын сыпырып, аузын үріп өсірген малының қамы үшін тоғысты да ырым етіп, сол бойынша ауа райын болжамақшы болды. Тоғыс есебін жүргізетін де малшылар мен есепшілер болды. Тоғыс есебі де тамырланып бүкіл елге жаппай жайылған. Тоғыс есебін Еділ – Жайық арасындағы Байұлы ру-тайпаларынан бастап, Ертіс жағасындағы Бәсентин ру-тайпаларына дейін түгел біледі. Сірә, бұл есеп тіпті көне заманда шыққан болуы керек. Айлардың тоғыс есебі онша дәл емес болса да, мұндағы өте құнды шырын – Айлар қалай болса солай емес, астрономиялық құбылысқа (тоғысқа) сүйеніп белгіленеді. Байырғы тоғыс есебімен оқушыларды класта сабақ үстінде толық таныстыруға мүмкіндік болмаған күнде оны үйірме кештерінде пайдалану қалаулы жұмыс деп ойлаймыз. 94 сурет. Үркерді бейнелеген Шотландиядағы Кэрнпэппл-Хилл қорғаны


4 ТАРАУ. БІЗ БІЛЕТІН «ТОҒЫС ЕСЕБІ» ҚАНДАЙ?

Хасен Әбішев атамыздың «Аспан сыры» атты кітабына арналған алдыңғы тараудың соңына сәл өзгерістер енгізіп, «Тоғыс есебі» тарауын әдейі осы тараумен тақастырып орналастырдық. Оның себебі, бұл тарауды әрі қарай әр түрлі уақыттарда газет-журналдар мен ғаламторда жарияланған «Тоғыс есебі» туралы мақалалармен жалғастыруды жөн көріп отырмыз. Біздің ойымызша, тек осы әрекет арқылы ғана ақиқаттың беті ашылады. Біріншіден, бұл Тоғыс есебін өздігінше зерттеушілерге көрсеткен құрметіміз. Екіншіден, оқырман қауым «Тоғыс есебі» туралы мақалаларды бір-бірімен салыстыру арқылы, Тоғыс есебін жақсылап түсініп алуына жол ашылады. Үшіншіден, басқа авторлар жариялаған мақалалар мен біздер зерттеген ортақ тақырып арасындағы айырмашылықты өз көздерімен көріп, өздері таразылай алады. «Ескіні еске алмай, жаңаға жол жоқ» немесе «Ескіні еске алмай, жаңа жадыңа түспейді» – дейді қазақтың халық даналығы. Бұл тарауды қазақ календарын ең бірінші болып зерттеген Мыңбай Исқақов атамыздың «Халық календары» кітабынан үзінді келтіруден бастаймыз.

1. «ТОҒЫС ЕСЕБІ» ТУРАЛЫ БІРІНШІ МАҚАЛА:

Мыңбай Өтежанұлы Исқақов (1921-1983), Халық календары, өңд. және толықт. 2-ші бас. – Алматы, Қазақстан, 1980 жыл, 318 бет., 214-218 бб., 226-228 бб.: 95 сурет. Өзім пайдаланған «Халық календары» кітабының мұқабасы «БАЙЫРҒЫ ҚАЗАҚ КАЛЕНДАРЫНЫҢ ЗЕРТТЕЛЕ БАСТАУЫ: Календарь тарихынан жазылған кітаптарда елеулі кемшіліктер болып келді. Бірталай ғалымдар Египеттің, Вавилонның, Римнің т.б. ежелгі халықтардың календарын зерттеп, құнды еңбектер берді. Бірақ ежелгі Шығыстың календарымен шұғылданып жүргенде Совет Одағындағы халықтардың календарлары зерттеушілердің назарынан тыс қалып койды. Осының нәтижесінде оқушылар жұртшылығы ежелгі Шығыс елдерінің календарымен танысты, ал өз халқымыздың календарынан бейхабар қалды. Қазақ календары жайынан көлемді еңбектер жазылмаған, ондайлар қазір де жоқтың қасы. Өткен ғасырдың орта шенінен бастап қазақ календарын кейбір тарихшылар, лингвистер, саяхатшылар сөз еткен. Олардың ішінде қазақ календарын арнайы қарастырғандар Б.А.Куфтин мен А.Н.Седельников. Қазақтың байырғы календары жайында жазылған мақалалар мен кітаптарда зор олқылықтар бар. Олардың дені тиісті материалды зерттеудің нәтижесінде жазылмай, жергілікті тілмаштар мен шала сауатты чиновниктердің айтуы бойынша жазылған. Сондықтан бұл еңбектер қазақтың октябрь революциясына дейінгі календарының толық сипатын бере алмайды. Алдымен басын ашып алатын мәселе: байырғы қазақ календарындағы жыл неше айға бөлінген және ол жылда неше күн болған? Неміс саяхатшысы А.Штубендорф «Орыс географиялық қоғамы хабаршысының» 1854 жылы шыққан VI томыңда Сибирьдегі қарақастардың жылында 13 ай болатындығын айтып келеді де, түркі тілдес халықтардың бәрінің де (демек, қазақ халқының да) жылы 13 айға бөлінеді дейді. Академик А.А.Шифнердің (1817-1879) шығармаларының 1857 жылы Петербургта басылған ІІІ томында «Россияның он үш айлы халықтары» дейтін мақала бар. А.А.Шифнер он үш айлы халықтардың қатарына қазақтарды да қосады (ол кездегі неміс авторларының «киргизен» дегенін біз «қазақтар» деп түсінеміз). Б.А.Куфтиннің баяндауынша қазақ жылында 13 ай, 370 күн болған. 1903 жылы В.П.Семеновтың редакциясымен шыққан «Россияның толық географиялық суреттемесіңің» XVIII томында (бұл томды 8 адам жазған, олардың қатарында академик П.П.Семенов-Тянь-Шанский де бар) қазақтар туралы анықтама мағлұматтар келтірілген. Осы томның А.Н.Седельников жазған V тарауында байырғы қазақ календары сөз болады. А.Н.Седельниковтың айтуынша қазақтар жылды 12 айға бөлген, әр айда 4 апта, яғни 28 күн болған. Мұндай жылдың ұзақтығы 336 күн болады. Ш.Уәлиханов пен В.В.Радловтың еңбектерінде қазақ жылы 12 айға бөлініп баяндалады. Б.А.Куфтин «қазақ жылында 13 ай болады» дей келе: «Он екі айлық жыл қазақтарда болуы мүмкін емес» деген үзілді-кесілді пікір айтқан. Өз пікірін «дәлелдегенде» ол «түркі халықтары тоғыз санын қадір тұтады, он екіні елемейді» дейтін принцип ұстаған. Б.А.Куфтиннің бұл пікірі мүлде қате. Тоғыздың жиі айтылатыны рас, мысалы: «тоғыз қабат торқа», «тоғыз тоңқылдақ», «тоғыз жолдың торабы», «тоғыз әйелдің толғағы бір күнде келіпті» т.с.с. Бірақ он екі одан әлдеқайда жиі кездеседі. «Он екі мүшесі сау болса», «Он екіде бір нұсқасы жоқ» сияқты тіркестер аз емес. Қазақ шежірелерінде «он екі баулы өзбек, тоғыз арыс түрікмен» делінеді. Ескілікті жырлардан мысалдар келтірейік. «Орай да, орай оқ атқан, Он eкі тұтам жай тартқан» («Батырлар жырынан») «Ел болар он екі ру, бірі – Шеркеш, Қом жасап, сары атанға бітеді өркеш. .............................................................. Он екі айдың жартысы жаз болады, Жаз белгісі үйрек пен қаз болады». («Қозы Көрпеш – Баян сұлу» жырынан) «Үлкендігі басының Он екі қарыс казаңдай» («Қамбар батыр» жырынан) «Он екі құлаш кезеңнен Атылып бурыл ойнайды. Кешегі кеткен қияттан Он екі күн бұрын барарсың Он екі күн дегенде Айдап шықты далаға» («Қобланды батыр» жырынан) Мұндай мысалдарды көптеп келтіруге болады. Мүшелде 12 жыл бар. Бұл фактілер Б.А.Куфтиннің «принципін» түгелдей теріске шығарады. Ғылым тұрғысынан қарағанда жылдың 12 айға да, 13 айға да бөлінуі мүмкін. Вавилондықтар мен ежелгі еврейлердін кейбір жылдарында 13 ай болған. Майялар жылды 18 айға бөлген. Мәселе тек тарихи шындық пен оның дұрыс баяндалуында. А.Штубендорф пен А.А.Шифнер өздері айтқан 13 айды тізіп көрсете алмаған, «ұзын құлақтан» естіп қана жазған. Бұлардың неміс тілінде жазылған шалағай мақалалары қате пікірлер тудырған. Кейбір батыс еуропалық авторлар, сол мақалалар бойынша, Россияның түркі тілдес халықтарын – қазақтарды, кырғыздарды, өзбектерді т.б. мәдениеттен тыс қалған, жылда неше күн барын білмейтін, өздерінің жасын айта алмайтын, топас, жартылай тағы тайпалар ретінде сипаттай бастаған. XV ғасырдың бірінші жартысында, еуропалықтар «обсерватория» деген сөзді естімеген заманда, Самарқандта Ұлықбектің атақты расытханасы (обсерватория) болғандығын, осындайларды жазатын дүмшелердің көпшілігі білмейді. Сүйектеріне сіңген әдет бойынша, Батыс Еуропа халықтары 13 санынан қорқады, 13 бақытсыздық әкеледі, қырсықтың саны деп есептейді. Олар 12-ні «дюжина» дейді де, 13-ті «шайтаи дюжинасы» дейді. Сондықтан жылды 13 айға бөлетін халықтар, сөзді жұмсартып айтқанда, батыс еуропалықтарға ұнамайды... ... Мүшел есебінде жылқы, сиыр т.с.с. жылдар бар. Бұлар – тек шартты атаулар, хайуандар «еркек», «ұрғашы» деп айтылмайды. Батыс еуропалық авторлар бұдан «жаңалықтар» тауып жазады. Олардың айтуынша: азиялықтарда ат жылы, айғыр жылы, бие жылы, байтал жылы, өгіз жылы, сиыр жылы, бұқа жылы т.с.с. болады-мыс. Қарапайым халық осындай шатпақтарға нанады, империалистердің үгіт-насихаты бұл сияқты сандырақтарды пайдаланып отырады. Совет ғалымдары, солардың ішінде Қазақстанның тарихшылары мен философтары да тарихты бұрмалаушыларды әшкерелеп, шындықты дәлелдеп, шетелдік сатымсақ жазғыштарға тойтарыс беріп келеді. 13 айды Б.А.Куфтин де дұрыс айта алмаған. Ол, айлардың санын 13-ке жеткізу үшін, әдеттегі 12 айға «екі ағайынды» дегенді қоса салған. Ал екі ағайынды – дербес он үшінші ай емес, екі суық айдың – қаңтар мен ақпанның – қосалқы аты, синоним сияқты. А.Н.Седельниковтың келтірген мағлұматтары да дұрыс емес. Ежелгі түркілерде де, қазақ календарында да 336 күндік жыл болмаған. Байырғы қазақ календарында 13 айлық жыл да, 12 айлық жыл да болған. Онда пәлендей қайшылық жоқ. Мәселен, қазіргі Иран мен Түркияда 4 түрлі, Ауғанстанда 3 түрлі календарь қолданылады. Тек жылдағы күн саны дұрыс есептелуі керек. Жылы 13 айға бөлінетін календарды қазақ халқы «ТОҒЫС ЕСЕБІ» деп атайды... Қазақ халқы құрала бастағаннан бері айлардың төрт жүйесі қолданылған. Олар: тоғыс айлары, зодиак айлары, азаматтық айлар және араб айлары. Ұлы Октябрь социалистік төңкерісінен кейін Қазақстанда жалпы еуропалық календарь қолданылатын болды. Тоғыс есебі – уақыт есебінің Үркер шоқжұлдызы бойынша жүргізілетін жүйесі, яғни Үркерге негізделген календарь. Ай орағының немесе Ай табағының Үркерді «басып өтуі» тоғыс, тоғысу немесе тоғаю деп аталады. Тоғыс кезінде аспан әлемінің аядай учаскесіне шоғырланып жиналған Үркердің айқын 6 жұлдызы Айдың арғы жағында, тасада қалады да, жердегі бақылаушыға көрінбейді. Ай ақырын жылжып өтіп кеткенде тоғыс аяқталып, Үркер көрінеді. Ай мен Үркер үнемі тоғыса бермейді. Тетелес келетін екі тоғыстың аралығында өтетін уақытты қазақ халқы тоғыс айы деп атаған. Оның ұзақтығы жуық түрде 27,32 тәулік, яғни 27 күн 7 сағат 43 минут. Дөңгелектеп, 28 күн етіп алғанда 28 күн × 13 ай = 364 күн болады. Сондықтан Ай мен Үркер жыл ішінде 13 рет қана тоғыса алады, жылда 13 тоғыс айы болады. 3 кесте. 1977-1978 шаруашылық жылына сәйкес тоғыс айлары (М.Исқақов) р/н Тоғыс айы Басталу күні Аяқталу күні Жыл Саны I Бір тоғыс 19 мамыр 15 маусым 1977 28 күн II 25 тоғыс 16 маусым 13 шілде 1977 28 күн III 23 тоғыс 14 шілде 10 тамыз 1977 28 күн IV 21 тоғыс 11 тамыз 7 қыркүйек 1977 28 күн V 19 тоғыс 8 қыркүйек 5 қазан 1977 28 күн VI 17 тоғыс 6 қазан 2 қараша 1977 28 күн VII 15 тоғыс 3 қараша 30 қараша 1977 28 күн VIII 13 тоғыс 1 желтоқсан 28 желтоқсан 1977 28 күн IX 11 тоғыс 29 желтоқсан 25 қаңтар 1978 28 күн X 9 тоғыс 26 қаңтар 22 ақпан 1978 28 күн XI 7 тоғыс 23 ақпан 22 наурыз 1978 28 күн XII 5 тоғыс 23 наурыз 19 көкек 1978 28 күн XIII 3 тоғыс 20 көкек 17 мамыр 1978 28 күн Жаздың басында Үркер аспан әлемінің екінші жағына (көкжиектен төмен) кетеді де, Жер шарының солтүстік жартысындағы елдерге 40 күндей көрінбейді. Қазақтар бұл жөнінде: «Үркер 40 күн жерде жатады» деген. «Жерде жататын» кезінде Үркер Аймен 2 рет тоғысуға тиіс, бірақ олары бізге көрінбейді. Біз 11 тоғысты ғана көре аламыз. Үркерді бір жаңасындағы Ай орағы жауып өткеннен кейінгі 4 апта уақыт бір тоғыс айы деп аталады. Осы сияқты, 3, 5, 7, ..., 25 тоғыс айлары болады, бәрі де 28 күннен. Тоғысу үнемі тақ санға келе бермейді, 4 тоғыс т.с.с. болуы да мүмкін. Бірақ оларды қалыптасқан дәстүр бойынша, тақ санға келтіріп, 5 тоғыс, 7 тоғыс т.с.с деп айта береді. Сондықтан тоғыс есебінде жұп сандар кездеспейді. Календарлық жылда 365 немесе 366 күн болатыны мәлім. 13 тоғыстың бұған 1-2 күні кем. Бұл кем күндер жыл аяғында, тоғыстан тыс қосылып отырады. Тоғыс есебін жүргізу үшін әжептәуір білім керек. Бұл мәселемен шұғылданған сауатты адамдар «есепшілер» деп аталған. Есепшілер Айды, Үркерді, Сүмбілені т.б. жұлдыздарды бақылап, төл алу, бие байлау, жайлауға көшу, қой қырқу, күйек ағыту т.с.с шаруашылық маусымдарының мерзімдерін бұқара халыққа жариялап отырған. Олардың практикалық ережелері бойынша: «5 тоғыста күйек түседі», «3 тоғыста қой қоздайды» т.с.с. Есепшілердің атқарған ролін: «Ел күйекті шешіпті, Есепші айтты», – десіпті» (Ілияс Жансүгіров) деген сияқты өлең жолдарынан да аңғаруға болады. Бұған 18 май күнін қосқанда жыл 365 күн болып шығады. Тоғыстардың таблицасы 19 жылда 1 рет қайталанып отырады. Тоғыс есебі бойынша жыл басы – бір тоғыс айы, ол Григориан календары бойынша әрдайым май айында басталады, содан соң сәйкес ретімен 25, 23, 21, ... 5, 3 тоғыс айлары келеді, ең ақырғысы (13-ші ай) – 3 тоғыс айы. Бір тоғыс айында Қазақстан жеріне жыл құстарының бәрі де келіп болады. Сондықтан жыл құстарының келуі жаңа жылдың (тоғыс есебі бойынша) басталғандығының қарапайым табиғи белгісі болған. «Жыл құсы» революциядан бұрынғы қазақ әдебиетінде үлкен тақырыпқа айналған. Тоғыс есебі ежелгі түркілер мен үнділерде болған. Г.Н.Потаниннің келтірген деректеріне қарағанда Сибирдің түркі тілдес халықтары (алтайлықтар, хакастар, тувалықтар т.б.) Октябрь революциясына дейін тоғыс есебін қолданып келген. Қырғыздардың байырғы календарындағы «тоғыздың айы», «жетінің айы», «бестің айы» т.с.с. ай аттары ежелгі қырғыздардың да тоғыс есебін қолданғандығын көрсетеді. Жоғарыда айтылған кейбір авторлар қазақ жылында 13 ай, айларында 27-28 күн болды дегенде азаматтық айлар мен тоғыс айларын шатастырып алған болуы керек. В.В.Радлов қазақ жылының басы – май (отамалы) айы деген болатын. Бір тоғыс айы жуық түрде майға сәйкес келеді. Тоғыс есебі күрделі, сондықтан оны әркім біле бермейді. Оның үстіне тоғыс айларының реті табиғи тәртіпке кері жүреді: 21 тоғыс айы, 19 тоғыс айы т.с.с 25 және 23-тоғыстар көрінбейді. Осының салдарынан болар, тарихи документтерде тоғыс бойынша көрсетілген даталар кездеспейді. Тоғыс есебінің элементтері ауыз әдебиетінде де, жазба әдебиетте де жоққа тән. Белгілі біреуі мынадай: «Қыз Назымға таласып, Екі батыр соғысты. Бұлтты шайнап мұз бүркіп, Үркер мен Айдай тоғысты» («Қамбар батыр» жырынан). Астрономияға қатысты жазылған белгілі кітаптарда тоғыс есебі айтылмаған, кейбір мақалаларда айтыла қалған күнде «уақыт есебін Үркер бойынша жүргізген» дей салынған. Қалай жүргізілгені беймәлім. Тоғыс есебінің анықтамасы мен теориялық негіздері бізге белгілі әдебиетте Х.Әбішев пен осы жолдар авторының еңбектерінде ғана кездеседі» [106]. М.Ө.Исқақов атамыздың осы кітабының 215-ші бетінде «Неміс саяхатшысы А.Штубендорф...» деп қате жазылған. Дұрысы «Юлий (Юлиус) Иванович Штубендорф (1811-1878), Орыс географиялық қоғамы Сібір бөлімшесінің бірінші ұлық басшысы (1851-1853), Якут облысының азаматтық губернаторы (1857-1862) және т.т.» деп оқыған дұрыс болады. Біздер оның «Қарақастар туралы» деп аталатын 17 беттік ғылыми еңбегін оқып шықтық (бұл еңбекте қазақтың тіл мамандары үшін қызықты жайттар бар). 1851 жылы небәрі 284 еркек пен 259 әйелден (543 адам) құралған Қарақас тайпасы бес ұлысқа бөлінген. Оларды «қарақас» деп орыстар атап кеткен, негізінде өздерін «сары ұлыс» деп атаған. 1) Қарақас руында 46 ер 43 әйел (қарақасша Тофа); 2) Шельбегор немесе Сильпагур (қарақасша Акъдьяуда) руында 90 ер 82 әйел; 3) Кангас немесе Кангат (қарақасша Хашъ-таръ) руында 53 ер 52 әйел; 4) Удин немесе Судин (қарақасша Карадьяуда «қара» сөзі) руында 44 ер 40 әйел; 5) Маллер немесе Манжур (қарақасша Дёптейлерръ) руында 51 ер 42 әйел болған. Осы азғана ел Жеті қарақшы шоқжұлдызын «Тьедагаръ, Tjedeogar» [жеті жұлдыз], ал Үркерді «Ыргаръ, Uergar» деп атаған. Олар «Үркер жазды күні биікте тұрғанда, шөп жақсы шығады» деп айтқан. Қарақастардың жылы 13 айға, әр ай 4 аптаға бөлінген. 1-ай. Шомрай «шомыр» – бойы аласа шөп көктейтін ай (7 мамыр мен 4 маусым аралығы – 28 күн); 2-ай. Дозарай «дозор» – үшкіл үйлерін жабатын қайыңның қабығын сыпыратын кез (4 [7 маусым деп қате жазылған болса керек] маусым мен 2 шілде аралығы – 28 күн); 3-ай. Айкыслай «Ай – сарана гүлі, кыселъ – қызыл» – сарана гүлі қызарып гүлдейтін ай (2 шілде мен 30 шілде аралығы – 28 күн); 4-ай. Айнарай «Ай – сарана гүлі, нар – қазу» – сарана гүлі қазылып алынатын ай (30 шілде мен 27 тамыз аралығы – 28 күн); 5-ай. Эптынхай «Эптынъ – үлкен балға», яғни самырсын ағашын үлкен балғамен қаққанда жаңғақтар түсетін ай (27 тамыз бен 24 қыркүйек аралығы – 28 күн); 6-ай. Джаррытерай «Джаръ – бұғының еркегі, ыттеръ – жүгіреді», яғни бұғының еркегі үйірге түсетін ай (24 қыркүйек пен 22 [28 қазан деп қате жазылған] қазан аралығы – 28 күн – 28 күн); 7-ай. Кыштерай «Кышъ – бұлғын, теръ – аулау», яғни бұлғынды аулайтын ай (22 қазан мен 19 қараша аралығы – 28 күн); 8-ай. Ырглерай «Ырглеръ – күндік демалыс», яғни күн қысқа болғандықтан күні бойы демалатын ай (19 қараша мен 17 желтоқсан аралығы – 28 күн); 9-ай. Соогай «Соогъ – аяз, суық ай», яғни аязды-боранды күндер айы (17 желтоқсан мен 15 қаңтар аралығы – 29 күн [28 күн және 1 қосымша күн] қосылады); 10-ай. Уллуссоогай «Улуссъ – ұлы, үлкен», яғни ең үлкен аязды-боранды күндер айы (15 қаңтар мен 12 ақпан аралығы – 28 күн); 11-ай. Хругоогъай «шаңғымен аңды қуу», яғни терең, борпылдақ қарға омбылатып бұғы (изюбрь) мен бұланды (лось) аулайтын ай (12 ақпан мен 12 наурыз аралығы – 28 күн); 12-ай. Торбытай «жабысқақ қар», яғни бұл айда қар жылымшыланып еріп, жабысқақ болатын ай (12 наурыз бен 9 көкек аралығы – 28 күн); 13-ай. Ытталларай «итпен аңды қуу», яғни бұл айда жылымшы қар түнде қатып, бұғы мен бұлан қарға жабысып қатып қалатын ай (9 көкек пен 7 мамыр аралығы – 28 күн). [107] 96-1 сурет. Юлий (Юлиус) Иванович Штубендорф туралы ғаламтор ақпараты Сібірдегі Қарақастар қолданған 13 айлық күнтізбе де тура М.Исқақов түзген Тоғыс есебінің дәл нұсқасы болып табылады: 28 күн × 13 ай = 364 күн + 1 = 365 күн. «Ол кезде жұлдыз есеп, Айдан бұрын» деп жырлаған Баранқұлов Әубәкірдің жыр жолдарында үлкен мағына бар. [12, 177 бет] Алдағы тарауларда шатаспау үшін қазақтар мен қарақастарда қолданылған тұрақты 13 айлық Тоғыс есебін (28 күн × 13 ай = 364 күн) «Жұлдыз есебі» деп, ал ғылыми тұрғыдан жүйеленген жаңа сипаттағы жұлдыздық ай-күн күнтізбесін «Тоғыс есебі» (27,32 × 13 = 355 және 27,32 × 14 = 382) деп екі бөліп атайтын боламыз. Қазақ халқында 13 айлық Жұлдыз есебімен бірге жанама түрде 3 бунақ (кезең), 4 тоқсан, 9 шілде (тармақ), 12 айлық басқа да уақыт жүйелері қолданылған. Енді сол жөнінде баяндаған мақалаға назар аударайық.


2. «ТОҒЫС ЕСЕБІ» ТУРАЛЫ ЕКІНШІ МАҚАЛА:

ҚҰТ ӘКЕЛГЕН НАУРЫЗ: Мамандық төресі – есепшілік немесе қазақ халқының дәстүрлі астрономиялық түсінік пайымдауларын сөз етсек., Тоқтасын Міштайұлы Өмірзақов, ғалым, «Білім және Еңбек» / «Зерде» журналы, 1989, №3, 12-15 б.б. Қазақ елі аспан денелерін бақылау арқылы шаруашылыққа жетекшілік жүргізетін мамандарды есепші деп атайды. «Күнәң жоқ болса, күнді болжа» демекші, есепші [23] кәсібі – сан қилы күрделі әрі киелі мамандық. Ата-бабаларымыздың оларды қалай сыйлап, қастерлегенін біздің заманымыздағы VIII-IX ғасырда Орталық Қазақстандағы Жанғабыл өзенінің бойына жерленген абыздың зиратынан-ақ байқауға болады. Онда есепшіні – қабірге жұлдыз таспен (метеорит) бірге көміп, үстіне оба үйіп, оның айналасына Күн бейнесін бейнелеген тастар қалап, дәл ортасына мәрмәрден қашалған абыздың мүсінін қойған [М.Исқақов., Халық календары, 201-бет]. Мал баққан әр малшы өзінің бай тәжірибесіне сүйене отырып, кей жағдайда алдын-ала ауа райын болжай алғанымен, нағыз есепші деңгейіне көтеріле алмайды. Себебі, есепшілер күн есептеудің, ауа райын болжаудың дәстүрлі амал-тәсілін құпия сақтап, тек атасынан баласына мұра қылып қалдырып отырды. Қазақ халқының ежелгі есепші тәжірибелерінің бір қыры біздерге Асанқайғы бабамыздың өсиетнамалары арқылы жетіп отыр. Ертедегі есепшілер аспан денелерінің қозғалысы мен табиғат құбылыстарын бақылап қана қоймай, сонымен бірге, малға жайлы өріс белгілеу мен халыққа құтты қоныс таңдау сияқты өте маңызды істерді де атқарған. Күнді бақылаушылар алаулап атқан Күнге, жаңа туған Айға, жыпырлап шыққан жұлдыздарға, қыстай түскен қар мен күз-көктемнің жаңбырына және жер асты суларының қорына барлай мән бере келіп, төрт түлікке өріс таңдайды. 96-2 сурет. Есепші кісесінің жуық түрдегі сызбалық көрінісі

Есепшілердің кісесінде бір беті ақ шүберекпен, екінші беті қара шүберекпен астарланып, ішіне қарай бүктелген күн есептейтін дорбасы ілулі жүреді. Қалтаның ақ матамен тігілген жағында қаз-қатар он-он отаудан жамалған 180 отау бар. Тігінен қарағанда әрбір тоғыз отау бір-біріне жақын орналасып, ал оныншы отауы ғана бөлек орналасқан. Қалтаны көлденеңінен қарағанда әрбір 40 сайын отау арасынан бос орын қалдырып отырыпты. Қалтаның қара матамен тысталған беті де дәл осылай тігілген. Дорбаның ақ матамен астарланған беті жаз айларын, қара матамен тысталған бөлігі қыс айларын көрсетеді. Дорбаның ең соңында 5 отау және 1 отау тігілген. Бұл орындар жыл санатына кірмейтін 5 (6) қонақтың мекені. Тіліміздегі «есепшінің есебі кісесінде» деп айтылатын мақал осы күн есептеу құралынан туындаса керек. [Ерназаров Сағындық ақсақалдан жазып алынды. Қызылорда облысы, Арал ауданы, Тоқабай селосының тұрғыны]. Есепшілер жаз есебін күн мен түн теңелген жаңа тоғыстан бастайды. Бұл түні олар төрт түліктің мінез-құлқын жіті бақылауға алады. ● Егер ол түні түйе түлігі ернін жиі жыбырлатып, ал жылқы оқыранып жұтынар болса, көктем ерте туады. ● Егер ол түні қой малы қорасына алшаңдай басып, еркін кірсе, көктем ерте туады. Ұлыстың ұлы күні – есепшілер Күннің көкжиектен шығуын бақылауға алады. Олардың бай тәжірибесіне сүйенсек, күн бұл таңда төрт түрлі атуы мүмкін: ● Егер Күн жанған оттай қызарып, қан қызыл болып атса, ол жылы өлім-жітім, өрт көп болады, соғыс, қантөгістер болуы мүмкін. Кейбір көне көз, кәрі құлақ қариялардың айтуына қарағанда, «ақтабан-шұбырынды» жылы жаңа тоғыста Күн дәл осылай атқан екен деседі. ● Егер Күн түсі сары қызыл тартып, ыстық лебі бірден бетке ұрып, шақырайып шықса, ол жылы құрғақшылық болады. Мұндай жылы таулы аймақтарда жиі-жиі тасқын болып, шалғынды далада өрт шығады. ● Күннің түсі күңгірт тартып, қораланып, солғын көрінсе, ол жылы жауын-шашын көп болады. ● Егер Күн сәулесі жан-жаққа шашағын төге шашырап, рауандап атса, ол жыл жанға жайлы, молшылық жылы болады. Есепшілер туар жылды табиғат құбылыстарының бұдан да басқа қыр-сырлары арқылы болжай алады. ● Ұлыс күні қар жауса «нұр жауды, туар жыл жақсы жыл болады» деп есептеледі. Наурыздың қары «ақша қар» деп аталады. Есеп жүргізушілер наурызда жауып қатқан қар үстіне құмалақ тастау арқылы көктемнің ерте-кеш туатынына көз жеткізе алады. ● Егер қарға тастаған құмалақ қар үстіне қыдырып қалса, көктем 40 күн кеш туады. ● Егер құмалақ қар ішіне бармақ бойына батып кетсе, көктем ерте туады деп есептеледі. Есепшілер жыл бойы жер отының қалай өсетінін Шолпан жұлдызының тууына қарап та болжай алады. ● Шолпан жарқырап туған жылдары көк бітік шығады, шұнтиып туған жылы шөп те мардымсыз өседі. Әрбір сегіз жыл сайын Шолпан құнтиып туып, еліміздегі әйгілі жұттар сол жылдары болыпты [Х.Әбішев, Аспан сыры, 1966, 50-бет]. ● Ыбырай Алтынсариннің дерегіне қарағанда есепшілер жұт болатынын алдын ала біліп, елді сақтандырып отырған. Есепшілер сол жылы малшыға ну қорық сақтатып, күзде қой күземін қырғызбай жіберткізеді [Ы.Алтынсарин, Шығармалар, 1976, ІІ т. 45-бет]. Сондай-ақ есепшілер көзі аршылған бұлақтың су деңгейін тексеріп, теңіз суы мен жер суларының тартылу не көбеюін қадағалап, олардың жыл бойына мал азығына тигізетін ықпалын алдын-ала есептеп отырған. Еуразияның иен даласын жайлаған көшпелілер ертеден-ақ Қара теңіз бен Каспий теңізінің, Каспий мен Аралдың, сонымен қатар, Балқаш пен Ыстықкөлдің араларында жер асты қатынас барын түрлі жанама жолдармен білген. Мәселен, Каспийдің суы көтерілген жылы Қара теңіздің суының деңгейі төмендеп, керісінше Қара теңіз көтерілгенде Каспий суы төмендейді. Сол тәрізді Балқаш көтерілсе, Ыстықкөлдің суы төмендеп отырған. Осыған орай көшпелілер көш бағытын көтерілген теңіздердің жағалауына бағыттап отырған. Оның бір себебі көтерілген теңіздің айнала төңірегінің шөбі биік, ауасы қоңыржай салқын малға жайлы болады. Байырғы қазақ елінде өріс белгілеу жер көгінің өнуімен тығыз байланысты болды. Дала оты қар еріп, жердің тоң кеудесінің жылуына қарай бой көтереді. Республикамыздың таулы аймақтарында қар тау етегінен бастап, таудың басына қарай ериді. Ата-бабаларымыз төрт түлікті үнемі көк балаусамен қамтамасыз ету үшін далалы аймақтарда оңтүстіктен солтүстікке, ал таулы аудандарда тау етегінен тау басына қарай көш түзеген [Зимняя пастьба овец, 1934, 56-бет]. Қыстай түрлі бұта мен ащы шөп қаузап шыққан малдың асқазанын ретке келтіру үшін алдымен, жабайы тас жоңышқаның көгіне жайып, малдың ішін өткізіп, іш құрылысын түрлі шөп қалдықтарынан тазартады. Осыдан кейін асқазаны отты жақсы қорытуы үшін ең бірінші шүкір жапыраққа жаяды [Б.А.Куфтин, Этнографическое обозрение, М, 1916, 146-бет]. Ұсақ малды жайлауға айдау үшін алдымен алыс жол жүретіндіктен тұяғы тексеріледі. Сонымен қатар қолдың сырты арқылы тынысы тексеріледі. Бұл амал «тастап алу» деп аталады. Тынысы ыстық мал биікті көтере алмайды [Шарғынұлы Сырттанбайдан жазып алынды]. Есепшілер қыс есебін күн мен түн теңелген екінші тоғыс-мизамнан бастап жүргізеді: ● Түйе малы мизам туған күні түнде басын құбылаға беріп, төрт аяғын төрт жаққа керіп жайылып ұйықтаса, ол жылы қыс жайлы болады. ● Егер түйе мизам туған күні бір жағына ықтап, жайсыз жатса, мазасызданып шықса, ол жылы қыс қатал болады. ● Қыс суық болатын жылы жылқы түлігі суық күзде түсік тастайды. ● Жұт болар жылы қойлар өрістен қайтқанда аузына бір-бір шөп тістеп қайтады. ● Кейбір жеміс ағаштары күзге қарай гүлдесе, ол жылы қыс жылы болады. Есепшілердің ілімі бойынша көктем айларында болған құбылыс күз айларында, жаз айларындағы құбылыс қыс айларында күнбе-күн қайталанады [Б.А.Куфтин, 1916, 146-бет]. Көшпелілердің байырғы астрономиялық түсінігі бойынша бір жыл алты ай жаз бен алты ай қысқа бөлінген. Ертедегі түркілер жаз айларын «йас», қыс айларын «қыш» деп атаған. Бүгінгі тіліміздегі алты ай жаз, ала жаздай, алты ай қыс, ала қыстай деген сөз тіркестері сол түсініктердің заңды елесі. Есепшілер Үркер төмен түсіп, Таразы туғанға дейінгі аралықты жаз айларына, ал Сүмбіле туып, Үркер көкке көтерілген уақытта қыс айларына жатқызады. Календарь бойынша бұл уақыттарды 21 марттан 21 сентябрге дейін – жаз, 21 сентябрден 21 мартқа дейін – қыс деп көрсетуге болады. Қазіргі Түркия елі 23 апрелден 26 октябрге дейінгі кезеңді – жаз, ал 26 октябрден 23 апрелге дейінгі уақытты – қыс деп танып, жаз айларын – «Қызырдың күні», қыс айларын – «Қысымның күні» деп атайды [В.А.Гардлиевский, Изб. Соч. т. IV, М, 1968, 89-бет]. ҮШ БУНАҚ Бұл бір жылдағы (360 ÷ 3 = 120) «ыстық – салқын – суық» үш кезең. Бірінші бунақ – тілімізде ретіне қарай «Қара қатқақ, аш өзек», «Қой қоздап, мал төлдеп, малдың аузы көкке, елдің аузы аққа тиген сәт», «тұяқ түрлеп, қой күрлер шақ» деп аталады. Осы уақыт февралдің 9-нан июннің 9-на дейінгі аралық. Екінші бунақ – июннің 9-нан октябрдің 9-на дейінгі мезгіл. Тілімізде бұл кезең – «шөп қуаты басына шығар уақыт» деп аталады. Үшінші бунақ – октябрдің 9-нан февралдің 9-на дейінгі қалған уақыт жатады. Бұл кезең – «тоқты тоймас, шөміш кеппес», «тебінге түсер шақ» деп аталады. ТӨРТ ТОҚСАН Есепшілер бір жылды (360 ÷ 4 = 90) төрт тоқсанға бөліп қарастырады. Бірінші тоқсан «жас тоқсан» деп аталады. Бұған көктем айлары кіреді. Жаз айлары – «жаз тоқсан» деп аталады. Күз айлары – «терме тоқсан» не «жел тоқсан» деп аталады. Қыс айлары – «қыс тоқсан» деп аталады [А.А.Диваев, Месяца по киргизскому стилю, с обозначением народных примет, 283-бет].

ЖЕТІ АМАЛ 1. Күннің тоқырауы; 2. Қарашаның қайтуы; 3. Үркердің батуы; 4. Мұздың қатуы; 5. Киіктің матауы; 6. Айдың тоғауы; 7. Тоқсанның кіруі [Х.Әбішев, Аспан сыры, 1966, 129-бет]. Күннің тоқырауы Жазғы тоқырау 21 июнде күннің ұзаруы аяқталады, қысқы тоқырау 22 декабрде күннің қысқаруы тоқталады. Қарашаның қайтуы Есепшілер қараша түсті деп жайылымның сонысы шайылып, айнала-төңірек көңілсіз сұрқай түске енген уақытты айтады. Олардың есебі бойынша қараша Таразы жұлдызы туып, Үшарқар жұлдызы көтеріліп, «Теке бұрқылдақтың» қары жауғанда қайтады [Б.А.Куфтин, 1916, 128-бет]. Үркердің батуы Үркердің жерге түсуі. Үркер төмен түскенде мүлде көрінбей кетсе, есепшілер – «Үркер жерге түсті, жаз құрғақ болады», Үркер жерге жетпей көкжиектен көрініп жатса – «Үркер суға түсті, жаз жаңбырлы болады», ал егер Үркер көкжиектің қара барқын жолағына түссе – «Үркер тасқа түсті, жаман болады» деп болжам айтады. Үркер жұлдыз шоғыры майдың 10-нан бастап 20 июнге дейін көкжиекке көтерілмейді [Ауа райы туралы халық болжамдары, «Тургайская газета», 1908, №11]. Мұздың қатуы Су бетінің қаймақшуы – мұздың қатуы деп аталады. Ол қарашаның қары деп те аталады. Су бетіне кілегей қазан суығы ұрғаннан бастап туа бастайды. Ұлбике қыз бен Күдері қожаның айтысында: Ақ тайлаққа жүк арттым қатар-қатар, Шудасы шөгіп жатса жанға батар, Қауыста қарашамен қаймақшиды, Жеті тоқсан айында дария қатар – деп жеті амалдың бәрін өлеңге қосады [Нұргелді Уалиев, Жұмбақ жетілер, «Жалын», 1988, №3, 108-бет]. Киіктің матауы Киіктің үйірге түсуі немесе «теке бұрқылдақ» деп те аталады. Есепшілердің айтуына қарағанда «киіктің матауы» кезінде күн үрлесін болып, алыс жер көзге көрінбей бұрқасын болып тұрады. Бұл кезең Үркер батқан қыс айында болады. Үркер қаңтар айының 11-де батады. Сол түні арқар, құлжа, таутеке үйірге түсетіндіктен «Үркер батқанда, таутеке тастан ұшады» дейді. Бұл жайында аңшылар: – Аң біткеннің бәрі Үркерге қарайды. Бұл күні тауешкінің ұрғашылары қораланып тұрады. Ал Таутеке болса, биік тастың үстінде екі көзі Үркерді бақылап, өзі не күйсеп, не тасты жалап тұрады. Үркер батқан сәтте: – Алты айда жиған майымды, Алты күнде арытпасам, Несіне теке болып жарытайын деп таудан қарғып, тастан ұшады. Бар-жоғы жеті күнде ұрынып, сасай болып шығады дейді [Х.Әбішев, Аспан сыры, 1966, 107-бет]. Қыс тоқсан Қыс тоқсанға – қыс айларын кіргізеді. Ай тоғамы Үркер мен Айдың қатар көрінуін есепшілер «тоғыс» деп атайды. Тоғыс кезінде Үркер мен Ай бір-бірінен алыс болса, халық тәжірибесінде «бұл екеуі бір-бірімен қырбай болған екен, қырсығы мал мен жанға тимесе» деп қауіп етіседі. Ал, егер Үркер мен Ай бір-біріне жақын орналасса, шаруақор қазақ: «мына екеуі әмпей-жәмпей бола қалған екен, мал мен жанның жағдайы жаман болмас» деп отырады. Әдетте тоғыс үш күнге созылады: бірінші күнін «ауыл үй қонды» дейді, екінші күнін «тоғысты, тоғамдасты» дейді, үшінші күнді «өріп шықты» дейді. Бір жыл ішінде Үркер мен Ай 13 рет тоғысады. Біз тек 11 тоғысты ғана көре аламыз. Ал екі тоғыс Үркер жерде жатқанда өтеді. Тоғыстар тілімізде бір тоғыс, жиырма бес тоғыс, жиырма үш тоғыс, жиырма бір тоғыс т.б. деп келе береді. Сондықтан «тоғыс таққа тоғайды» дейді. Есепшілердің айтуына қарағанда, тоғыстардың ең ауыры Ақпан айындағы – Ақпан мен Қамбардың тоғысы. «Білмесең білдірем, білсең бүлдірем» деген тоғыс осы. Сондай-ақ «Жеті тоғыста жер босайды» деген тоғыс Наурыз айында, «Бес тоғыс болмай, белгілі жаз болмайды» деген тоғыс көкек айында болады. Қазақстанның көп жерінде тоғыс есептерінің аты түгел айтыла бермейді. Бұл дәстүр тек Шу қазақтарында сақталған. Тоғыз тоғыс – Екі ағайынды; Жеті тоғыс – Наурыз; Бес тоғыс – Көкек; Үш тоғыс – Мамыр; Бір тоғыс – Маусым; Жиырма үш тоғыс – Саратан; Жиырма бір тоғыс – Шілде; Он тоғыз тоғыс – Тамыз; Он жеті тоғыс – Қыркүйек; Он бес тоғыс – Мизам; Он үш тоғыс – Қараша-Қауыс; Он бір тоғыс – Қаңтар [Ауа райы туралы қазақтың халықтық болжамдары. Аты аталған еңбек, №11, М.Исқақов, Аты аталған еңбек, 226-бет, Н.Уалиев, Аты аталған еңбек, 108-бет)]. ТОҒЫЗ ТАРМАҚ (ТОҒЫЗ ШІЛДЕ ЕСЕБІ) Есепші тілінде бұл термин «тоғыз шілде» деп те аталады. Есеп бойынша бір жылды тоғыз бөлікке (360 күн ÷ 9 шілде (тармақ) = 40 күн) бөлуден туған. Есепшілердің айтуына қарағанда біздің жерімізде ауа райының қызуы мен сууының аралығында біршама болса да 40 күн ішінде тұрақтылық сақталып, 41-ші күні өзгеріс болады. Табиғаттағы осы құбылысқа орай тіліміздегі «қырқына шыдап, қырық біріне шыдамапты» деген сөз туындауы мүмкін. Сөздік қорымызда тоғыз шілденің болғанына «ай мен айдың оты басқа, шілде менен шілденің көгі басқа» деген мақал айғақ бола алады. Алайда тілімізде тоғыз шілденің екеуінің ғана атауы сақталыпты. (Бұл күнтізбенің жүйесін 4 кесте арқылы оңай түсінуге болады). Ұлы шілде 26-шы июнь мен 3-ші август аралығындағы ең ыстық күндер. Кіші шілде 27-ші декабрь мен 5-ші февраль аралығындағы ең суық күндер. Тілдік қорымыздағы басқа шілделердің атаулары мүлде жойылып кетті деген пікірден аулақпыз. Олар шілденің атынан ай (амалдар) атауына ауысып кетуі әбден мүмкін. ОН ЕКІ АПАТ Жеті ағайынды жұт – жұт, қуаңшылық, зілзәлә, індет, сел, өрт, соғыс және содыр – сегіз, салақ – тоғыз, олақ – он, жалқау – он бір, қорқақ – он екі. Есепшілер табиғаттың салдарынан болатын алдыңғы жетеуін – «апат», ал адамдардың кемшілігінен болатын соңғы бесеуін «кесапат» деп атайды. Сонымен қатар, тілімізде жазғанның (құдайдың) қаһарына ұшырап болған қырғынды – «нәубет», ел басқарған адамдардың халыққа істеген зұлымдық-сұмдығы – «зұлмат» деп аталады. Шөпті он екі буын санымен бөлу Есепшілер жер көгін буын санымен есептеп малға пайдаланады. От атаулыны былай деп бөледі: Бір және үш буын арасы – балауса көк. Бұл шөптерге ерте көктейтін тақырдың отын жатқызады. Ол шөпті малшы қауымы жаз жайлауға көшкенше төрт түлікке жегізеді. Бұл көк шөптер ұлы шілдеде күйіп, ұшып кетеді. Бес және жеті буын арасы – жайлаудың шүйгіні. Бұл өсімдік мал сүйіп жейтін «жаз оты» деп аталады. Жеті және тоғыз буын арасы – күзеудің қара оты. От қуаты шөптің дәніне жиналған шағы. Тоғыз және он екі буын арасы – ащы бұталы өсімдіктер. Қыстың отына қопаның қалың нуы, саздың қамыс-құрағы, ойдың қара сорасы жатады. Есепші кәсібі өте сирек мамандық. Елімізде күні бүгіндері есепшілер аракідік болса да әлі кездесіп отырады. Олардың бай тәжірибесін жинап, қоғамымыздың бүгінгі игілігіне жарата алсақ, нұр үстіне нұр болар еді. [108] 4 кесте. Тоғыз тармақтың (тоғыз шілде) «тоғыс айы» мен «амалдарға» бөлінуі № Амал Айлар саны Тоғыс ай Тоғыс айы Амал Күн Сағат Минут 1 9,1 0,3333333 0 Жаңа Ай 9,1 9,1 9 күн 2 сағ. 24 мин. 2 18,2 0,6666667 1 18,2 18,2 18 күн 4 сағ. 48 мин. 3 27,3 1 1 1 тоғыс 27,3 27,3 27 күн 7 сағ. 12 мин. 4 36,4 1,3333333 1 36,4 36,4 36 күн 9 сағ. 36 мин. 5 45,5 1,6666667 2 22,75 45,5 45 күн 12 сағ. 0 мин. 6 54,6 2 2 27-25 тоғ. 27,3 54,6 54 күн 14 сағ. 24 мин. 7 63,7 2,3333333 2 31,85 63,7 63 күн 16 сағ. 48 мин. 8 72,8 2,6666667 3 24,266667 72,8 72 күн 19 сағ. 12 мин. 9 81,9 3 3 25-23 тоғ. 27,3 81,9 81 күн 21 сағ. 36 мин. 10 91 3,3333333 3 30,333333 91 91 0 сағ. 0 мин. 11 100,1 3,6666667 4 25,025 100,1 100 күн 2 сағ. 24 мин. 12 109,2 4 4 23-21 тоғ. 27,3 109,2 109 күн 4 сағ. 48 мин. 13 118,3 4,3333333 4 29,575 118,3 118 күн 7 сағ. 12 мин. 14 127,4 4,6666667 5 25,48 127,4 127 күн 9 сағ. 36 мин. 15 136,5 5 5 21-19 тоғ. 27,3 136,5 136 күн 12 сағ. 0 мин. 16 145,6 5,3333333 5 29,12 145,6 145 күн 14 сағ. 24 мин. 17 154,7 5,6666667 6 25,783333 154,7 154 күн 16 сағ. 48 мин. 18 163,8 6 6 19-17 тоғ. 27,3 163,8 163 күн 19 сағ. 12 мин. 19 172,9 6,3333333 6 28,816667 172,9 172 күн 21 сағ. 36 мин. 20 182 6,6666667 7 26 182 182 0 сағ. 0 мин. 21 191,1 7 7 17-15 тоғ. 27,3 191,1 191 күн 2 сағ. 24 мин. 22 200,2 7,3333333 7 28,6 200,2 200 күн 4 сағ. 48 мин. 23 209,3 7,6666667 8 26,1625 209,3 209 күн 7 сағ. 12 мин. 24 218,4 8 8 15-13 тоғ. 27,3 218,4 218 күн 9 сағ. 36 мин. 25 227,5 8,3333333 8 28,4375 227,5 227 күн 12 сағ. 0 мин. 26 236,6 8,6666667 9 26,288889 236,6 236 күн 14 сағ. 24 мин. 27 245,7 9 9 13-11 тоғ. 27,3 245,7 245 күн 16 сағ. 48 мин. 28 254,8 9,3333333 9 28,311111 254,8 254 күн 19 сағ. 12 мин. 29 263,9 9,6666667 10 26,39 263,9 263 күн 21 сағ. 36 мин. 30 273 10 10 11-9 тоғ. 27,3 273 273 0 сағ. 0 мин. 31 282,1 10,333333 10 28,21 282,1 282 күн 2 сағ. 24 мин. 32 291,2 10,666667 11 26,472727 291,2 291 күн 4 сағ. 48 мин. 33 300,3 11 11 9-7 тоғ. 27,3 300,3 300 күн 7 сағ. 12 мин. 34 309,4 11,333333 11 28,127273 309,4 309 күн 9 сағ. 36 мин. 35 318,5 11,666667 12 26,541667 318,5 318 күн 12 сағ. 0 мин. 36 327,6 12 12 7-5 тоғ. 27,3 327,6 327 күн 14 сағ. 24 мин. 37 336,7 12,333333 12 28,058333 336,7 336 күн 16 сағ. 48 мин. 38 345,8 12,666667 13 26,6 345,8 345 күн 19 сағ. 12 мин. 39 354,9 13 13 5-3 тоғ. 27,3 354,9 354 күн 21 сағ. 36 мин. 40 364 13,333333 13 5-3 тоғ. 28 364 364 0 сағ. 0 мин. 41 373,1 13,666667 14 26,65 373,1 373 күн 2 сағ. 24 мин. 42 382,2 14 14 3-1 тоғ. 27,3 382,2 382 күн 4 сағ. 48 мин. Ежелгі түркі-қазақ күнтізбелерінде айлар есебі дөңгелектеліп солтүстік өңірде 28 күнмен, оңтүстіктікте 40-41 күнмен жүргізілген: 364 күн × 3 жыл = 1092 күн ÷ 40 тоғыс ай = 27,3 күн 40 күн × 15 шілде + 41 күн × 12 шілде = 600 + 492 = 1092 күн ÷ 39 тоғыс ай = 28 күн 3. «ТОҒЫС ЕСЕБІ» ТУРАЛЫ ҮШІНШІ МАҚАЛА:

ҚАЗАҚ КҮНТІЗБЕСІ ЖАЙЛЫ БІР АНЫҚ НЕМЕСЕ ҮРКЕРДІҢ ТОҒЫСУЫ

Көнеден қалған асыл мұрамыздың әртүрлі нұсқалары жер-жердегі қазақ қауымының ішінде әртүрлі қолданыста болған. Ұшқан құстың қанаты талып, жүгірген аңның тұяғы тозған, ұлан байтақ қазақ даласын мекендейтін және тағдыр тәлкегінен шығандап кеткен қазақтар арасында ай аттарын арабша, орысша әртүрлі атап келгендігі белгілі. Ай аттары ұмытылып, жұлдыз аттары, кейде амалдардың аттары ауысып қолданылып жүр. Аталмыш тақырып төңірегінде Шәкәрім Құдайбердіұлынан Әлкей Марғұланға дейін көптеген адамдар қалам тартыпты. 1923-жылы Орынбор қаласында жарық көрген «Қазақ календары» қазақ мәдениетіне елеулі үлес қосқандығы белгілі. Әйтсе де, күні бүгінге дейін нағыз өмірде қолданылып жүрген ортақ күнтізбе жоқ. Қазақ жұртының уақыт есебіндегі Үркер шоқжұлдызына негіздеп жүргізілетін «Тоғыс есебі» ерекше маңызды. Тоғыс есебі шаруа жайымен, мал шаруашылығымен шұғылданып өмір кешкен байырғы қазақ халқының Үркер қозғалысына негізделген күнтізбесі. Тоғыс есебін жүйрік білетін есепшілер мен дана қариялар азайып кетсе де, ескі сүрлеумен із шолуға ниет еттік. Айдың Үркерді басып өтуі – тоғыс деп аталады. Дәл тоғыс кезінде Үркер айдың арғы жағында тасада қалады да, жердегі адамдарға көрінбейді. Ай жылжып өткен соң тоғыс аяқталып, Үркер көрінеді. Тоғыс үш күнге жалғасады. Бір тоғыстан екінші тоғысқа дейінгі мерзімді «тоғыс айы» деп атайды. Үркер күн мен айдың орбитасына (эклиптикаға) жақын болғандықтан оған қатысты күн мен айдың орналасуына қарап жыл мезгілін, айдың қай тоғыс екендігін анықтап отырған. Күнтізбені Үркердің қозғалысына орай көшпелі халық шаруашылығын, науқанды жұмыстарын да тоғыс есебіне сәйкестендірген. Үркерге қарап қыс пен жаздың басын анықтаған. Халықтың «Үркер шаңырақтан көрінсе үш ай тоқсан қысың бар, ел жатқанша Үркер жамбасқа келсе жаз шықпағанда несі бар» деп тәмсілдеген. Күз басында Үркер іңірде – күншығыстан, қыс басында іңірде – төбеде, көктем басында іңірде – күн батыстан көрінеді. Тоғыс айының ұзақтығын ғылымда 27 күн 7 сағат 43 минут деп есептейді. Мұны жуық шамамен 28 күнмен есептейміз. Бір жылда 13 тоғыс айы бар, яғни Ай мен Үркер бір жылда 13 рет тоғысады. Жаз басында Үркер аспан сферасының екінші жартысында көкжиектен төмен кетеді де, жер шарының солтүстік жартысындағы елдерге 40 күн көрінбейді. Қазақ мұны Үркер 40 күн жерде жатады деп айтады. Сол 40 күнде екі рет тоғысуға тиіс. Бірақ біз көре алмаймыз, тек он бір тоғысты ғана көре аламыз. 13 тоғысты 28 күнмен көбейткенде 364 күн болады. Бұл мизамша санаудан бір-екі күн кем деген сөз. Бұл күндер жыл аяғында тоғыстан тыс қосылып отырады. Тоғыс есебі бойынша жыл басы – бір тоғыс ай. Ол әрдайым мамыр айына сәйкес келеді. Бұрын жыл басын мамыр айынан есептеген. Бұл айда құстар келіп болады. «Жыл құсы» деген атау осыған байланысты. Сонан соң 25, 23, 21, 19, 17, 15, 13, 11, 9, 7, 5, 3 тоғыс айлары келеді. Ең ақырғы тоғыс – 3 тоғыс айы. Тоғыс үнемі тақ санға келе бермейді. 4, 6, 8 тоғыс та болуы мүмкін. Қалыптасқан дәстүр бойынша оны тақ санға сәйкестендіріп айта береді. № Жаз-күз маусымы № Күз-қыс маусымы № Қыс-көктем-жаз маусымы 1 23 тоғыс шілде 5 15 тоғыс қараша 9 7 тоғыс бірдің айы 2 21 тоғыс тамыз 6 13 тоғыс желді 10 5 тоғыс көкек 3 19 тоғыс мизам 7 11 тоғыс қаңтар 11 3 тоғыс мамыр 4 17 тоғыс қазан 8 9 тоғыс үштің айы 12 1 тоғыс маусым Тоғыс есебі ежелгі түркі және үнді халықтарына белгілі болған. Мәселен, қазақтар, қырғыздар, хакастар, алтайлықтар, тувалар қолданған тоғыс айларының әдеттегі айлармен сәйкестігі төмендегідей болып келеді. Көшпелі қазақ халқы күйек алу, бие байлау, мал төлдету, көшіп-қону сияқты шаруа науқандарын тоғысқа үлестіріп ұйымдастырып отырған. Керей қазақтары тоғыс есебін бүгінге дейін қолданып келеді. Алайда тоғыс есебін дұрыс болжайтын көнекөз қариялар азайғандықтан ағаттықтар орын алып, әр жерде әртүрлі есептеу кездесіп жүр. Бұл – ортақ нақтылы күнтізбенің болмауына байланысты. Сондықтан осы ғылыми мақаланы бірер кітаптар қарап, күнтізбеге байланысты жинақтаған мағлұматтар мен материалдарды қортындылап, тұжырымдап жазып отырмын және де ол Абақ Керейдің Жәнтекей руының Қаражан әулетінен тараған марқұм қарт әкем – Қабисат Можанұлының және Бүркітбай Әбиұлының, Жапан Балықбайұлының шерткен әңгімесі, қалдырған мағлұматтарына негізделген. Тоғыс есебімен тығыз байланысты есептің бірі – амалдар. Амал – кейбір айларда 5-10 күнге, кейде бірнеше аптаға созылатын ауа райның қолайсыз кезі немесе айдың қолайсыз бөлігі. Амал байырғы қазақ күнтізбесінде наурызға сәйкес келетін ай атына байланысты шыққан. Зодиактың «Тоқты» деп аталатын шоқжұлдызын арабтар «әл-Хамал» деп атаған. Амал атауы осыған байланысты шыққан тәрізді. Амалда ауа райы бұзылып, малға да жайсыз болып, қара суық, ызғырық жел, не жауын-шашын, қар жауады. Амалда тиянақты астрономиялық не метрологиялық заңдылық болғанмен жыл сайын дәл сол мерзімде ауа райында өзгеріс болатындығы өмір шындығы. Керей қазақ амалды былайша есептеп, шаруашылығын осыған үйлестіріп келген. Қазір де амалды есептеу бар. Тоқырауын амалы – қаңтардың жиырмасында кіріп, жиырма бесінде шығады. Бұл – күн тоқтаған кезге байланысты келетін амал. Ақпан амалы – үт айының онында кіріп, он бесінде шығады. Халық аңызында Ақпан-Тоқпан есімді ағайынды екі жігіт кезекпен қой бағады екен. Ақпан қой жайған күні ауа райы кенеттен бұзылып, қоймен бірге ығып, далада үсіп өлген. Сол қыс жұтқа айналып, содан ақпан амалы қалған дейді. Үт амалы – үт айының жиырмасында кіріп, жиырма бесінде шығады. Наурыз амалы – бірдің айының онында кіріп, он бесінде шығады. Әз амалы – бірдің айының жиырмасында кіріп, жиырма бесінде шығады. Әзді ақ сақалды үлкен қария адамның бейнесімен бейнелеп түсінеді. От амалы – көкектің онында кіріп, он бесінде шығады. Сіріңке жоқ заманда көрші ауылдан от алуға барған әйел қайтып үйіне жеткенше бұрқақтан адасып үсіп өледі. Осыдан от амалы атанған. Керейлерде «от амалы – оңына бақса от алғанша, терісіне бақса оталғанша» деген тәмсіл сөз бар. Сәуір амалы – мамыр айының онында кіреді. Кейбір жылы сәуірде ауа райы бұзылып 40 күнге жалғасады. Қариялар сәуір амалы кіргенде бұлтты бақылайды. Бұлт төніп, ыдырамаса, сәуірдің бұлты қалып қойды дейді. Ол жылы сәуір амалы ұзаққа созылып, бұлт төніп, мұз жауады. Сондықтан «сәуір болмай тәуір болмас» деген тәмсіл қалған. Саратан Зауза амалы – маусымның онында кіріп, он бесінде шығады. Сары атан түйеге мінген Зауза атты қыз құрбан айтта қыдырып, жолда үсіп өлген дейді. Содан Саратан-Зауза атанған. Амалдар жөнінде басқа қазақ жерлерінде әр түрлі варианттар айтылуы мүмкін. Бұлардың сыртында «көкірекшал», «құралайдың салқыны», «аласапыран», «бұлбұл торғай» сияқты амалдар айтылады. Наурыз айының жиырмасы кезінде аласапыран деген амал кіреді. Құралайдың салқыны – шамамен мамырдың жиырмасында болады. Бұл – аң төлдейтін мезгіл. Сол кезде тау басына бұлт төніп, аспан бұзылады. Аң солай өрлеп бұлтпен тасаланып төлдейді. Амал бірнеше күнге жалғасады. Киіктердің құралайы аяқтанады. Амал аты осыған байланысты қойылған. Бұлбұл торғай амалы – жаз басында болады. Жаз торғайының келуіне байланысты болуы мүмкін. Тоғыс пен амалдарды есептеу – Монғолиядағы қазақтар ортасында әлі де бар болғанмен толық, нақтылы емес. Сондықтан осы мақала дұрыс болжауға сеп болар деген үміттеміз. Ал, қазақша ай аттары – Қазақстанда амал аттарымен ауысып қолданылып келеді. Ақпан, наурыз, сәуір деген ай емес – амал аттары. Монғолия қазақтары ақпанды – үттің айы, наурызды – бірдің айы, сәуірді – көкек айы деп атайды. Көне түркілерде жыл есебі реттік санмен айтылған. Кей айларды реттік санмен атау Қытай және Монғолия қазақтарында сақталған. Монғолия қазақтары жыл он екі айды қаңтар, үттің айы, бірдің айы, көкек, мамыр, маусым, шілде, тамыз, мизам, қазан, қараша, желді деп атайды. Халық жыл маусымда күн мен түннің теңелуін, күннің ұзаруы мен қысқаруын мұқият қадағалап отырған. Бұл дәстүр әлі де жалғасын тауып келеді. Осыған байланысты халық арасында ертеден қалыптасқан тәмсіл сөздер сақталған. Мәселен, күндізгі уақыт тоқырауда торғай адым, қаңтарда қарға адым ұзарады. Шілдеде шіл адым қысқарады. Үштің айы – күштің айы дейді. Бұл – аяз күшейетін ай. Бірдің айы – сүрінің айы дейді. Бұл ет сүрленетін ай. Көкекті – көк ішек деп тағы айтады. Көкекше көк шығып малдың ішегі көгереді. Мамырда – май ішек дейді. Мамырда малдың ішегіне май жүгіретін ай деген сөз. Осылайша жыл он екі ай мен жұлдыздар әлемін, ауа райы құбылыстарын біршама жақсы білген білгір жұрт – қазақтар екендігі жоғарыдағы мәліметтерден көрініп тұр. Қадан Қабисатұлы. [109]

4. «ТОҒЫС ЕСЕБІ» ТУРАЛЫ ТӨРТІНШІ МАҚАЛА:

2015 жылғы 05 ақпан, ҮРКЕРЛІ АЙДЫҢ БӘРІ ҚЫС Бұрынғы қазақ қоғамында уақытты жұлдыздар бойынша есептеудің жүйесі болған. Әлі күнге дейін бұл уақыт есебі «Тоғыс есебі» деп аталады. Әлемнің басқа елдерінде кездеспейтін бұл жүйеде уақыт Ай мен Үркер жұлдыз шоғырының әрбір 28 күнде бір «тоғысып» отыруы бойынша анықталады. Көне дәуірлерден келе жатқан тоғыс жүйесінде есепшілердің Үркер жұлдыз шоғырын таңдап алуының себебі болуға тиіс. Біріншіден, Үркер жұлдыз шоғыры түнде шоқтай болып, көзге бірден жарқырап түседі. Екіншіден, 10-мамыр мен 20-маусым аралығынан басқа уақыттарда Үркер жұлдыз шоғыры (Торпақ шоқжұлдызының құрамында) түнгі аспанда үзбей көрініп тұрады. Үшіншіден, ай батыстан туып, шығысқа қарай қозғалғанда, Үркер шығыстан туып батысқа қарай қозғалады. Бір-біріне қарсы қозғалған аспан денелерінің кездескен уақыты, яғни «тоғысқан» мезгілі уақытты дәл белгілеу үшін таптырмас белгі іспетті деуге болады. Қазіргі ғылымда мұндай уақыт мөлшерін «жұлдыздық [сидерлік] ай» есебі деп атайды. Оның мөлшері жуық түрде 27 күн 7 сағат 43 минутқа тең. Ертеде дәл есептейтін сағат болмағандықтан қазақ есепшілері жұлдыздық ай мөлшерін 28 күн етіп белгілеген. Бір жыл ішінде Ай мен Үркер 13 рет тоғыса алғандықтан, нәтижесінде тоғыс есебінде 364 күн болған. Қазіргі қазақ тілінде тоғыс есебіне қатысты едәуір сөз, тұрақты сөз тіркестері сақталған. Мысалы, «қырқына шыдап, қырық біріне шыдамапты» деген тұрақты сөз тіркесінің мәнін былай деп ашады. 40 айда Тоғыс есебі мен Күн жылы жуық түрде дұрыс теңеледі. Ал 41 айда тоғыс есебінің мөлшері дұрыстала түскенмен, Күн жылы өз мөлшерінен 8 күн асып түседі. Ай мен Үркердің тоғысуын есепшілер үш күнге бөледі. 1. Ай мен Үркер бір-біріне жақын келген күнді «ауыл-үй қонды» деп атайды; 2. Ай орағының немесе тасасында Үркердің көрінбей қалуын «тоғамдасу» деп атайды. 3. Айдың Үркерді басып өткен үшінші күнін «өріп шықты» деп атайды. Бұл тоғыс «бес тоғыс» деп аталады. Осы тоғыстан бастап Қазақстан жерінде жер көктеп, ағаштар бүршік жара бастайды. Ай мен Үркердің тоғысуына орай халқымыздың тұрмысында болжам айту жиі кездеседі. Мәселен, «Ақпан мен Қамбардың тоғысы» болады. Бұл тоғыста Ай шалқасынан қып-қызыл болып жатып алып, Үркерден алыс тоғысады. Мұндай тоғысты ертеде халқымыз «Жұт тоғыс» деп атаған. «Білсең Хұтпын, білмесең жұтпын» дейтін қағида осы оқиғалардан кейін айтылған болса керек. Бұл жердегі Хұт деп отырғанымыз – ақпан айының жұлдыз атауы. Тоғыс есебі – уақыт есебінің Үркер шоқжұлдызы бойынша жүргізілетін жүйесі, яғни Үркерге негізделген күнтізбе. Ай орағының немесе ай табағының Үркерді басып өтуі тоғыс, тоғысу немесе тоғаю деп аталады. Тоғыс кезінде аспан әлемінің аядай учаскесіне шоғырланып жиналған Үркердің айқын алты жұлдызы Айдың арғы жағында, тасада қалады да, жердегі бақылаушыға көрінбейді. Ай ақырын жылжып өтіп кеткенде, тоғыс аяқталып, Үркер көрінеді. Ай мен Үркер үнемі тоғыса бермейді. Тетелес келетін екі тоғыстың аралығында өтетін уақытты қазақ халқы «тоғыс айы» дейді. Тоғыс есебі қазақтардың ауыз әдебиетінде де жиі кездесіп отырады. Мысалы, «Қамбар батыр» жырында: «Қыз Назымға таласып, Екі батыр соғысты. Бұлтты шайнап, мұз бүркіп, Үркер мен Айдай тоғысты» деген өлең жолдары кездеседі. Демек, қазақ жыл қайыру тәжірибесінде тоғыс есебі ертеректе көне түркіден қалған сарқыншақ болса керек. Ай, жыл, мезгіл, апта, күн ұғымдары, жалпы күнтізбе мен ауа райына қатысты атаулар жалпы адамзаттық қажеттіліктен туындап, адамзат пайда болғаннан бері қолданылып келе жатқандықтан, әрбір космонимдердің, ауа райы мен күнтізбе жүйесіне қатысты лексикалық бірліктердің өзіндік тарихы (этимологиясы), қолданылу ерекшеліктері, тілдік жіктелуі болады. Үркер тоғысының, әсіресе малшы қауымы үшін біраз артықшылығы байқалады. Жылбасының (Үркердің батуының) көктемнің соңғы айына келуі ел тұрмысы қолайлы болуымен бірге, есепшілер ендігі жерде Үркердің тәуліктік қозғалысын астрономиялық меже етіп алып, түннің ұзақтығы, қысқалығы тәрізді құбылыстарды анықтады. Бұрын түннің ұзақ не қысқа құбылысын жай ғана сезінсе, ендігі жерде бұл құбылысты Үркер арқылы бақылап белгілеу мүмкін болады. Үркер қас қарая көрініп, таң атқанша батпайтын болса, ең ұзақ түн (қыс ортасы), ал түн ортасы ауа батып кетсе, күннің ұзарып, түннің қысқара бастағаны. Сөйтіп, есепшілер Үркердің жылдық жолына ғана емес (мысалы, Үркер батқан кезден келесі жылы батқан кезге дейінгі аралық), тәуліктік қозғалысына да назар аударды. Үркер тоғысының тағы бір артықшылығы – ауа райын болжауға жыл мезгілдерінің (солярлық уақыттың) қалай өтетінін жорамалдауға қолайлылығы. Үркер есебі бойынша жыл екі мезгілге бөлінген. «Үркер жерге түсіп» көрінбей кеткен кез – жаз, ал «Үркер көрінетін кез» – қыс. «Үркерлі айдың бәрі қыс» деп аталатын дағдылы сөз орамы осыны аңғартады. Қазақ есепшілері қаншалықты жарқырап тұрғанымен, Сүмбіле, Босаға тәрізді аспан шырақтарын нысана етпей, Қамбар жұлдызына (Арыстан шоқжұлдызы. автор) жіп таққан. Бұның себебі неде? Зерттеуші бұл сауалға төмендегідей жауап береді. Сонымен байырғы есепшілер аспан аясында аймен кездесетін жұлдызды тапқан. Ол – Қамбар жұлдызы. Бұл жұлдыз күз айларында туылып, көктем айларында батады. Қамбар жұлдызы көк жүзінде аймен бес рет кездеседі. Яғни есепшілердің тілімен айтқанда, бес мәрте тоғысады. Алғашқы тоғыс қазан айында өтеді. Қамбар жұлдызымен ай өзінің тоғыз жаңасында тоғысады. Сондықтан осы айды тоғыздың айы (қазан) деп атайды. Одан кейін ай Қамбармен өзінің жеті жаңасында тоғысады. Бұл айды жетінің айы (Қараша), Айдың Қамбармен бес жаңасында тоғысуын бестің айы (Желтоқсан), үш жаңасында тоғысуын үштің айы (Қаңтар), бір жаңасында тоғысуын бірдің айы (Ақпан) деп атайды. Әрбір күнқайырудың өзіндік жүйесі, соған сәйкес жыл басы, жыл мейрамы, сол мейрамда өткізілетін салт-дәстүрлері болады. Қамбар тоғысы – өзіндік жүйесі бар күнқайыру. Оның бас айы – бірдің айы (Ақпан). Жыл басын тойлау айдың бірінші жаңасында басталады. Яғни айға тән ету салты қатаң сақталады. Мейрам аты «Қызыр Ата» немесе «Ақтың мейрамы» деп аталады. Қамбар жұлдызына қарағанда Үркердің күн белдеуіндегі жүретін жолы әлдеқайда ұзақтау. Қазақ қауымы үшін Үркер тоғысының бірнеше қолайлы жағы бар. Ескі жылдың шығуы мен жаңа жылдың кіруі бұрынғыдай қыс мезгілінің аяғына (ақпанға) емес, көктем мезгілінің соңына сәйкес келетін болды. Үркер мамырдың 10-ында батып, сол батар алдында жаңа туған аймен тоғысады. Бұны есепшілер бір тоғыстың айы деп атап, оны жылдың басы етіп белгілеген. Қазақ есепшілерінің ұстанған жүйесі бойынша Күн, Ай, Жұлдыз тәрізді аспан шырақтары бір-бірімен тығыз байланыста болуы шарт. Уақыт өлшемін анықтау, белгілеу осындай шарттылыққа бағынуға тиіс. Оның үстіне қазақ қауымында Айға табыну салты өте күшті болған. Сондықтан есепшілер де қоғамдық сананың осындай түрінен (діннен) тысқары тұра алмаған. Ата-бабаларымыздың ерте заманда «Жаңа айда жарылқа, ескі айда есірке» деп тәу ететін салты күні бүгінге дейін сақталған. «Үркер тумай сорпа ішуге келмейді» деген тіркес бар, қой төлдейтін уақытқа, қозы ет алатын уақытқа, қой семіретін уақытқа байланысты пайда болған. Жаз бойы семіріп, бойына нәр жиған қойдың еті мен қозының сорпасы Үркер көтерілгенде дайындалса, дәмді болатыны туралы айтылған. Қорыта айтқанда, халық күнтізбесі (календарь) жыл ішіндегі айлардың, күндердің реті мен санын көрсетудің, уақыт есептеудің табиғи құбылыстарға негізделген, мейрамдар мен тарихи қоғамдық мәні бар уақиғалардың мерзімдерін көрсететін, дәстүрлі шаруашылығын жүргізуде кеңінен қолданылатын, құрылымдық бірліктері бар, деректі ойлаудан абстракті ойлауға негізделген күрделі жүйе. Орынғазы ӘБУТӘЛІП, филология ғылымының кандидаты

5. «ТОҒЫС ЕСЕБІ» ТУРАЛЫ БЕСІНШІ МАҚАЛА:

ЖҰЛДЫЗ ЕСЕБІНЕ НЕГІЗДЕЛГЕН КҮНҚАЙЫРУ 2015 жылғы 22 шілде (Мақаланың басы жоғарыда қайталануы себепті, қысқартып, ықшамдап беріп отырмыз). ... Е.Жанпейісовтің зерттеулерінде «айдың тоғамы» деген тіркес көркем әдебиеттерде кеңінен қолданылғанын айта келе, «айдың тоғамы – ай мен жұлдыздың тоғысатын, тұстас келетін кезі» деп түсіндіреді [2, 108 б.]. М.Исқақовтың пікірінше, қазақ күнтізбе жүйесінде он үш ай да, он екі ай да болған. Олар кезектесіп келеді. Он үш ай болатын жыл санауы тоғыс есебіне сәйкес келеді. Ғалым тоғыс есебін былайша түсіндіреді: «Тоғыс ебебі – уақыт есебінің Үркер шоқжұлдызы бойынша жүргізілетін жүйесі, яғни Үркерге негізделген календарь. Ай орағының немесе ай табағының Үркерді басып өтуі тоғыс, тоғысу немесе тоғаю деп аталады. Тоғыс кезінде аспан әлемінің аядай учаскесіне шоғырланып жиналған Үркердің айқын алты жұлдызы Айдың арғы жағында, тасада қалады да, жердегі бақылаушыға көрінбейді. Ай ақырын жылжып өтіп кеткенде, тоғыс аяқталып, Үркер көрінеді. Ай мен Үркер үнемі тоғыса бермейді. Тетелес келетін екі тоғыстың аралығында өтетін уақытты қазақ халқы тоғыс айы дейді. Оның уақыты – 28 күн. Сондықтан Ай мен Үркер жыл ішінде он үш рет тоғыса алады, демек жылда он үш тоғыс айы бар» [2]. Тоғыс есебі көне түркі жылсанауынан туындаған деген болжам туындап отыр. Себебі Г.Н.Потаниннің деректеріне қарасақ, Сібірдің түркі тілдес халықтары (алтайлықтар, хакастар, тувалықтар) Қазан төңкерісіне дейін тоғыс есебін қолданып келген екен... (Мақаланың бұл жері жоғарыда қайталануы себепті, қысқартып, ықшамдап беріп отырмыз). ... Ай, жыл, мезгіл, апта, күн ұғымдары, жалпы күнтізбе мен ауа райына қатысты атаулар жалпы адамзаттық қажеттіліктен туындап, адамзат пайда болғаннан бері қолданылып келе жатқандықтан, әрбір космонимдердің, ауа райы мен күнтізбе жүйесіне қатысты лексикалық бірліктердің өзіндік тарихы (этимологиясы), қолданылу ерекшеліктері, тілдік жіктелуі болады. Халық күнтізбесінің құрамына аптадағы күн аттары да кіретіні белгілі. Қазіргі қолданылып жүрген күн аттары – дүйсенбі, сейсенбі, сәрсенбі, бейсенбі, жұма, сенбі, жексенбі түркілерге парсы тілінен енген [4]. Ал осы ауыс-түйістікке дейін байырғы қазақ қоғамында айды аптаға, аптаны күнге бөліп, аптаны күндерге арнайы атаулар беру салты болды ма? Бұл жерде осы сұраудың жауабына тоқтала кету керек. Біздің байқауымызша, Тоғыс есебіне негізделген күнтізбеде бір айдағы күндерді, яғни бір тоғыстан келесі бір тоғысқа дейінгі әрбір күнді есепшілер Айдың фазасына қарай атап, уақытты сол атаумен белгілеп отырған. Мысалы, жаңа ай туғанда, туар айдың бес жаңасы, толған ай кезінде, ескі айдың төрті, өліара өткен соң және т.т. Туар ай есебі бойынша 1 ай ішіндегі сәйкес келетін Ай фазаларының атаулары № Айдың бірте-бірте «толу» фазалары № Айдың бірте-бірте «солу» фазалары 1 Айдың бір жаңасы Ай 1 фаза 16 Ескі айдың он төрті Ай 16 фаза 2 Айдың екі жаңасы Ай 2 фаза 17 Ескі айдың он үші Ай 17 фаза 3 Айдың үш жаңасы Ай 3 фаза 18 Ескі айдың он екісі Ай 18 фаза 4 Айдың төрт жаңасы Ай 4 фаза 19 Ескі айдың он бірі Ай 19 фаза 5 Айдың бес жаңасы Ай 5 фаза 20 Ескі айдың оны Ай 20 фаза 6 Айдың алты жаңасы Ай 6 фаза 21 Ескі айдың тоғызы Ай 21 фаза 7 Айдың жеті жаңасы Ай 7 фаза 22 Ескі айдың сегізі Ай 22 фаза 8 Айдың сегіз жаңасы Ай 8 фаза 23 Ескі айдың жетісі Ай 23 фаза 9 Айдың тоғыз жаңасы Ай 9 фаза 24 Ескі айдың алтысы Ай 24 фаза 10 Айдың он жаңасы Ай 10 фаза 25 Ескі айдың бесі Ай 25 фаза 11 Айдың он бір жаңасы Ай 11 фаза 26 Ескі айдың төрті Ай 26 фаза 12 Айдың он екі жаңасы Ай 12 фаза 27 Ескі айдың үші Ай 27 фаза 13 Айдың он үш жаңасы Ай 13 фаза 28 Ескі айдың екісі Ай 28 фаза 14 Айдың он төрт жаңасы Ай 14 фаза 29 Ескі айдың бірі Ай 29 фаза 15 Толған ай Ай 15 фаза 30 Өліара Ай 30 фаза Үркер тоғысының әсіресе малшы қауымы үшін біраз артықшылығы байқалады. Жылбасының (Үркердің батуының) көктемнің соңғы айына келуі ел тұрмысы қолайлы болуымен бірге, есепшілер ендігі жерде Үркердің тәуліктік қозғалысын астрономиялық меже етіп алып, түннің ұзақтығы, қысқалығы тәрізді құбылыстарды анықтады. Бұрын түннің ұзақ не қысқа құбылысын жай ғана сезінсе, ендігі жерде бұл құбылысты Үркер арқылы бақылап белгілеу мүмкін болады. Үркер қас қарая көрініп, таң атқанша батпайтын болса, ең ұзақ түн (қыс ортасы), ал түн ортасы ауа батып кетсе, күннің ұзарып, түннің қысқара бастағаны. Сөйтіп, есепшілер Үркердің жылдық жолына ғана емес (мысалы, Үркер батқан кезден келесі жылғы батқан кезге дейінгі аралық), тәуліктік қозғалысына да назар аударды. Үркер тоғысының тағы бір артықшылығы – ауа райын болжауға жыл мезгілдерінің (солярлық уақыттың) қалай өтетінін жорамалдауға қолайлылығы. Үркер есебі бойынша жыл екі мезгілге бөлінген. «Үркер жерге түсіп» көрінбей кеткен кез – жаз, ал «Үркер көрінетін кез» – қыс. «Үркерлі айдың бәрі қыс» деп аталатын дағдылы сөз орамы осыны аңғартады. Қазақ есепшілері қаншалықты жарқырап тұрғанымен, Сүмбіле, Босаға тәрізді шырақтарын нысана етпей, Қамбар жұлдызына жіп таққан. Бұның себебі неде? Зерттеуші бұл сауалға төмендегідей жауап береді. Қазақ есепшілерінің ұстанған жүйесі бойынша күн, ай, жұлдыз тәрізді аспан шырақтары бір-бірімен тығыз байланысты болуы шарт. Уақыт өлшемін анықтап белгілеу сондай шарттылыққа бағынуға тиіс. Оның үстіне қазақ қауымында айға табыну салты өте күшті болған. Сондықтан есепшілер де қоғамдық сананың осындай түрінен (діннен) тысқары тұра алмаған... (Мақаланың бұл жері жоғарыда қайталануы себепті, қысқартып, ықшамдап беріп отырмыз). ...Ата-бабаларымыздың ерте заманда «Жаңа айда жарылқа, ескі айда есірке» деп тәу ететін салтының іс сорабы күні бүгінге дейін сақталған. Сонымен, байырғы есепшілер аспан аясында Аймен кездесетін жұлдызды тапқан. Ол – Қамбар жұлдызы. Бұл жұлдыз күз айларында туып, көктем айларында батады. Қамбар жұлдызы көк жүзінде Аймен бес рет кездеседі. Яғни есепшілердің тілімен айтқанда бес мәрте тоғысады. Алғашқы тоғыс октябрь айында (әзірше белгілі себептермен ай аттарының орысша нұсқасын алып отырғанымызды оқырман қауым түсінеді деп ойлаймыз) өтеді. Қамбар жұлдызымен Ай өзінің тоғыз жаңасында тоғысады. Сондықтан осы айды тоғыздың айы (октябрь) деп атаған. Одан кейін Ай Қамбармен өзінің жеті жаңасында тоғысады. Бұл айды жетінің айы (ноябрь) деп атайды. Айдың Қамбармен бес жаңасында тоғысуын бестің айы (декабрь), үш жаңасында тоғысуын үштің айы (январь), бір жаңасында тоғысуын бірдің айы (февраль) деп атайды. Әр тоғыстың арасы, шамамен, 28-29 күн болады. Қамбар тоғысы бойынша, бес айды кемімелі тақ санмен атаса, қалған жеті айды жай сөзбен айтқан. Олар аласапыран, отжақпас, құралай, жұтшашқан т.б. тәрізді байырғы атаулар болуы ықтимал. 96-3 сурет. Айдың Қамбар (Арыстан) шоқжұлдызымен тоғысуы

Қамбар тоғысына тән бірдің айы, үштің айы тәрізді атаулар Қазақстанның Шығыс өлкесінде күні бүгінге дейін айтылады. Туыстас қырғыз тілінде де токуздун айы (октябрь), жетинин айы (ноябрь), бештин айы (декабрь), учтун айы (январь), бирдин айы (февраль) деген атаулар бар. қырғыз тілінде қалған жеті айдың атауы жалган куран (март), чын куран (апрель), бугу (май), кулжа (июнь), теке (июль), баш оона (август), аяк оона (сентябрь) деп жай сөз тіркесімен айтылады. «Ақпандағы ақырап – Қамбар тоғысы», «Жол иесі Қамбар-ау, қарағыма көз сал-ау» тәрізді тұрақты сөз орамдарының байырғы мұралар тілінде кездесуі Қамбар тоғысының ерте заманнан келе жатқан күн қайыру екендігін байқатады. Пайдаланған әдебиеттер тізімі: 1. Жанпейісов Е.М. Әуезовтің «Абай жолы» роман-эпопеясының тілі. – А., 1976. – 165 б. 2. Исқақов М. Халық календары. – Алматы, 1980. – 318 б. 3. Потанин Г.Н. Казахский фольклор в собрании Г.Н. Потанина. – Алматы, 1972. – 512 с. 4. Кеңесбаев І. Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі. – Алматы, – 712 б. 5. Сердюченко Г.П. Счет лет по животному циклу у кабардино-черкесов, абазии и ногайцев: Том 11. – Нальчик, 1947. – 324 с. [110] Орынғазы Мұратұлы ӘБУТӘЛІП, Алматы Менеджмент университеті қазақ және орыс тілдері кафедрасының доценті, филология ғылымының кандидаты


6. ТОҒЫС ЕСЕБІ – ӘЛІ ӘЛЕМГЕ ТАНЫЛМАҒАН КҮНТІЗБЕ

Тоғыс есебі туралы мақалаларды ғаламтордан жүктеп алып, осылай шексіз жалғастыра беруге болады. Ғаламтор демекші, «Уикипедия – ашық энциклопедиясы» деген дардай аты бар тынымал веб-сайтта «Тоғыс есебі» туралы небәрі 4 азат жолдан тұратын шағын ғана мәлімет беріліпті. [111] Оның қасында сол «Уикипедияда» жарияланған «Ай (қазақ дәстүрінде)» деген тақырыпта «Тоғыс есебі» жөнінде көптеу мәлімет келтіріледі. [112] Ғаламторда іздегеніңнің бәрі бар, тіпті, жоқ нәрсені де табуға болады деп ойлаймыз. Тоғыс есебі туралы қазақша, ішінара орысша мақалаларды ғаламтордан табуға болады. Әйтсе де, бүгінгі әлемнің ғылыми тілі болып саналатын ағылшын тілінде жазылған «togys» атауы бойынша Тоғыс есебі жөніндегі мақаланы ғаламтордан табу қиын. Бар нәрсені ұқсатып көрсете алмай отырғанымыз біріншіден біздің елімізге, екіншіден қазақтың ғылымына үлкен сын. Біз үшін ешкім де сырттан келіп, өз қаражатына осы дүниелерді жасап бермейді. Соған қарамастан, авторы белгісіз төмендегі ағылшын тіліндегі мақаланы күндіз қолымызға шырақ алып іздегендей болып жүріп әзер таптық. Сонымен әлгі «қасқалдақтың қанындай» қысқа мақала мәтінін келтіреміз: «IV. The star calendar, based on the sidereal cycle of the Moon, in practice is used very seldom. It is also the most ancient calendar. Such calendar under the name togys (from kazakh togysu meaning «to intersect») were used by Kazakhs. The beginning of months coincides with the moment when the Moon passes the Pleiades and the names of months correlate with lunar phases. As the difference between the synodic and sidereal cycles of the Moon is about 2 days, each subsequent meeting of the Pleiades and the Moon occurs on a lunar phase that is 2 days earlier than the previous lunar phase. There is a certain relation between the names of togys¢s months and seasons. So, for example, in the spring such «meetings» occur on the 5th, 3rd, 1st days of a lunar month, in the winter – on the 11th, 9th and 7th days. The beginning of a year in this calendar coincides with the month when the waxing (young) Moon meets the Pleiades. This usually occurs in a period between the end of April and the beginning of May. In an ancient Kazakh star calendar there are 13 such «meetings» in a year from which only 11 are visible. If every month contains 28 days then the duration of the year is 364 days». [113] Қазақша аудармасы: «Айдың сидерлік мүшеліне негізделген Жұлдыздық күнтізбе іс жүзінде өте сирек қолданылады. Ол сонымен қатар ең ежелгі күнтізбе болып саналады. Тоғыс деп аталатын осындай күнтізбені қазақтар пайдаланған (қазақша тоғысу «қиылысу»). Әр айдың басы Айдың Үркерді басып өткен сәтінен басталған және ай атаулары Ай фазаларына сәйкес аталған. Айдың синодтық және сидерлік мүшелдері (айлары) арасындағы күндер айырмашылығы шамамен 2 күнді құрайтындықтан, әр айдың басы алдыңғысымен салыстырғанда 2 күн ертерек болатын Ай фазаларынан басталып отырады. Ай атаулары мен тоғысу маусымдары арасында белгілі бір байланыс бар. Осы құбылысқа байланысты, көктемде мұндай «кездесулер» (тоғысулар) Ай фазасының 5-ші, 3-ші, 1-ші күндеріне, қыс маусымында Ай фазасының 11-ші, 9-шы, 7-ші күндеріне сәйкес келіп отырады және т.т. Бұл күнтізбеде жылдың басы жаңа туған Ай (неомения) Үркермен тоғысқан сәттен басталады. Тәртіпке сәйкес, бұл құбылыс көкек (сәуір) айының екінші жартысы мен мамыр айының басына сәйкес келеді. Қазақтың ежелгі жұлдыз (Тоғыс) күнтізбесінде бір жылда осындай 13 «тоғысу» болады, біз олардың 11 «тоғысын» ғана көре аламыз. Егер әрбір айда 28 күн бар деп есептесек, онда жылдың ұзақтығы 364 күнге тең болады». Енді осы арадан бастап, әрі қарай жердегі айтпақ ойымызды, әлемге әйгілі дәйексөз (цитата) шебері Уинстон Черчиллдің (Winston Churchill, 1874-1965) «Сарбаздарды сәтті көшірумен соғыста жеңіс болмайды» [Эвакуациями войн не выигрывают] деген сөзімен баяндағымыз келеді. (Дәйексөз тарихы: Ла-Манш жағалауындағы Дюнкерк қаласында неміс-фашист әскерлерінің қоршауында қалған 350 мыңға жуық ағылшын, француз, бельгия әскерлерін 1940 жылғы 26 май-4 июнь аралығында Ұлыбританияға көп шығынсыз кемемен тасып көшіріп алады. Сонда күллі халайық мәз-мейрам болып, есі кетіп қуанып жатқанда, топас Гитлерден жеңіліп қалғанына жыны қозып тұрған У.Черчилл «Wars are not won by evacuations» деп күңк ете қалған екен). Мұндағы айтпағымыз не? Байқасаңыздар, осы араға дейін жазылған «Тоғыс есебі» туралы мақалалар қазақтың «қызыл сөзімен» баяндалады. Қызыл сөз – құлаққа жағымды болғанымен, Тоғыс есебінің шын мәнін ол аша алмайды, оның маңызын ашатын – есеп қана. Сондықтан бұдан әргі жерде «қызыл сөзді» азайтып, Тоғыс есебінің маңызын ашатын – есеп пен кестені көбейтеміз. Тоғыс есебі туралы не қазақ, не орыс тілінде арнайы зерттеліп, күрделі есептері қарапайым тілмен түсіндірілген көлемді еңбек ешқашан да жазылмаған. 2018 жылға дейін жазылған материалдардың бәрі де ғаламторда бар деректерді қайталаумен шектелетін шағын мақала көлемінен аспайды. Көлемі жағынан әлдеқайда үлкен және жан-жақты түсіндірілген Тоғыс есебі жөніндегі материал шамасы осы еңбек шығар деп ойлаймыз («Ежелгі көшпенділер мен қазақтардың күнтізбелері туралы» [About calendars of ancient Nomads and Kazakhs]). Алла нәсіп қылса, оның толық түсіндірілген нұсқасын әуелі – қазақ тілінде, тек содан соң ғана ағылшын және орыс тілдеріне аударып, кітап етіп шығару – уақыттың ісі болып табылады. Қорытып айтқанда, қазақ есепшілері 13 айлық Жұлдыз есебін, 3 бунақ (кезең), 4 тоқсан, 9 шілде (тармақ), 12 айлық Күн есебін бір-бірімен тығыз байланыстырған: 1. 28 күн × 13 ай = 364 күн ÷ 9 шілде = 40 күн + 4 күн × 10 мүшел = 40 күн; 2. 28 күн × 13 ай = 364 күн ÷ 4 тоқсан = 91 (30+30+31) күн; 3. 28 күн × 13 ай = 364 күн ÷ 3 бунақ = 120 күн + 4 күн × 30 мүшел = 120 күн. Арифметика мен математиканың еуропада қалыптасқан стандартты алгоритмдері мен формулаларын меңгерген кез келген ғалымға (мейлі ол қазақ болса да), дала көшпенділерінің ойлау логикасы, уақыт жүйесінде негізге алған есептері мүлде түсініксіз болады десек қателеспейміз. Сол себепті, осы тақырыпты зерттеуге қызығушылық (мүдделілік) танытқан отандық және шетелдік ғалымдарға әуелі қажет мақалалар мен тиісті әдебиеттерді соңына дейін оқып шығуға кеңес береміз. Тек сонда ғана асығыс-үсігіс түйін жасауға жол берілмейтін болады.

7. БАРЛЫҚ КҮНТІЗБЕНІҢ (ЕСЕПТІҢ) НЕГІЗІН – САНДАР ҚҰРАЙДЫ

Қазақ – сөз қадірін білетін, сөзге шешен және сөзге тоқтайтын халық. Сонымен бір дерлікте қазақтың мақал-мәтелдерінде санмен тығыз байланысқан сөз тіркестері өте көп кездеседі. Осы жайдың өзі қазақтың сөзбен бірге есепке де жүйрік халық екенін байқатады. Абжад есебін қазіргі күрделі ғылыммен байланыстырып ұзақ уақыттар бойына зерттеген ғалым-ғұлама Ақжан Ата әл-Машани (1906-1997) атамыз болады. Атамыздың «әл-Фараби» атты кітабының дәл осы «АБЖАД» есебімен басталуы тегін емес. [114] Атамыздан қалған ғылыми мұралар, оның ізін қуған шәкірттерімен әлі де зерттеліп және бірте-бірте ұғынылып жатқандықтан, «Абжад» есебіне толық бойламай, тақырыбымызды әрі қарай жалғастырамыз. 5 кесте. «Абжад» есебінің жалпы сандар жиынтығы 5995 (5+9+9+5=28) санына тең № Атауы 1 топ 2 топ 3 топ 4 топ Жалпы 1 Абжад Алиф (ا) 1 Бā (ب) 2 Джӣм (ج) 3 Да̄ль (د) 4 10 2 Һаууаз Һā (ه) 5 Уāу (و) 6 За̄й (ز) 7


18

3 Хұтти Х̣а̄ (ح) 8 Т̣а̄ (ط) 9 Йā (ي) 10


27

4 Каламан К̣а̄ф (ك) 20 Ля̄м (ل) 30 Мӣм (م) 40 Нӯн (ن) 50 140 5 Сағфас Сӣн (س) 60 ‘Айн (ع) 70 Фā (ف) 80 С̣а̄д (ص) 90 300 6 Қарашат Қа̄ф (ق) 100 Ра̄ (ر) 200 Шӣн (ش) 300 Тā (ت) 400 1000 7 Саххаз С̱а̄ (ث) 500 Х̮а̄ (خ) 600 З̱а̄ль (ذ) 700


1800

8 Дазағ Д̣а̄д (ض) 800 З̣а̄ (ظ) 900 Ғайн (غ) 1000


2700


----------- 1494 1817 2140 544 5995

Қазақтардың күнделікті тұрмысында 7, 9 және 12 сандары ерекше қастерленеді: 7 + 9 + 12 = 28 саны – қазақтың ұлттық уақыт есебіндегі 28 күндік тоғыс айына тең. Сонымен қатар, 28 саны араб әліпбиінің жалпы санына тең және осы әліпбиді 8 топқа бөлу арқылы «Абжад ілімі» (Ilm ul-'Adad) деп аталатын шығыстық есеп амалы жасалған. 97 сурет. Ондық (10) санақ жүйесінің әр түрлі тілдерде таңбалануы

Адамзат баласы күнделікті тұрмысында негізінен үнді-арабтық есептеу жүйесіне негізделген ондық санақ жүйесін (Decimal) пайдаланады. Әйтсе де 10 саны тек – 2, 5 сандарына ғана қалдықсыз бөлінеді. Онымен салыстырғанда 12 саны – 2, 3, 4, 6 сандарына қалдықсыз бөлінеді. Сол себепті ежелгі замандарда он екілік санақ жүйесі кең қолданылған. Бұл санақ жүйесі «дюжина» немесе лат. duodecim (duo – «екі» және decim – «он»), ағыл. dozen, франц. douzaine, каталон. dotzena, парс. dowjin «دوجین», араб. durzen «درزن», неміс. dutzend, дат. dozijn, итал. dozzina, and исп. docena деп аталады. Тұрмыста қолданылатын ыдыс-аяқ, жиһаз, жәшіктегі бөтелке және т.б. әлі күнге дейін жарты дюжина (6) немесе толық дюжинамен (12) есептеледі: 12 дана = 1 дюжина (13 дана = шайтан дюжинасы); 12 дана × 12 дюжина = 144 дана = 1 гросс (нем. groß – үлкен) 144 дана × 12 гросс = 1728 дана = 1 масса («доцанд, үлкен гросс» деп те аталады). [115] Қазақтар он екі жылдық хайуанаттар мүшелін «мүшел» деп атайды. Демек, мүшелдегі хайуандардың 12 таңбасы ежелгі замандарда сандық таңба ретінде қолданылған болуы керек деп ойлаймыз. Бұл болжамымыз келесі 4 бөлімде егжей-тегжейлі баяндалады... Ырымшыл еуропалықтар «13» санын «шайтан дюжинасы» деп атайды. Сол себепті күнтізбе жылындағы айлардың ішінде 13-ші күн жұма күніне тура келетін болса, ол күндер «үрей» тудырады (ғылымда «параскаведекатриафобия» (ежелгі грек. παρασκευή – жұма, δεκατρία – он үш [13] және φόβος – қорқыныш) немесе «фриггатрискаидекафобия» [24] деп аталады. Үйлердің қабаттарында, нөмірлерінде, автокөлік, ұшақ және т.б. «13» деген сан болмайды («трискаидекафобия» [ежелгі грек. τρεισκαίδεκα – он үш және φόβος – қорқыныш] [25] деп аталады): 12А, 12Б, 12+1 немесе 12-ден кейін бірден 14 деп белгіленеді және т.т. [116] Қазақтар 12 және 13 сандарын бөліп-жармай бірдей көреді, мысалы 12 жылдық мүшел, 13 айлық Тоғыс есебі және т.т. [10] [11] Сондай-ақ ежелгі Мезоамериканың ежелгі халықтарының бәрінде дерлік 13 санымен тығыз байланысты күнтізбелер болған. [117] Еуропа ғылымының 13 айлық күнтізбеден түбегейлі бас тартуына – жоғарыда айтқан «трискайдекафобия» немесе параскеведекатриафобия, яғни «13» санынан өлердей қорқатын ырымшылдығы да әсер етпей отырған жоқ деп ойлаймыз. [116] Он үш (13) санының алдындағы бұл үрей мен қорқыныш ежелгі діни ырым-жырымдармен тарихи байланысқан түрде дамығандықтан, осы жазып отырғанымызды еуропаның кейбір ырымшыл ғалымдарының тізесі немесе қолы дірілдемей оқитындары сірә, некен-саяқ болар. Алысқа бармай-ақ, бүгінгі күнге дейін жетіп отырған еуропадағы осы «соқыр ырымшылдықтың» елесін Атырау қаласындағы «Marriott Executive Apartments Atyrau» қонақ үйінен көруге болады. Еліміздің сәулет және қала құрылысы заңдарына қанша жерден қайшы келсе де, бұл ғимараттан қанша іздегеніңізбен – 13-ші қабатты таба алмайсыз. 12-қабаттан соң бірден 14-қабат басталып кетеді. Күлесіз бе, жылайсыз ба, өзіңіз біліңіз?! Жеті күндік апта мөлшерінің ешбір астрономиялық құбылыспен байланысы болмаса да, ұзақ уақыт аралықтарын өлшеуде – кез-келген күнтізбе есебінің дұрыс-бұрыстығын анықтауға септігі тиеді. Яғни, белгілі бір мүшелге негізделген күнтізбеде – әрбір мүшелдің соңғы күніне сәйкес келетін аптадағы күн атауын тізбек бойымен тексеріп отыру арқылы, әлгі күнтізбе бойынша уақыттың не дұрыс, не бұрыс (қате) есептелгенін анықтауға болады. Сонымен қатар сәйкес келуіне қарай әрбір 5, 6 жылда – 7 күн, ал 11 жылда – 14 күнді санаттан тыс қойып отыру арқылы 364 күнмен есептелетін жұлдыздық не тропиктік жылға негізделген «мәңгілік» күнтізбені жасап шығуға болатынын төмендегі теңдеулерден көреміз: 1. 7 күн × 13 апта = 91 күн × 4 маусым = 364 күн ÷ 13 ай = 28 күн ÷ 4 апта = 7 күн. 2. 7 күн × 261 апта = 1827 күн ÷ 5 жыл = 365,4 тәулік (санаттан тыс (с.т.) +1 апта) 3. 7 күн × 313 апта = 2191 күн ÷ 6 жыл = 365,167 тәулік (санаттан тыс +1 апта) 4. 7 күн × 574 апта = 4018 күн ÷ 11 жыл = 365,273 тәулік (санаттан тыс +2 апта) 5. 7 күн × 887 апта = 6209 күн ÷ 17 жыл = 365,2353 тәулік (санаттан тыс +3 апта) 6. 7 күн × 1461 апта = 10227 күн ÷ 28 жыл = 365,25 тәулік (санаттан тыс +5 апта) 7. 7 күн × 2348 апта = 16436 күн ÷ 45 жыл = 365,2444 тәулік (санаттан тыс +8 апта) 8. 7 күн × 3235 апта = 22645 күн ÷ 62 жыл = 365,241935 тәулік (санаттан тыс +11 апта) 9. 7 күн × 5583 апта = 39081 күн ÷ 107 жыл = 365,242991 тәулік (санаттан тыс +19 апта) 10. 7 күн × 12053 апта = 84371 күн ÷ 231 жыл = 365,2424242 тәулік (с.т. +41 апта) 11. 7 күн × 15288 апта = 107016 күн ÷ 293 жыл = 365,242321 тәулік (с.т. +52 апта) 12. 7 күн × 18523 апта = 129661 күн ÷ 355 жыл = 365,242254 тәулік (с.т. +63 апта) 13. 7 күн × 20871 апта = 146097 күн ÷ 400 жыл = 365,2425 тәулік (с.т. +71 апта) 13. 7 күн × 22072 апта = 154504 күн ÷ 423 жыл = 365,2577 тәулік (с.т. +75 апта) және т.т. Есепке бас ауыртқысы келмегендер – осы арадан ары қарай оқымай-ақ қойса да ренжімейміз, себебі есепке кез келген адамның тісі бата бермейді. Ал енді Тоғыс есебін шын мәнінде түсінгісі келгендерге төмендегі әрбір санға байыппен қараңыздар дегіміз келеді! Қазақтың ерекше қадір тұтатын 7 + 9 + 12 сандарының қосындысы = 28 болады: 1. «ЖЕТІ» қазақ халқының ұғымында қалыптасқан киелі сан. «Жеті саны – бақытты сан, ол – адамзаттың сүйікті саны». Жеті сөзімен байланысты халқымызда – жеті амал, жеті күн, жеті жарғы, жеті ата, жеті жұрт, жеті қазына, жеті жұт, жеті ғалам, жеті қат көк, жеті ғашық, жеті жоқ т.т. сөздер пайда болған. 1-ші есеп: 7 ÷ 28 = 0,25 саны тәуліктің 1 ширегі не тура 6 сағатқа тең. Бұл есепті ежелгі мысырлықтар бастап, соңынан христиан діні «юлиан күнтізбесіне» арқау еткен. Сол себепті христиан дінінде 28 жылдық мүшелдік айналым (мүшел) «Күн айналымы» немесе «Алтын айналым» деп аталады: 28 жыл × 365,25 тәулік = 10227 күн ÷ 7 = 1461 апта. 2. «ТОҒЫЗ» саны араб елінен (تسعة ٩ тисъа) дінмен байланысты енген болуы керек деген болжам дұрыс емес. Егер солай болса, онда тіліміздегі «тоғыз» санына байланысты сөздер, сөз тіркестері араб сөздерінің аудармасы болып шығар еді. Мысалы: «Тоғыз ұлым – бір төбе, Ер Төстігім – бір төбе», «Тоғыз тоғыс – Ақпан мен Қамбардың тоғысы», «Тоғыз құмалақ», «Тоғыз ай, тоғыз күн бала көтеру», «Тоғыз әйелдің толғағы бір күнде келіпті», «Тоғыз ат бір қазыққа байланбас», «Тойған жерге тоғыз кел», «Тоғыз жолдың торабы», «Тоғыз қабат торқа кию», «Тоғыз тоңқылдақ, бір шіңкілдек» және т.т. 2-ші есеп: 9 ÷ 28 = 0,3214286 саны тәуліктің 1/3-не не 7 сағат 43 минутқа тең. Осы есептің негізінде «Жеті амал» есебі дүниеге келгені 4 бөлімнің соңында арнайы баяндалады. Тоғыс есебін «9» санымен («з» әрпі «с» әрпіне айналу) байланыстырып «Тоғыз есебі» деп айтады. Тоғыс есебін осындай атаумен атаған шағын мақала көпке дейін ғаламторда ілініп тұрды, бірақ «Kasymov және Sultan-balasi» деген азаматтар бұл мақаланы алып тастапты. [118] Әуелі ұрық болып түсіп, одан соң ұйыған қанға айналған адам баласы 9 ай 9 күнде (273 ÷ 9 ай = 30,33 күн немесе 273 ÷ 10 ай = 27,3 күн) дүниеге келеді. 3. «ОН ЕКІ» саны халқымыздың ерекше құрметтейтін саны. Он екі сөзімен байланысты «он екі мүшең сау болсын», «он екіде бір нұсқасы жоқ», «он екі айда он үш той», «он екіде бір гүлі ашылмаған», «он екі баулы өзбек», «су кезегінен қалған, он екі ай аш қалады», «шындық он екі қабат шынжырды үзеді» деген сөздер айтылады. Ежелгі түркілер ойлап тапқан хайуанаттар мүшелінде он екі мақұлық бар: 1). Тышқан; 2). Сиыр; 3). Барыс; 4). Қоян; 5). Ұлу; 6). Жылан; 7). Жылқы; 8). Қой; 9). Мешін; 10). Тауық; 11). Ит; 12). Доңыз. [119] 3-ші есеп: 12+28 = 40 не 28÷12=2,33 × 3 = 7 саны (есеп қайта басына айналып келеді) Бұл есеп амалдарын тек көшпенділер ғана білген десек, әділеттілікке қиянат жасаған болар едік. Негізінде бұл есеп амалдары ежелгі халықтардың бәріне де белгілі болған. Бірақ бұл амалдарды әрбір халық өзінің қал-қадірінше әртүрлі дәрежелерде түсініп, қолданған. Көшпенділердің 7, 9 және 12 сандарынан өрбитін есеп амалдары негізінде бертін келе ежелгі Тоғыс күнтізбесінің 3 жылдық «мәңгілік» мүшелі пайда болған: 1. 28 × 13 = 364 күн × 3 жыл = 1092 ÷ 7 күн = 156 апта; 2. 30 + 31 + 30 = 91 × 3 = 273 × 4 = 1092 ÷ 3 жыл = 364 күн ÷ 13 ай = 28 күн; 3. 29,5 × 12 = 354 + 354 + 29,5 × 13 = 384 = 1092 ÷ 37 ай = 29,5 күн; 4. 27,3 × 13 = 355 + 355 + 27,3 × 14 = 382 = 1092 ÷ 40 ай = 27,3 күн. Көшпенділердің бұл теңдеу жүйесі тілімізде «қырқына шыдап қырық біріне шыдамапты» деген мақал-мәтел түрінде сақталып қалған. Расында да 41-ші тоғыс айында Күндік жылдың мөлшері 364 күннен 373 күнге күрт «ұлғайып» кетеді: 1. 28 × 39 ай = 1092 ÷ 40 ай = 27,3 күн; 5. 28 × 40 ай = 1120 ÷ 41 ай = 27,32 күн; 6. 1092 + 28 = 1120 күн ÷ 3 жыл = 373,33 күн. Ата-бабаларымыздың 27,32 тәулікке тең жұлдыздық айды дөңгелектеп 28 күн етіп белгілеуінде үлкен сыр жатыр. Жеті күндік аптаға қалдықсыз бөлінетін 28 күндік ай мен 364 күндік жыл – Айдың, Күннің және Үркердің қозғалысымен тығыз байланыста болады. Ежелгі түркі-қазақтардан басқа, майя-ацтек (мезоамерика) халқының күнтізбелік жылы 364 тәулікке тең болса да, оны қазіргі ғылым әлде әдейі, әлде шын көрер емес. Біздер осы еңбегімізде 364 күндік жылдың шын мәнінде күллі ғарышпен байланысы бар уақыт мөлшері екендігіне көз жеткізгендіктен, осы еңбектің барлық жерінде «364 күндік – ғарыштық «мөлтек» (микро) жыл» деп атап отырмыз... 6 кесте. Бұл тәсілдің қалай жұмыс істегенін төмендегі теңдеулерден көреміз № Күн Ай Жалпы Ай Нәтиже Жалпы Күн Апта 1 28 × 19 = 532 ÷ 18 29,555556 532 ÷ 7 = 76 2 28 × 39 = 1092 ÷ 37 29,51351 1092 ÷ 7 = 156 3 28 × 77 = 2156 ÷ 73 29,53425 2156 ÷ 7 = 308 4 28 × 27 = 756+9 ÷ 28 27,321429 765 ÷ 7 = 109,286 5 28 × 39 = 1092 ÷ 40 27,3 1092 ÷ 7 = 156 6 28 × 40 = 1120 ÷ 41 27,31708 1120 ÷ 7 = 160 7 28 × 41 = 1148 ÷ 42 27,33333 1148 ÷ 7 = 164 8 28 × 34 = 952 ÷ 35 27,2 952 ÷ 7 = 136 9 28 × 35 = 980 ÷ 36 27,22222 980 ÷ 7 = 140 10 28 × 69 = 1932 ÷ 71 27,21127 1932 ÷ 7 = 276 11 28 × 61 = 1708 ÷ 62 27,54839 1708 ÷ 7 = 244 12 28 × 62 = 1736 ÷ 63 27,55556 1736 ÷ 7 = 248 13 28 × 123 = 3444 ÷ 125 27,552 3444 ÷ 7 = 492 Орталық Америкадағы Юкатан (исп. Yucatаn) түбегін мекендеген ежелгі Майя халқында 365 күндік «Хааб» (Haab') күнтізбесімен бірге, 260 күндік «Цолкин» (Tzolk'in) күнтізбесі болған. Майяның «k'in» деген сөзі түркі халқының «күн» деген сөзімен мағыналас болып келеді. 365 күндік «Хааб» күнтізбесі (52 жыл) мен 260 күндік «Цолкин» күнтізбесі (73 жыл): 1. 365 күн × 52 жыл = 18980 күн ÷ 73 жыл = 260 күн ÷ 13 ай = 20 күн (қазіргі ғылым) 2. 364 күн × 5 жыл = 1820 күн ÷ 7 жыл = 260 күн ÷ 13 ай = 20 күн (біздің болжамымыз) Төмендегі теңдеуден түркі-қазақ халқының 364=273 күндік күнтізбесін көреміз: 364 күн × 3 жыл = 1092 күн ÷ 40 ай = 27,3 күн × 10 ай = 273 күн 27,3158 күн × 38 ай = 1038 күн ÷ 3 жыл = 346 күн Ежелгі Майялардың 260 күндік «Цолкин» күнтізбесінің теңдеу жүйесі: 26 күн × 42 ай = 1092 күн ÷ 3 жыл = 364 күн немесе 1092 күн ÷ 40 ай = 27,3 күн 20 күн × 13 ай = 260 күн × 4 жыл = (20 күн × 52 ай) 1040 күн ÷ 3 жыл = 346,67 күн Ғылымда «Айдаһарлық жыл (The Draconic year)» деп аталатын Күннің тұтылуын есептейтін жыл мөлшері бар. Оның J2000.0 дәуірдегі мөлшері 346,620075883 тәулік немесе 346 күн 14 сағ. 52 мин. 54 сек. құрайды. Қалғаны келесі бөлімде баяндалады! Ерте замандарда ондаған, жүздеген мыңға жететін сандарды есептеу (бөлу, көбейту) қиын болғандықтан, барлық уақыт өлшемдерін 20 мен 28 сандары арқылы өрнектеуге көп мән берілген. Енді мысалға келтірілген 28 санының мәнін ашуға тырысып көрелік: 1. 39 күн ÷ 37 ай = 1,054 × 28 күн = 29,5 күн; 2. 39 күн ÷ 40 ай = 0,975 × 28 күн = 27,3 күн;

8. ҚАНДАС ҮШ ҰЛТТЫҢ УАҚЫТ ЖҮЙЕЛЕРІНДЕГІ ҰҚСАСТЫҚТАР

Қазақ, қырғыз және өзбек халықтарының тамырларында туыстық қан бүлкіл қаққандықтан, соңғы мыңдаған жылдар бойына тағдырларымыз ортақ, өзара көп нәрселер, соның ішінде күнтізбелеріміз өзара байланысқан ағайын елдерміз. Өз тақырыбымызға қатысты алар болсақ, қазақ, өзбек және қырғыз әлмисақтан бірдей уақыт жүйелерін қолданып келеді. Тек жер жағдайына қарай сәл ғана өзгешеліктер бар. Себебі, кез келген күнтізбеге арқау болатын нәрсе – Ай, Күн, жұлдыздар. Өзбек халқының уақыт есебі – Оңтүстік Қазақстан, қырғыз халқының уақыт есебі – Алматы облысының қазақтары қолданған уақыт есептеріне жақындағанымен, оларды Арқа қазақтары қолданған уақыт есебімен салыстырғанда көп айырмашылықтар байқалады. Бұл жайды үш көрші елдің географиялық координаттарын салыстыру арқылы көре аламыз (7 кесте). 7 кесте. Қазақ, өзбек және қырғыз елдерінің географиялық координаталары Қазақстан Республикасы, аумағы: 2,724,900 км², әлемде 9 орында, халқы 18,050,488 адам Солтүстік нүктесі 55°26'30.34"N* 68°57'31.33"E** Батыс нүктесі Астана – орталығы Шығыс нүктесі 48°25'57.87"N 46°29'37.20"E 51°7'33.00"N 71°26'46.70"E 49°07'57.32"N 87°17'49.47"E Оңтүстік нүктесі 40°34'6.62"N 68°34'59.37"E Өзбекстан Республикасы, жер аумағы: 448,978 км², әлемде 56 орында, халқы 32,979,000 ад. Солтүстік нүктесі 44°59'59.89"N 55°59'53.07"E Батыс нүктесі Ташкент – орталығы Шығыс нүктесі 41°19'17.34"N 56°00'00.06"E 41°18'32.39"N 69°16'38.10"E 40°50'31.97"N 73°08'40.65"E Оңтүстік нүктесі 37°10'8.67"N 67°47'21.10"E Қырғыз Республикасы, жер аумағы: 199,951 км², әлемде 87 орында, халқы 6,019,480 адам Солтүстік нүктесі 43°15'13.70"N 74°11'48.40"E Батыс нүктесі Бишкек – орталығы Шығыс нүктесі 39°50'19.05"N 69°17'29.77"E 42°52'38.05"С 74°36'0.84"В 42°13'20.49"N 80°14'25.87"E Оңтүстік нүктесі 39°13'19.49"N 72°13'42.41"E

  • N (North) – С/Е «солтүстік ендік»; **E (East) – Ш/Б «шығыс бойлық»

Ежелден «ауылы аралас, қойы қоралас» орналасқан қазақ, өзбек және қырғыз елдеріне Тоғыс есебі (өзбек. «Тўғал ҳисоби», қырғыз. «Тоғоол есеби») ортақ күнтізбе болған. Сөйтсе де, қазақ жерінің аумағы иншаллаһ, өзбек жерінің аумағынан 6,091 есе, қырғыз жерінің аумағынан 13,727 есеге жуық үлкен. Мысалға айтар болсақ, Қарағанды (427,982 км2 немесе –0,95 % құрайды) облысының жер аумағы өзбек елінің жерімен шамалас болса, Қостанай (196,001 км2 немесе –0,98 % құрайды) облысының жер аумағы қырғыз елінің жерімен шамалас болып шығады. Одан кейінгі Алматы (223,924 км2 немесе +1,12 есе), Қызылорда (226,019 км2 немесе +1,13 есе), Шығыс Қазақстан (283,226 км2 немесе +1,42 есе), Ақтөбе (300,629 км2 немесе +1,5 есе) және Қарағанды (427,982 км2 немесе +2,14 есе) облыстарының жерлері тұтас қырғыз жерінің аумағынан 1-2 есе үлкен болып шығады. Осы себеппен, қазақтың Тоғыс есебінде амалдардың күндік саны мен атаулары өзбек-қырғыз ағайындардікімен салыстырғанда сәл басқаша болып шығады. Өзбек елінде орта ғасырларда Ислам дінінің кең таралуының ықпалымен һижралық (б.з. 622 жылғы 16-шілде, жұма күнінен басталған) Ай (Қамарий) және Күн (Шамсий – Омар Хаййам жасаған) күнтізбелері негізгі уақыт жүйелері болған. [120] 98 сурет. Өзбек ғұламаларына арналған ескерткіш

Ел ішінде 12 жылдық хайуанаттар мүшелі, Тўғал хисобы (Тоғыс есебі), сондай-ақ Чилла (шілде), Деҳқон (диқан), Чорва (шаруа), Юлдуз (жұлдыз) және «Қамбар тўғал» (Қамбар тоғыс) ҳисобтары (есептері) – Күн, Ай, жұлдыздардың қозғалысы, жыл құстарының ұшып барып-қайтуы, жыл маусымдарының алмасуы және т.б. негізделіп, кеңінен қолданылған. Халық есепшілерді «ҳисобдон», «тажрибакор», «юлдузчи», «кунсанар» деп атаған және т.т. [121] [122] [123] 99 сурет. Қырғыз еліндегі күнтізбе реформасының жобасы

Қырғыз елінде Күн жылындағы 12 айды ішінара сібірдегі «қарақастарша» жан-жануарлардың атымен атау қалыптасқан. Қырғыздың ғалым қызы Чинара Исраилова-Харьехузеннің 2002 жылы жарық көрген еңбегінде жазылған Тоғыс күнтізбесіне қатысты мәліметтер туысқан үш ел үшін де өте құнды болып саналады. [124] Аталмыш еңбекте келтірілген деректер 1894 жылы туылған Талас өңіріне әйгілі есепші Темірәлі Кенжетаевтың жазып қалдырғындары бойынша, оның ұлы 76 жастағы (1916 ж.т.) Қуатбек Темірәлиевтен 1992 жылы Талас облысы, Манас ауылында жазылып алынған. Әрбір айдың мезгили (амалы) ауа райының әлдебір өзгерісі (жаңбыр жауу, күн ысу, шық-қырау түсу, қар жауу, жел тұру, аяз ұру, боран соғу және т.т.) орын алатын сегіз (8) күннен құралады. Сегіз күндік амал әр айдың негізгі күндеріне қосу-алу (±) амалы арқылы есептеледі. Мысалы, 14 март – жылымықтың басы деп есептесек, онда жылымық шамамен 10 мен 18 март аралығында басталған болып шығады. 8 кесте. Қырғыз халқы қолданған Тоғоол есебінің мезгилмен (амалмен) есептелуі № Григ. ай Мезгилдер Тогоол 8 күндік мезгілдер атауы* 1 Январь Қаңтар Эки мезгил Тогуз тогоол 14/01 – Уч аркардын каршысы. 28/01 – Аюунун айланышы. 2 Февраль Ақпан Уч мезгил Жети тогоол 14/02 – Зумбуланын каршысы. 18/02 – Чилденин чыгышы. Уттун кириши. Тулкуну урушу. 25/02 – Кыргыйдын келиши. 3 Март Наурыз Эки мезгил Беш тогоол 14/03 – Мыйзамдын каршысы. Терек була таштайт. 28/03 – Казандын каршысы 4 Апрель Көкек Уч мезгил Уч тогоол 14/04 – Зобур чабалекей келет. 23/04 – Кок карга келет 5 Май Мамыр Кельгиндердин айы. 40 кундук Бир тогоол 25/04. – Майдан баштап кун эрте куркуросо 40 кун жаан болбойт 6 Июнь Маусым Эки мезгил 23 тогоол 14/06 – Уркор батат. 23/06 – Кайта чыгат. Жалган куран 7 Июль Шілде Эки мезгил 21 тогоол 8/07 – Жай чилде тушот. Тараза жылдыз чыгат, жаан болот. 28/07 – Жай чилденин ортосу. Чын куран 8 Август Тамыз Эки мезгил 19 тогоол. 14/08 – Зумбула чыгат. 18/08 - Жай чилде чыгат. Кыргый кетет. Бугу. 9 Сентябрь Қыркүйек Эки мезгил 17 тогоол 14/09 – мизам келет. 28/09 – Казан келет. Кулжа 10 Октябрь Қазан Эки мезгил 15 тогоол Акырап келет, суук болот. 14/10 – Карага кабыз. Картан малды жылууга багуу. Теке 11 Ноябрь Қараша Эки мезгил 13 тогоол Уркор чыгат, кызылга батат. 14/11 – Уркордун каршасы. Баш оона 12 Декабрь Желтоқсан Уч мезгил 11 тогоол 14/12 – Токсон тушот. 40 кундук журуш. 28/12 – Жай чилденин каршысы. 14/03 – Токсон чыгат. Кышкы чилде. 8/01 – Тушот. 18/02 – Чыгат Қырғыз халқының тілін құрметтеп жоғарыдағы 8 кестені аты аталған еңбекте қалай берілсе, ешбір өзгеріссіз солай бердік. Бірақ, көп оқырмандар бұл кестедегі қырғыз сөздерін дұрыс ұқпай қалады ма деген оймен төменде, жоғарыдағы кестені қазақтың жалпақ тілімен түсіндіруге әрекет жасадық. 9 кесте. Қырғыздың Тоғоол (Тоғыс) күнтізбесін қазақшаға жуықтап аудару № Григ. ай Амалдар* Тоғыс Амалдарға түсініктеме 1 Январь Қаңтар Екі амал 9 тоғыс 14/01 – Үшарқардың қары. 28/01 Аюдың бір бүйіріне айналуы. Егер осы уақытта қатты аязы бар қыс болып тұрса, аңшылардың айтуынша аюлар бір бүйірінен екінші бүйіріне қатты дыбыстап айналады. Оның даусы бүкіл төңірекке естіледі. Егер бұл кезде қыс жылы болса, аюдың ақыруы елеусіз өтеді. Бұл – қыстың ортасы. Жаңа айдан кейінгі 9-шы күнгі фазасында Ай Үркермен түнгі аспанда тоғысады. 2 Февраль Ақпан Үш амал 7 тоғыс 14/02 – Сүмбіленің қары. 18/02 – Қыс шілденің шығуы. Үт айының кіруі. Түлкінің үруі. 25/02 – Қырғи құс ұшып келеді. Үркер аспанда 14/08 – теріс келеді. Бұл кезде қыстың қатты аяздары бітіп, жылымық басталады. Күн сәулелері үй жаппасы, үй қабырғасы және т.б. барлық қуыс-тесіктерге ене бастайды. 18/02 шамасында түлкі күшіктеп, үре бастайды. Түлкінің жабағы жүні түсіп, терісі сапасыз болатындықтан, бұл кездері оны аулаудың қажеті жоқ. Ақпанның үшінші амалында – қырғи (ястреб) ұшып келе бастайды. Жаңа айдан кейінгі 7-ші күнгі фазасында Ай Үркермен түнгі аспанда тоғысады. 3 Март Наурыз Екі амал 5 тоғыс 14/03 – Мизамнын қары. Терек бүршік жарады. 28/03 – Қазанның қары. Шамамен 14 наурыздан бастап күн жылына бастайды, бұл 14 қыркүйектегі күзгі суықтарға қарсы (керісінше) келеді. Есептеулер бойынша, осындай маусымдық қарсы (керісінше) келулер араларына 6 ай салып осы айлардың бірдей күндеріне сәйкес келеді. Ағаштарда бүршік пайда болып, жара бастайды. 28/03 табиғат толығымен жаңарады. Жаңа айдан кейінгі 5-ші күнгі фазасында Ай Үркермен түнгі аспанда тоғысады. 4 Апрель Көкек Үш амал 3 тоғыс 14/04 – Қарлығаштар ұшып келеді. 23/04 – Көк қарға да келеді Көкек айының ортасынан бастап, қарлығаштар мен көк қарғаның ұшып келуі көктемнің белгісі болып саналады. 25 апрельде не майдың басында нөсер жаңбырлар жауады. Жаңа айдан кейінгі 3-ші күнгі фазасында Ай Үркермен түнгі аспанда тоғысады. 5 Май Мамыр Жыл құстары келеді. 40 күн 1 тоғыс 25/04. – Майда нөсерлеп күн күркүресе 40 күн жаңбыр болмайды. Бұл егін мен малға жайсыз. Айдың атауы – құлжа. Жыл құстары ұшып келе бастайды. Жабайы аңдар қысқы індерінен Күн көзіне шығып қыздырынады. Үркер өліара не 1 күндік жаңа Аймен тоғысады. Одан соң Үркер 40 күн «жерге түсіп» – қар, аяз болмайтын кезең басталады. 6 Июнь Маусым Екі амал 23 тоғыс 14/06 – Үркер түнде көрінбейді. 23/06 – іңірде көкжиектен жылтылдап көрінеді. Айдың атауы – жалған құран. «Жалған құран» деп құралай, еліктің еркегінде мүйіз болмайтын осы айды айтады. Жаңа айдан кейінгі 23-ші күнгі фазасында Ай Үркермен көкжиекке жақын тұста тоғысады. 7 Июль Шілде Екі амал 21 тоғыс 8/07 – Жаз шілде түседі. Көкжиекте Үшарқар-Таразы жұлдызы көрінеді. Жаңбыр жауады. 28/07 – Жаз шілденің ортасы. Айдың атауы – шын құран. «Шын құран» деп құралай, еліктің еркегінде мүйіз пайда болатын осы айды айтады. Жаңа айдан кейінгі 21-ші күнгі фазасында Ай Үркермен көкжиектен жоғары тұста тоғысады. 8 Август Тамыз Екі амал 19 тоғыс 14/08 – Сүмбіле туады. 18/08 – Жаз шілде аяқталады. Айдың атауы – бұғы. Сүмбіленің жарығынан мал үркиді. Қырғи басқа өлкеге ұшып кетеді. Жаңа айдан кейінгі 19-шы күнгі фазасында Ай Үркермен аспанда тоғысады. 9 Сентябрь Қыркүйек Екі амал 17 тоғыс 14/09 – Мизам келеді. 28/09 – Қазан келеді. Құлжа айы. 14 сентябрде мизамның күзгі суығы басталып, қырау тұрады. 28 сентябрде қазан суығы ұрып, жапырақтар сарғайып түсе бастайды. Бәрі де қыс хабарын күтеді. Жаңа айдан кейінгі 17-ші күнгі фазасында Ай Үркермен жоғары көкте тоғысады. 10 Октябрь Қазан Екі амал 15 тоғыс 14/10 – Қара суық ұрады. 28/10 – Қартаң малды жылы жерде бағады. Айдың атауы – теке. Ақырап келіп, суық басталады. Жел тұрады. Күндізгі жылы кешке суыққа айналады. Қартаң малдың астына сабан төсейді. Егін жинау науқаны аяқталады. Жаңа айдан кейінгі 15-ші күнгі фазасында Ай Үркермен төбеде тоғысады. 11 Ноябрь Қараша Екі амал 13 тоғыс 14/11 – Үркер шығып, қызыл іңірде батады. 23/11 – Үркердің қары жауады. Баш оона Айдың атауы – басқа аунау (баш оона). 14 ноябрде Үркер туады, 23 ноябрде Үркердің аспандағы қалпы жазғы 14 июнге қарсы (керісінше) болады. Жаңа айдан кейінгі 13-ші күнгі фазасында Ай Үркермен дәл төбеде тоғысады. 12 Декабрь Желтоқсан Үш амал 11 тоғыс 14/12 – Тоқсан кіріп, 40 күнге созылады. 28/12 – жаз шілде қары. 8/01 – қыс шілде түседі. 18/02 – қыс шілде шығады 14/03 – Қыс тоқсан аяқталады. 14 декабрде қыс тоқсан кіріп – 40 күнге созылады. 28 декабрде жаз шілденің ыстығы қыс шілдеге қарсы келеді. Бұл кезде – боран, дауыл, аяз болады. Жаңа айдан кейінгі 11-ші күнгі фазасында Ай Үркермен батысқа таяу тоғысады. 8 январдан бастап суықтың беті сынады. 18 февралда қатты аяздардың уақыты өтеді. Шамамен 14 мартта қыс аяқталады. 2016 жылы жазда (16.05.2016, «Кулжа, теке, баш оона. Айлардын кыргызча аталышы такталууда») қырғыз елінде күнтізбедегі ай атауларын қырғызша атау бойынша құрамына Дастан Сарыгулов бастаған 15 адам кірген арнайы комиссия құрылып, төмендегі ай атауларын бекіту үшін Жоғарғы Кеңеске жөнелткені жазылған болатын. Ол айлар мыналар: 1-ай. Бірдің (қаңтар) айы: «қысқы тоқыраудан кейін, күннің ұзаруы басталады». 2-ай. Жалған құран (ақпан) айы: «құралай, еліктің еркегінде мүйіз болмайды». 3-ай. Шын құран (наурыз) айы: «құралай, еліктің еркегінде мүйіз болады». 4-ай. Бұғы (көкек) айы: «бұғы, марал, еліктер бұзаулайды». 5-ай. Құлжа (мамыр) айы: «арқарлар қозылайды». 6-ай. Теке (маусым) айы: «тауешкілер лақтайды». 7-ай. Баш оона (шілде) айы: «жазғы тоқыраудан кейін, күннің қысқаруы басталады». 8-ай. Аяқ оона (тамыз) айы: «киіз үйдің шаңырағынан түскен сәуле аяққа аунайды». 9-ай. Тоғыздың (қыркүйек) айы: «семірген малды қыздың қалыңының тоғызына қосқан». 10-ай. Жетінің (қазан) айы: «таулы аймақтарда қыс қылаң береді». 11-ай. Бестің (қараша) айы: «барлық аймақта қыс белгісі білінеді». 12-ай. Үштің (желтоқсан) айы: «қысқы тоқырау кезінде, күн тез қысқарады». Бір айта кететін нәрсе, Қырғыз Республикасының Жоғарғы Кеңесінде қабылданғалы жатқан ай атаулары мен жоғарыдағы қырғыз есепшісінің (Темірәлі Кенжетаев және Қуатбек Темірәлиев) есебіндегі ай атаулары ішінара бірдей болғанымен, олардың жыл маусымдарына сәйкес келуінде үлкен айырмашылық бар. Мысалы, Дастан Сарыгулов (99 сурет) жасаған жобада «Жалған құран айы» Григориан күнтізбесіндегі – ақпан (февраль) айына, «Шын құран айы» – наурыз (март) айына, «Баш оона айы» – шілде (июль) айына сәйкес келсе, жоғарыдағы қарт есепші келтірген мәліметте «Жалған құран айы» Григориан күнтізбесіндегі – маусым (июнь) айына, «Шын құран айы» – шілде (июль) айына, «Баш оона айы» – қараша (ноябрь) айына сәйкес келеді және т.т. Қайсысы дұрыс, қайсысы бұрыс?! Қырғыз ағайындарымыз Жоғарғы Кеңесте күнтізбе айларын біржолата қабылдамай тұрып, бұл айтқандарымыздың дұрыс-бұрысын әуелі анықтап алатын болар деп ойлаймыз... [125] Келесі кезекте, киелі есепшілік кәсіп пен қазақша амалдар есебіне кіріспей тұрып, күллі иісі түркі халықтарына тараған Тоғыс есебі, амалдар есебі – ғалам қозғалысын дұрыс аңдап, табиғат ырғағымен біте-қайнасқанын атап өткіміз келеді. Ғылым мен технологияның (ЭЕМ, компьютер т.т.) қарыштап дамуы, әсіресе соңғы 60 жыл ішінде ғарышқа метеорологиялық Жер серіктерінің көптеп ұшырылуы, халқымыздың уақыт есебі дұрыс бағытта болғанын дәлелдеп отыр. Демек, бірінші бөлімде келтірілген мыңдаған қорғандарды ата-бабаларымыз тектен-текке тұрғызбаған екен. Мұны біздер үнемі мақтаныш етіп жүруіміз керек. Төменде беріп отырған мақаланың мазмұнын бұрмалап аудармау үшін және оқырмандарымыз орысша сауатты болғандықтан оны қаз-қалпында беріп отырмыз: «Величина приливной силы есть функция склонения и геоцентрического расстояния Луны (или Солнца). Амплитуда месячных колебаний склонения Луны изменяется с периодом 18,61 лет от 29° до 18° из-за прецессии оси (регрессии узлов) лунной орбиты. Перигей лунной орбиты движется с периодом 8,85 лет. Склонение и геоцентрическое расстояние Солнца изменяются с периодом 1 год. Земля вращается вокруг собственной оси с суточным периодом. В итоге амплитуда колебаний лунно-солнечных приливных сил изменяется во времени с периодами: 18,61 лет, 8,85 лет, 6,0 лет, 1 год, 0,5 года, месячным, полумесячным, недельным, суточным, полусуточным и многими другими менее значимыми периодами. Все эти периоды колебаний приливной силы действуют на вариации атмосферной циркуляции. Механизм этого воздействия еще не выяснен... [126] ... Смена режимов происходит в среднем через 27,3/4 = 6,8 сут. Однако из-за медленного движения перигея и узлов лунной орбиты этот период варьирует от 5 до 8 сут: Например, в 2010 году с 4 по 12 апреля отмечалось замедление, с 12 по 18 апреля – ускорение, с 18 по 25 апреля – замедление и с 25 апреля по 1 мая – ускорение, то есть лунный месяц слагался из интервалов 8+6+7+6 сут. Внутри месяца возможны любые комбинации значений в диапазоне от 5 до 8 сут. Неизменным здесь остается лишь месячный период 27,3 суток. [127] 100 сурет. Ғылыми түрде дәлелденген 355 және 382 күндік Тоғыс жылдары

... Как видно по ходу огибающей полумесячных колебаний ν на рис. 3 (бұл еңбекте 100 сурет), максимумы скорости вращения Земли наблюдаются в июне и в декабре, но из-за не кратности лунного месяца солнечному году от одного декабрьского максимума до другого проходит либо 13, либо 14 лунных сидерических месяцев, то есть лунно-солнечный приливный год имеет длительность либо 355 сут., либо 382 сут. Под лунно-солнечным годом здесь понимается интервал времени, содержащий целое число лунных месяцев и максимально близкий к солнечному году. Большая часть лунно-солнечных приливных лет имеет продолжительность 355 суток, а меньшая − 382 суток и т.д.». [128] Қазақ есепшілерінің «Тоғыз күндік амалы» осы ғылыми тұжырыммен толық сәйкеседі: 1. 9,1 күн × 39 амал = 354,9 күн – мөлшері 355-356 күнге сәйкес келеді; 2. 9,1 күн × 40 амал = 364 күн – мөлшері 365-366 күндік Күн жылына сәйкес келеді; 2. 9,1 күн × 42 амал = 382,2 күн – мөлшері 382-383 күнге сәйкес келеді. Қазіргі заман талабына сәйкес жасалған «Тоғыс есебі» күнтізбесінде ішінара жай жылдары – 355 және 356 күн, ал кәбиса жылдары – 382 және 383 күн ретіне қарай кезектесіп алмасып отырады. Осыған орай, жоғарыдағы ғылыми мақала авторлары «Тоғыс есебінің» күнтізбесі «біздердің еңбегімізді пайдалану арқылы жасалған жоқ па екен» деп күдіктенбеуі үшін ежелгі көшпенділер мен қазіргі қазақтардың 3 + 2 + 5 + 8 = 18 жылда бір қайталанып отыратын осы уақыт мөлшерлерін қалай есептегені жөнінде қысқаша мысалдар келтіреміз: 1. 355 + 355 + 382 = 1092 күн ÷ 40 ай = 27,3 күн; 2. 356 + 382 = 738 күн ÷ 27 ай = 27,33 күн; 3. 355 + 355 + 383 = 1093 күн ÷ 40 ай = 27,325 күн; 4. 355 + 382 = 737 күн ÷ 27 ай = 27,3 күн; 5. 355 + 355 + 382 + 355 + 383 = 1830 күн ÷ 67 ай = 27,3134 күн; 6. 355 + 356 + 382 + 355 + 383 = 1831 күн ÷ 67 ай = 27,3284 күн; 7. 737 ÷ 2 жыл = 368,5 күн; 1830 ÷ 5 жыл = 366 күн; 8. 1092 ÷ 3 жыл = 364 күн; 1831 ÷ 5 жыл = 366,2 күн және т.т. «Тоғыс есебінің» күнтізбесінде 1092-1093 күндік 3 жылдық және 737-738 күндік 2 жылдық мүшелдер біріккен түрде 1830-1831 күндік 5 жылдық мүшелді құрайды. Соңғы нәтижеде 3 + 2 + 5 = 8 жылдық мүшел (2922 күн ÷ 8 жыл = 365,25 күн) пайда болады: 1. 355 + 355 + 382 + 355 + 383 + 355 + 355 + 382 = 2922 күн ÷ 107 ай = 27,3084 күн; 2. 355 + 356 + 382 + 355 + 383 + 355 + 355 + 382 = 2923 күн ÷ 107 ай = 27,3178 күн т.т. 5 ТАРАУ. ЕСЕПШІ КӘСІБІ, АМАЛДАР ЖӘНЕ ТОҒЫЗ ҚҰМАЛАҚ


«Ел күйекті шешіпті, «Есепші айтты», – десіпті» Ілияс Жансүгіров

1. ЕСЕПШІ ДЕГЕН КІМДЕР?

Егер осы арада «есепші» және «амал» сөздерінің мәні мен маңызын ашып алмай, әңгімемізді бірден Тоғыс есебіне қарай бір-ақ тартсақ, бұл үлкен қателік болар еді. Себебі, ішкен асымызды жерге қойдыратын ғаламторда (интернет) – біріншіден «қазақ есепшілері» туралы жарытымды материалдар жоқ, екіншіден амал атауына қатысты әр түрлі пікірлер айтылады. Тіпті наурыз айының атауын – амал (хамал) деп атауға асығушылар табылады. Расында осы көп айтылып жатқан «есепші», «амал» дегендеріміз не? 101 сурет. Айды бақылап тұрған ежелгі есепшінің сағым суреті

ЕСЕПШІ – ежелгі қадым замандардан бастап атадан балаға мирас болып отырған киелі кәсіптің біреуі. «Күнәң жоқ болса күнді болжа» деген мақал осы есепшілерге қатысты пайда болған. Қазақ халқының тарихында қанша есепші болғаны жөнінде жүйелі мәлімет жоқ. Асанқайғы бабамызды – ақын-жырау деушілер қателеседі. Бабамыз қазақтың тұңғыш географы болумен бірге, есепшілік кәсіпті де жақсы меңгергені оның даналыққа толы астарлы сөздерінен көп байқалады. Жалпақ әлемде есепшілерді ерте замандарда – абыз, понтифик, жрец, волхв, жұлдызшы және т.т. деп әрқалай атаған. Қазақ биологы П.И.Марийковский ежелгі заманда «Абыздардың» патшадан кейінгі екінші билікке ие болған тұлғалар болғанын жазады (Мариковский П. И., В стране курганов и наскальных рисунков., Алматы, 2005, сс.175-178). Бұл сөздің жаны бар. Ежелгі рим дәуірінде уақытты есептеумен тығыз байланысты болған христиан дініне дейінгі «пұтқа табынатын» ескі дінді понтификтер (лат. pontifex «pons (pontis)» – «көпір» және facere – «жасау, өндіру») алқасы мен жоғарғы понтифик (pontifex maximus) [129] басқарған. Римнің тұңғыш императоры Гай Юлий Цезарь (Gaius Julius Caesar, лат. Caivs Ivlivs Caesar, б.з.д. 13.07.100-15.03.44 жж.) жүзеге асырған юлиандық (Julian calendar) күнтізбе [130], басталмай жатып қателікке ұшараған юлиандық күнтізбені түзеген екінші император Август (Augustus, лат. Imperātor Caesar Dīvī Fīlius Augustus, б.з.д. 63-14 жж.) [131] және Рим Папасы Григорий XIII (Pope Gregory XIII, лат. Gregorius XIII, 1502-1585) жүргізген Григориандық [132] [133] күнтізбе реформаларын осы «pontifex maximus» лауазымын иеленген Римнің әйгілі императорлары мен Папалары болып табылады. Қазіргі уақытқа дейін күллі әлемге сол Рим Папаларының (лат. Pontifex Romanus) немесе жоғарғы егеменді понтификтің (Pontifex Maximus) ықпалы жүретінін күнделікті өмірден көріп жүрміз. Рим империясының ежелгі күнтізбесінің уақыты Үркер жұлдыз шоғырымен тығыз байланысты болғанын [134] б.з.д. 116-27 жж. арасында өмір сүрген ежелгі римнің энциклопедист ғұламасы Маркус Терентий Варро (Marcus Terentius Varro немесе Varro Reatinus) өзінің көлемді «Ауылшаруашылығын римдік басқару» (Roman Farm Management) немесе «Рим агрономдарының ескертпесі» (Note Upon the Roman Agronomists) [135] еңбегінде келтіреді. Көне латын тілінде «Vergiliarum» деп атаған Үркер (Pleiades) жұлдыз шоғыры бойынша римдіктердің уақыт есептеуі қазақ есепшілерінің уақыт есебіне ұқсас екендігін, аталмыш еңбектен келтіріп отырған үзінділерден байқауға болады. 102-1 сурет. Ежелгі Римнің ауылшаруашылығы Үркермен байланысты болған

28 тарау. «Күн – Суқұйғыш шоқжұлдызында болғанда көктемнің, Торпақ шоқжұлдызында болғанда – жаздың, Арыстан шоқжұлдызында болғанда – күздің, Бүйі шоқжұлдызында болғанда – қыстың бірінші күні басталады. Осы төрт зоодиак таңбасының жиырма үшінші күндері – Күн осы таңбаға кіргенде, жылдағы төрт маусымның бірінші күндері болып есептеледі. Сол кездегі ресми юлиан күнтізбесі (б.з.д. 45 жылғы 1 қаңтарда енгізілді) бойынша көктемде – 91 күн, жазда 94 күн, күзде – 91 күн, қыста – 89 күн болады. Бұл жағдайда көктемнің басы – 7 ақпанға (февраль), жаздың басы – 9 мамырға (май), күздің басы – 11 тамызға (август), қыстың басы – 10 қарашаға (ноябрь) сәйкес келеді. Әйтсе де жыл маусымдарын барынша дәл бөлу кезінде жыл маусымдарын сегізге (8) бөлуді тудыратын кейбір жайларды есепке алу керек: батыс желі тұрған бірінші күннен бастап, көктемгі күн мен түн теңелуге дейін – 45 күн, осы кезден Үркер (Vergiliarum) көтерілгенге дейін – 44 күн, осы кезден жазғы Күн тоқырауына дейін – 48 күн, осы кезден Төбет (Үлкен Арлан, лат. Canis Major) жұлдызы (Сүмбіле, Сириус, α CMa) туғанға дейін – 27 күн, осы кезден күзгі күн мен түн теңелуге дейін – 67 күн, осы кезден Үркер жұлдызы орнағанға дейін – 32 күн, соған сәйкес, осы кезден қысқы Күн тоқырауына дейін – 57 күн, содан бастап батыс желі қайта тұрғанға дейінгі кезеңде – 45 күн өтеді. Сонда жылдағы күндер есебі былайша түзіледі: 45 күн + 44 күн + 48 күн + 27 күн + 67 күн + 32 күн + 57 күн + 45 күн = 365 күн. 30 тарау. Көктемгі күн мен түн теңелгеннен бастап Үркер көтерілгенге дейінгі екінші кезеңде егін толық егіліп бітіп, ауылшаруашылық егістері арам шөптерден арылып бітуі тиіс. Үркер туғаннан бастап, жазғы күн тоқырауына дейінгі үшінші кезеңде жерге көмілген жүзімнің сабақтары топырақтан аршылып алып, тоң болып қатып қалған топырақтар уатылуы (лат. «occare dictum» деп аталады) қажет. Әйтпесе олар жүзім тамырының кең жайылуына кедергі келтіреді. 34 тарау. Күзгі күн мен түн теңелгеннен басталатын алтыншы кезеңді атқарушы билік күздік егін егу басталып, тоқсан бірінші күнге дейін жалғасуы керек деп мәлімдейді. Егер аса қажеттілік болмаса, қысқы күн тоқырауынан кейін егін егілмеуі керек. Себебі, күн кенеттен суып кетсе, дәндер жер астында жатып шіріп кетеді. Егінді Үркер көрінген кезде еккен дұрыс болады. Күзгі күн мен түн теңелу мен Үркер көрінудің арасында жүзімді жинап алып, одан соң жүзімнің сабақтарын кесіп, жердің астына салалап көмуді жүзеге асыру керек. Аяз қатты болатын аймақтарда жүзімді көктемде отырғызған дұрыс болады. 35 тарау. Үркер көтерілген кезең мен қысқы күн тоқырауы арасында лалагүл (лилия) мен зағыпыран (крокус) гүлдерін отырғызған дұрыс болады және т.т. деп М.Т.Варрон ауылшаруашылығы өнімдерін өсірумен айналысатын ежелгі рим диқандарына кеңестер береді. [136] Ғылым мен техника және бүгінгідей технология дамымаған ерте замандарда уақыттың есебін жүргізу және жұлдыздарға қарап бал ашу оңай шаруа болмаған. Францискан орденінің өкілі Гильом де Рубрук (William of Rubruck, 1220-1293) Людовик IX-ның тапсыруымен Алтын ордананың астанасы Қарақорымға (Моңғолия) сапар шеккенде, Мөңке ханның астрологтары мен жұлдызшыларының «Күн тұтылуды» алдын ала есептеп білетін ілімдеріне тәнті болған. [137] Қазақ жеріндегі 25 мыңнан аса археологиялық нысандардың ең кем дегенде оннан бірінің астрономиялық маңызы бар және соншама есепшілер өмір сүрген десе, оған таң қалудың қажеті жоқ. Ол жөнінде біздер бірінші бөлімде кеңінен айтып өттік. 102-2 сурет. Ежелгі көшпенділердің түйесін жетектеген есепшісі

Ислам өркениетіне – астроном, агроном, ботаник, металлург, географ, математик, шешен және тарихшы ретінде танымал болған тегі парсылық – Абу Ханиф Ахмад ибн Дауд әл-Динауариді (Abu Hanifa Dinawari, б.з. 815-896, араб. أبو حنيفة الدينوري) жалпы Ислам әлемінің «Ұлы есепшісі» деп айтуға болады. Оның «Китаб әл-Набат» (Өсімдіктер кітабы) атты еңбегінде (жалпы 16 кітап жазған) метеорология ғылымын ауыл шаруашылығы үшін пайдалану кеңінен баяндалады. Бұл еңбекте ол аспанның метеорологиялық сипаты, сайрандар мен шоқжұлдыздар, Күн мен Ай, жыл маусымдары мен жаңбырларға сәйкес келетін Ай фазалары, жаңбырдың табиғаты мен жел, күн күркіреу, найзағай жасыны, қар сияқты атмосфералық құбылыстар мен су тасқыны, алқаптар, өзендер, көлдер жайында жазады. Араб-парсы тілдерін еркін меңгерген қазақтың сауатты есепшілері әл-Динауаридің аталған кітабынан (Китаб әл-Набат) хабардар болған болса керек деп ойлаймыз. [138] Есепшілік, сірә, өлмейтін кәсіп болса керек. Өткен ғасырдың 50-60 жж. өмір сүрген есепшілер туралы осы бөлімнің басында айтып өттік (Х.Әбішев, Аспан сыры, Алматы, 1966, 66-70 бб., Т.Өмірзақов, Құт әкелген наурыз, 1989, Зерде журналы, №3, 12-15 б.б.). 1968 жылы туылған оңтүстіктің түлегі Нұрғабыл Қозыбаев ата-бабаларынан бері осы киелі кәсіпті ұстанып келе жатқан ұрпақ өкілі екендігі және оның ауа райына қатысты болжамдары «Ауа райының «мінез-құлқы»» және «Табиғат тілін түсіне білейік» атты мақалаларында жазылған болатын («Зерде» журналы, 1989, №8, 10-12 б.б. және 1990, №2, 18-20 б.б.). Осы Нұрғабыл бауырымыз «Табиғат тілін түсіне білейік» атты мақаласын былай деп бастаған екен: «Әкемнен естіген мынадай әңгіме бар. Ертеректе есепшілердің бірі малын Арқаға айдайын деп жатқан елге «бүгін пәлен сағатта өте қатты жел тұрып, нөсерлетеді, әзірге көшпей қоя тұрыңдар» дейді. Ал жұрт: «Күн шайдай ашық, аспанда бір шөкім бұлт жоқ, ол қай жақтың желі, қайдағы нөсер» деп сенбей көшіп кетеді. Түс ауа бере кенеттен күн нөсерлетіп, қатты дауыл соғып, есепшінің ақылын тыңдамағандар малдарынан адасқан екен. Бұрынғы есепшілер тәуліктің өзін төртке бөлген. Және олардың «календарь» тәрізді күн есептейтін қарапайым құралдары болған. Құрал ер-тоқым басындағы ат кісенінің жанында ілулі жүретін болғандықтан «кісе» деп аталған. Кісені кәдімгі ат дорба тәріздес етіп жасап, оның ішкі бетіне екі түрлі ақ және қара матамен күндер санын орналастырған. Кісе бетіндегі 180 күн алты айды көрсетеді. Ал тағы бөлектеніп тігілген 6 бөлім – ол 6 күн саны. Күнді есептегенде, кісенің ішкі беті сыртына қаратылады. Кісенің бір беті ақ матамен, ал екінші беті қара матамен тысталған. Бұл екі түсті есепшілер ауа райы өзгерісінің күндіз немесе түнде болатындығын дәл айыру үшін пайдаланған. Ал әр беттегі күн мен түн санының 186-дан аспауының сыры – ауа райы өзгерісі қайтармасының 186 күннен кейін, яғни 6 ай 6 күннен айналып келетіндігінде. Есепшілер бұл құралды көктем күніндегі самал желдің күзде, жаз аптабының қыста айналып келер күнін мезгілдермен салыстыра отырып табуға қолданған. Халқымызда кейінгі кезде айтылмай кеткен «Есепшінің есебі кісесінде» деген сөзі осыдан қалса керек». Есепшілер қолданған «ауа райы өзгерісінің қайтармасы расында 186 күн бе, әлде басқаша ма?» деген сұраққа жауап тапқыңыз келсе, яғни өз өңіріңіздің күнбе-күнгі ауа райының есебін тексеріп, салыстырғыңыз келсе, талабыңызға нұр жаусын дейміз. Бұл игі ниетіңізге Қазақстанның барлық дерлік өңірлерінің метеорологиялық мұрағаттары сақталған (тіпті «Казгидромет» веб-сайтында мұндай мүмкіндік жоқ) Ресейлік азамат Константин Казаков жасаған «Погода и Климат» веб-сайтын пайдалануыңызға болады. Қазіргі кезде өзім де осы веб-сайтты пайдаланып, баяғы заманның есепшілері сияқты Алматыдағы ауа райының қайталану ырғағын зерттеуді қолға алып жатырмын. [139] Есепшілер – жоғарыда айтқандай түрліше есептер жүргізе отырып және табиғи дарындары мен ұрпақтан-ұрпаққа берілген тәжірибелеріне сүйеніп табиғаттың өзгермелі құбылыстарын болжап айтып отырады. Өздері жинаған ілімдерді ізін қуған ұлдарына қалдырып отырған. Есепшілер күн мен түннің көктемде және күзде теңелуін, Айдың Үркермен тоғысуын, қозғалмайтын жарық жұлдыздар мен Күннің шығуы және батуын белгілі бір заңдылық жүйесіне келтіріп, уақытты амалдап (қырғыз. мезгил) есептеп отырған. Өкінішке орай шамамен 100 жыл бұрын (1917 жыл) басталған нәубет пен зұлматқа толы замандарда, қазақтың нешебір алғыр да қабілетті есепшілерінің көпшілігі көппен бірге құрбан болды. Бұл күнде тек олардың есімдері ғана еміс-еміс естіледі. Олардың қазақ жеріне сәйкес келетін амалдармен жүргізген керемет есептері өздерімен бірге мәңгілік келмеске кетті. Қазіргі қолда бар мәліметтер, аспан әлемі мен жер тіршілігін өзара байланыстырған сол ғаламат ілімнің «сарқыншақтары» ғана. 103 сурет. Ауа райын бақылап-болжау киелі және күрделі кәсіп


Егер алдағы уақытта осы киелі кәсіппен тағдырын байланыстырғысы келетін талапты жастар табылып жатса, оларға төменде келтіргелі отырған мәліметтеріміздің мол пайдасы тиеді деп ойлаймыз. Күнделікті өмірден байқап жүргеніміздей, кей кездері кәсіпқой метеорологтар да қателесіп жатады. Бүгін жаңбыр болады дегенге сеніп қолшатырларын алып шыққан азаматтар мен азаматшалар кешке әлгі қолшатырларын бір ашпастан, үстері құрғақ болып қайтады, ал кейде күн ашық болады дегенге сеніп, кешке жаңбырға малшынып қайтады. Мұның бәрі айналып келгенде, қазіргі ғылым мен технологияның дамыған заманының өзінде, ауа райын болжаудың оңай шаруа еместігін байқатады. Ауа райын болжау үшін мамандар Жердің жасанды серіктері (спутник), метеорологиялық радарлар мен пеленгаторлар, жер бетіне орналастырылған метеостансалардан келіп түсетін орасан зор мәліметтер мен ақпараттарды бір-бірімен салыстырып, талдаулар жасайды. [140] Арнайы дайындығы жоқ адамдарға, бұл ақпараттардың бәрін миында қорытып, дұрыс шешім қабылдау қиынға соғады. Сондықтан жай әуесқой ретінде ауа райына болжам жасау үшін атмосфералық құбылыстардың физикасын тым болмағанда базалық деңгейде меңгеру қажет. Талаптанып ізденген оқырман ғаламтордан метеорологиялық маңызы бар көптеген сервистерді таба алады. [141] Оларды пайдалана білу көп қиындық тудырмайды. Метеорология [26] [142] туралы оқулықтардан бұлттар физикасы, жаңбыр құралу және циклогенез бойынша материалдарды өмірінде бір оқымаған оқырман, төменде ғаламтордағы сілтемелері беріліп отырған ауа райын болжау сервистеріне мұқият ден қойып қараса, ауа райы үдерістерінің құпиясына аз-аздап қаныға бастайды. Ғаламтор арқылы қол жеткізуге болатын ашық метеомәліметтердің көмегімен және аспанға байыптап көз жүгірту арқылы, қарапайым тұрғыда ауа райы болжамын тым болмағанда бір күн бұрын қалай жасауға болатынына алғашқы қадам жасап көрейік. Ең бірінші қадамды дәл осы сәтте далада ауа райы қандай болып тұрғанынан бастау қажет. Ғаламтордағы сервис тұрғысынан алғанда, бұл қадамымызға «Дүниежүзілік метеорологиялық ұйым» [143] немесе «Дүниежүзілік метеорологиялық қызметтің» [144] веб-сайттары, Қазақстан Республикасы «Қазгидромет» Республикалық Мемлекеттік Кәсіпорнының арнайы веб-сайтының мәліметтері [145] немесе Ресей Гидрометцентрінің жер бетіне жақын қабатты (жер үстін) талдау картасы [146] көмектесе алады (2000*1600 шешімге дейін үлкейтуге болатын бұл картада Еуразия материгінің басым бөлігі: Солтүстік Африка, Европа, Ресей, Орта Азия мен Қазақстан, Қытай және т.б. келтірілген). Метеорологияға қатысы бар карталардың бәрі де, Гринвич уақытына сәйкес келетін Дүниежүзілік Үйлестірілген Уақытпен (Coordinated Universal Time – UTС) «байланыстырылған». [147] Мысалы, Гринвич бойынша 11 сағат 30 минут Астана-Алматы бойынша 17 сағат 30 минут, Атырау-Ақтау-Ақтөбе-Орал облыстары бойынша 16 сағат 30 минутқа тура келеді және т.т. Метеорологиялық карталардың көмегімен – Циклон, Антициклон, қойнау (орыс. ложбина), жота-қырқа (орыс. гребень) және аңғарлардан (екі тау жотасының арасындағы бел, орыс. седловина) тұратын барикалық құралымдардың өзара орналасуын анықтау ыңғайлы болады. Интерактивті метеорологиялық карталарда ауа райы туралы барлық ақпарат көрнекі түрде ұсынылады. Бұлттылық, жауын-шашын, ауа температурасы, ауа қысымы және басқа да көптеген параметрлерді көрсету режимін өз қалауыңызша қосуға болады. Енді негізгі айтпақ ойымызды жеңіл тілмен түсіндіруге тырысамыз. Циклондар – төмен қысым аймағы [ТҚА] (әдетте карталарда «Н» әрпімен таңбаланады, қазақтың жалпақ тіліне ыңғайлап «ТАҚА» деп оңай есте сақтауға болады) болып саналады. Жаз уақытында олар – салқын ауа, жаңбыр және найзағай алып келсе, қыс кезеңінде – жылылық пен қар жаууына себепші болады. Антициклон – жоғары қысым аймағы [ЖҚА] (әдетте карталарда «В» әрпімен таңбаланады, қазақтың жалпақ тіліне ыңғайлап «ЖАҚА» деп оңай есте сақтауға болады) болып саналады. Жазды күндері олар – шуақты күндер мен ыстық ауа райын алып келсе, қысты күндері – бұлтсыз ашық аспан мен аяздардың туындауына себепші болады. 104 сурет. Ғарыштан қарағанда көрінетін Циклон бейнесі

Тәртіпке сәйкес, солтүстік жарты шарда ауа массасының қозғалысы батыстан шығысқа қарай қозғалады. Осылайша Қазақстанның ауа райын көбінесе Атлантика мұхитында болып жатқан ауа райы үдерістері анықтап, Мәскеу арқылы біздерге жетеді. Алдын ала ауа райын болжау үшін міндетті түрде әуелі Атлантика мұхитында не болып жатқанына назар аудару қажет. Егер мұхит үстінде қуатты Циклон пайда болып, ол Еуропа жағалауына шығып жатса, шамамен 4-5 күнде оның лебі Қазақстанға да жетіп қалуы ғажап емес. Әрине бұл жерде Циклондар мен Антициклондардың қозғалу траекториясына көптеген факторлардың ықпал ететінін есте ұстау қажет болады. Барикалық құрылымдардың орналасқан орнын анықтағаннан кейін, атмосфералық шептер (front-фронт) мен жауын-шашын аймағына назар аудару қажет. Түрліше сипаттамалары бар ауа массалары арасындағы өзіне тән бөліктері бола отырып, дәл осы атмосфералық шептер ауа райының күрт өзгеруіне тікелей себепші болып табылады. Жылы шептер (әдетте карталарда жарты шеңберлі нүкте түрінде қызыл түсті сызықтармен белгіленеді) баяу қозғалады және өзімен бірге жылы ауаны алып келеді. Тәртіпке сәйкес, бақылау нүктесінен осындай жылы шеп бірнеше сағат бойына өтіп болғанға дейін сіркіреп ұзақ жауатын ақ жауын жауып тұрады (метеорология тілінде «ақ жауын» [ағыл. precipitation, орыс. обложные осадки] деп аталады). Жылы шептің жақындағанын көзбен анықтауға да болады. Егер тас төбеңізде құстың қауырсынына немесе созылған жіпке ұқсайтын жұқа ақ бұлттарды (ағыл. spindrift clouds, орыс. перистые облака) көретін болсаңыз және ол батысқа қарай ұзаған сайын бірте-бірте қалыңдап, әуелі қауырсынды-қабатты, одан соң биік қабатты, қабатты және ақыр соңында қабатталған жауынды бұлтқа айналып жатса, бұл жылы шептің жақындап келе жатқанын байқатады. Бірнеше сағаттан соң (6 сағаттан 12 сағатқа дейін) жаңбыр басталады, ылғалдылық ұлғаяды, кешкі және түнгі уақытта төңіректі тұман тұмшалауы мүмкін. Бірақ табиғи алапат ауа райының құбылысы бола қоймайды. 105-1 сурет. Жұқа ақ бұлттар мен жаңбыр бұлтының көрінісі

105-2 сурет. Ақша бұлттар (үстінде) мен жаңбыр бұлты (астында)

Суық шептер (әдетте карталарда үшбұрыш түрінде көгілдір түсті сызықтармен белгіленеді) әлдеқайда жылдам қозғалады және өзімен бірге суық ауаны бірге сүйреп келеді. Температурада айырмашылықтар болуы себепті, мұндай бөліктерде топталған және топаталған-жауынды бұлттар құралады. Бұл аумақта найзағай, күшті нөсер, кейбір кездері тіпті бұршақ жауу үшін жағымды жағдай туындайды. Суық шептің өтуі кезінде көбінесе жел күшейеді, кейбір кездері желдің екпіні үлкен көрсеткіштерге жетіп, долы дауыл ағаштарды тамырымен бірге қопарып, шатырлар мен көшелердегі жарнама тақтайшаларын ұшырып әкетеді. Мұндай суық шептің жақындағанын тек карталар бойынша емес, жер серіктерінің бұлттылықты көрсеткен суреттерінен де көруге болады. Бірден көзге ұратын жалтыр ақ түсті бұлттардың тізбегін көрсеңіз, бұл суық шептің жақындағанының белгісі. Ол арада аңқиып тұра бермей, тезірек паналайтын орын тауып алғаныңыз жөн болады. Суық ауа массасында осындай суық шеп жүріп өткеннен кейін, әсіресе жаз айларында, атмосфераның жоғары тұрақсыздығы байқалады. Сол себепті мұндай аумақтарда нөсер жаңбыр жиі пайда болады. Ауа райының тұрақсыздығын анықтау үшін көптеген әрқилы индекстер ойлап табылған. Олардың ішінде кеңінен танымал болғандары CAPE [148] [149] (ағыл. Convective available potential energy, қазақ. Конвективті әлеуетті қол жетімді қуат) және LI [150] (ағыл. Lifted index, қазақ. Қалқымалылық индексі) болып саналады. Қуатты найзағай жарқылы мен нөсерлер CAPE маңызы 1000-нан көп болғанда және LI минус екі градустан кем болғанда пайда болады. [151] Бұл көрсеткіштердің өзгеруін мына сервисте [152] жарияланатын арнайы кестенің көмегімен немесе тікелей мына картадан [153] бақылап отыруға болады. Жергілікті найзағай мен нөсерлердің құралу белгісін көзбен анықтауға да болады. Егер таңертең жоғары биіктеген сайын аспанда ақ мақта кесектеріне ұқсас бұлттардың (ұшпа бұлт) пайда бола бастағанын байқасаңыз, онда түстен кейін нөсер жаңбыр жаууы әбден мүмкін деп айтуға болады. 106 сурет. Найзағайдың «қорқынышты әрі қауіпті» жасыны ойнап тұр Кейбір кездері, осындай бұлттар аспанда көзге көрінбейтін әлдебір «жаппаға» (потолок) тіреліп қалғандай, жай-жайлап оның астына көлденеңінен жайыла бастайды. Бұл құбылыс әлгі биіктікте «Өзгерудің (инверсия) құлыптайтын қабаты» (ӨҚҚ) бар екенін білдіреді. ӨҚҚ жағдайында, биіктікке көтерілген сайын температура төмендеудің (салқындаудың) орнына, керісінше жоғарылай (ыси) бастайды. Сол себепті ӨҚҚ бұлттар көлемінің ұлғаюына жол бермейді. Бұл жағдайда кешке қарай күн күркіреп, найзағай ойнамайды деп болжам жасауға болады. Бұлттардың өсуі мен оның қозғалу бағытын Жер серіктері түсірген суреттердің [154] [155] көмегімен бақылау ыңғайлы болады. Егер таңертең ұйқыдан тұрғанда аспанды бақылауға немесе Жер серіктерінің суреттерін қарауға үлгермей жатып, БАҚ мен ұялы телефоныңыздан ТЖ (Төтенше жағдайлар) ұйымы жіберген «дауыл, найзағай ойнау, нөсер т.т.» туралы суыт хабарды көрер болсаңыз, оның барысын мына сервистен қадағалауға болады. [156] Бұл онлайн картада нақты уақытта болып жатқан күллі әлемдегі дауылдар, найзағай ойнаулары, нөсер т.т. секунд, минут сайын жаңартылып көрсетіліп отырады. Картадағы нүктелер ашық түсті болған сайын, найзағай жасыны ертелеу болды дегенді білдіреді. Әрине, әлемнің әр түкпірлеріне орнатылған пеленгаторлар найзағай жасындарын (жарқылын) түгелдей қамтып, тіркей алмайды. Бірақ олар көп бөлігін дер кезінде тіркеуге қабілетті. Сол себепті найзағайлы дауыл шебінің (front-фронт) сіз тұратын аймаққа жақындап қалғанын аңдау қиынға соқпайды. 107 сурет. Компьютерсіз ауа райын болжау көп қиындық тудырады Қауіпті метеорологиялық құбылыстарды 4-5 күн бұрын болжауға «Еуропадағы дауылдарды болжау бойынша ғылыми тәжірибе» деп аталатын мына сервис қолайлы. [157] Бұл картада ауа райы төтенше күрделі және қауіпті болатын аймақтар түрлі-түсті шеңберлермен қоршалып, 1-ден 3-ке дейінгі сандармен белгіленген. 1 сан (қызғылт сары түс) – қауіптілігі төмен, 2 сан (қызыл түс) – қауіптілігі орташа, 3 сан (боз қызғылт түс) – қауіптілігі жоғары дегенді білдіреді. Әйтсе де, өкінішке орай бұл картада Еуразия құрлығының Азиялық бөлігі қамтылмаған. Тек Еуропада болған қауіпті дауылдың Азиялық бөлікке (Қазақстанға) жетер-жетпесін бақылау арқылы, болашақта олардың өзара байланысы жөнінде өзіндік байлам жасауды қанағат тұтуға тура келеді. Бүгінгі күні ауа райын болжаумен, адамдармен бірге ... компьютерлер де айналысады. Географиялық орналасу жағдайларына қарай әр түрлі елдер мен әр түрлі құрлықтарда бірнеше негізгі ауа райын болжау үлгісі жасалған. Ауа райын болжаудың бұл үлгілері компьютер тілінде программаланып, оның жадына салынған. Сөйтсе де компьютердің көмегімен ауа райын болжау кейбір кездері арнайы мамандар жасаған болжамдар секілді дұрыс шықпай жатады. Соған қарамастан, жалпы тұрғыда компьютерлер ауа райының өзгеру үдерісін дұрыс көрсете алады. Компьютердің көмегімен ауа райын болжаудың Ресейлік үлгісін мына сервистен көруге болады. [158] Жеке дара Еуропа құрлығы үшін жасалған арнайы веб-сайттар болмаса, көп жағдайда жоғарыда келтірілген ауа райын болжаудың көпшілікке арналған ашық сервистеріндегі арнайы тетіктерді басу арқылы, Қазақстанның кез-келген қаласы мен ауылдарындағы ауа райының өзгерісін бақылауға болады. Байқампаз оқырман, осы жерге дейін оқығандарын қорыта келе, мынадай түйін жасары сөзсіз. Біріншіден, қазіргі ғылым мен ІТ-технология жетістіктерін пайдаланып, осы іске тәуекел етуге болатынын байқайды. Екіншіден, ата-бабалар тізбегінде есепшілер болған және ұрпақтан-ұрпаққа жалғасқан ілім бойынша есепшіліктен хабары бар оқырман осы кітапты оқитын болса, өз өңірінде ауа райы құбылысы мен уақытты қалай байланыстыруға болатынынан азды-көпті сабақ алады. Үшіншіден, бүгінгі күннен бастап, осы жазбаларды негізге алып, есепші кәсібін үйренуіңізге не кедергі жасайды? Ешнәрсе де кедергі келтірмейді, бәрі де – бүгіннен басталады!

2. АМАЛМЕН ЕСЕПТЕУ ДЕГЕНІМІЗ НЕ?

Еуразия құрлығының дәл ортасына орналасқандықтан «Орталық Азия» деп аталған киелі мекенде өмір сүріп келе жатқан түркі-қазақтар «күрт құбылмалы ауа райына» (ағыл. sharply continental climat, орыс. резко континентальный климат) әбден көндіккен халық болып саналады. Ежелгі есепшілер (абыз-астрономдар) «мәңгілік» уақыт пен кең жазира даланың тыныс-тіршілігін бір-бірімен үйлестіру нәтижесінде «қырық (40) күн шілде» («Тоғыз тармақ» немесе «Тоғыз шілде») есебімен есептелетін 364 күндік ғарыштық «мөлтек» (микро) жылды қолданған. Шын мәнінде бізді қоршаған ғарышпен тығыз байланысы бар осы 364 күннің ішкі жүйесін ≈ 9,1 күнге тең «амалдарға» бөлгенін 4 тараудағы 4 кестеде (426 б.) келтірген болатынбыз. Осы тоғыз (9) күндік амалдар Күндік жыл ішінде кезекпен алмасып отыратын төрт маусыммен (көктем, жаз, күз, қыс) тығыз байланысты болып табылады. 108 сурет. Жылдың төрт маусымы – амалмен шешіледі

Түркі-қазақ абыз-астрономдарының Ай мен Үркердің «тоғысуы» (occultation) негізінде пайда болатын 27,3 күндік тоғыс айларын тікелей 27-28 күнмен емес, жанама түрде 9,1 күндік «қысқа» амалдармен жанама түрде есептеуін (9,1 + 18,2 + 27,3) былайша түсіндіруге болады. Жуық түрде бір Күн жылы ішінде Ай мен Үркердің тоғысуы шамамен 13 рет болғанымен, оның 2-уі көзге көрінбейді. Сол себепті іс жүзінде тек 11 тоғыс айын ғана көре аламыз. Көзге көрінбейтін 2 тоғыс айы кезінде Күн Үркерді (10 мамыр мен 20 маусым аралығы) 40 күндей көзден тасалайды. Сонымен қатар, ауа райы қолайсыз болған кездері (бұлт, тұман, боран және т.б.) де Ай мен Үркердің тоғысуын көру қиын болады. Сол себепті Орталық Азияның абыз-астрономдары Ай мен Үркердің тоғысуын шамалап білуге мүмкіндік беретін 9,1 күндік амалдарды қолданған. Қазіргі заманның озық технологияларын пайдаланып «Тоғыс есебінің» жұмыс істеу қағидаттарын осы бөлімнің соңында жан-жақты баяндағандықтан, оған тоқталып жатпаймыз. АМАЛ – төрт түлікті қастерлеп бағып-қаққан еліміздің әрбір жылындағы он үш айында болатын табиғат құбылыстарының атаулары. Тәжірибелі есепшілер әрбір амалды тоғыс айларымен байланыстырып есептеген, бірақ олар қайтыс болған соң, соңында ізін қуған ұрпағы немесе шәкірті қалмаса, былайғы жұрт «пәлен есепші осылай деген еді» деп амалдарды әуелде араб-парсы, кейіннен еуропалық он екі ай атауларымен байланыстырған. Ақыр соңында тоғыс айлары, қазақша амалдар, араб-парсы және еуропа айларының атаулары бір-бірімен ми-ботқа болып араласып, әбден шатасқан күйде бүгінгі күнге жетіп отыр. Амал атауының арабша «хамал» атауына қатысы жоқ деп теріске шығара алмаймыз. Арабша al-Hamal «қой, қошақан, қойдың басы», al-Nath «мүйіз» дегенді білдіреді. Бірақ, қазақтың онлайн-электрондық сөздігінде «амал» сөзін орысша «действие, деяние, поступок», ауыспалы мағынада «изворотливость, находчивость, прием, способ, хитрость, уловка» деп аударады. [159] Бұл аударма сөздер «амал» сөзінің шын мәнін ашып тұр деп ойлаймыз. Неге десеңіз, уақыт пен ауа райын амал бойынша есептеу – тапқырлықты, өзіне тән тәсілді, белгілі бір әрекетті қажет етеді. Ал «наурыз» айын «амал» деп атауға келер болсақ, одан бір нәрсе ұтатынымыз шамалы. Себебі, «амал» арабтың сөзі болса, «наурыз» парсының сөзі (нау «жаңа» және руз «күн») екенін бәріміз білеміз. Титімдей қазақы «иіс» жоқ араб-парсы атауларын бір-бірімен алмастырғанда не ұтамыз, соны ойланып көрдік пе?! Ежелгі түркі-қазақ күнтізбелерінде айлар есебі дөңгелектеліп кейде 28 күнмен, кейде 40-41 күнмен жүргізілгенін төмендегі теңдеулерден көреміз: 1. 364 күн × 3 жыл = 1092 күн ÷ 40 тоғыс ай = 27,3 күн 2. 40 күн × 15 шілде + 41 күн × 12 шілде = 600 + 492 = 1092 күн ÷ 39 тоғыс ай = 28 күн Орталық Америка құрлығы тропикалық белдеуге (экваторға) орналасқандықтан, майя-ацтектің абыз-астрономдары «жиырма (20) күн шілде» есебімен есептелетін 364 күндік жылды іштей 18,2 күнге тең (9,1 × 2 = 18,2) «амалдарға» бөлген деп ойлаймыз. Бұл болжамымыздың дұрыстығын жоғарыдағы 4 кестенің сол жағында жуық түрде 9,1 күндік «40 амал» өткенде, кестенің оң жағында ≈ 27,3 күндік 13 не 14 тоғыс айы түзілетіндігінен көріп отырмыз. Төменде баяндалатын «Амалдар» мен «Тоғыс есебі» күнтізбесінің негізіне 4 кестедегі 9,1 күндік 39-шы амалдың – 354,9 күнге, 40-шы амалдың – 364 күнге және 42-шы амалдың – 382,2 күнге сәйкес келуі алынып отырғандығын ескертеміз. Өкінішке орай халқымыздың жадында тек амал атаулары ғана қалған. Ал оның арғы жағында тұрған күрделі есептер ұмытылған. Әйтсе де, ғылыми тұрғыда саралай отырып, оларды біршама баяғы бастапқы қалпына келтіруге болады. Жалпы қырғыздар мен қазақтардың уақытты «амал» немесе «мезгілмен» есептеуінде пәлендей айырмашылық жоқ екеніне, отыз жылдан аса уақыт бойына (1985-2018 жж. арасы) жүргізіп келе жатқан бақылаулар нәтижесінде көз жеткіздік. Осы уақыт ішінде жиналған мәлімет нәтижелерін есептен өткізіп сүзгілеп, жүйеледік. Төменде бір жылдағы он үш тоғыс айының григориан күнтізбесі бойынша басталу және аяқталу күндерін, сонымен қатар Ай мен Үркердің тоғысу уақытын сағат және минутына дейін жуық түрде көрсетіп қойдық. Ең кем дегенде 19 жыл бойына, одан әрі созса 30 жыл бойына бұл даталар тұрақты түрде қайталанып отырады. Одан кейінгі уақыттарда бұл даталарға 1-2 күндік өзгеріс пен түзетулер енгізіп отыру қажет. Бір ескеретін жай, жоғарыда айтқандай қазақ жері Аллаға шүкір кең байтақ. Еліміздің оңтүстігінде наурыз-көкек айларында күн жылып, қар еріп жатқанда, солтүстік пен солтүстік-шығыстағы облыстарда әлі омбы қар сіресіп, көк мұз болып жатады. Сол себепті 19.02.2017 жылы Павлодар облысының әкімі Болат Бақауов мырза облыс көлемінде «Наурыз мерекесін көкек айында тойлайық» [160] деп ұсыныс жасаған болатын. Осы жайдың өзі еліміздің бір шеті мен екінші шетіне дейінгі аралықтағы жыл маусымдарында ең кемі бір айлық өзгеріс бар екенін көрсетеді. Жоғарыда М.Исқақов ағамыз Тоғыс есебінің басы – мамыр айнан басталады дегенде, еліміздің солтүстік өлкелеріндегі ескі есепті негізге алған болса керек. Десе де, жұлдызды аспан картасын пайдалана білетін оқырмандар, мамыр айының екінші жартысында Үркер көбінесе «өліара» кезіндегі Аймен (яғни, аспанда көрінбейтін Аймен) тоғысатынын байқар еді. Демек Тоғыс есебінің басын – мамыр айынан бастау қай жағынан алсаң да қолайсыз болып шығады. 109 сурет. Балықтар, Тоқты, Торпақ шоқжұлдыздары және Күн, Жер-Ай суреті

109-суретте Күн – Балықтар шоқжұлдызын (12-наурыз бен 18-көкек арасы) тасалағанда – Жер-Ай фазасы шамамен 3 күндік фазада (3 тоғыс айы), Тоқты шоқжұлдызын (19-көкек пен 13-мамыр арасы) тасалағанда – Жер-Ай фазасы шамамен 1 күндік «жіңішке Ай орағы» фазасында (1 тоғыс айы), ал Торпақ шоқжұлдызын (14-мамыр мен 19-маусым арасы) тасалағанда – Жер-Ай фазасы шамамен 27 күндік «өліара» фазасында (27 тоғыс айы) болатыны көрініп тұр. Сондықтан Тоғыс есебінде жыл басы болуға – көкек айы қолайлы. 110 сурет. Наурызды – көкек айында тойлағанымыз дұрыс болады!

Христиан дінінің «қызыл жұмыртқа» (пасха) мейрамы да, байқасаңыздар, көбінесе көкек айында өтеді. Оның себебі, біріншіден, көктем айының басына «астрономиялық жаңа ай (өліара)» емес, «қиықтанып туған жіңішке ай орағы» сәйкес келеді, екіншіден мейрамдау үшін шын мәнінде ауа райы жылы болады. Осы себептермен «наурыз» мейрамын қалтырап-дірілдеп дәл 22-наурыз күні емес, Ай мен Үркердің көкек айында тоғысқан күні тойлаған қай жағынан алғанда да дұрыс болады. Алдағы тарауда шамамен 30 жыл алға қарай есептеліп жасалған Тоғыс есебінің күнтізбе кестесін жариялаймыз. 3. АМАЛДАР АТАУЫ МЕН ОЛАРДЫҢ ЖУЫҚ ТҮРДЕГІ ДАТАЛАРЫ

Есепшілер жыл сайын белгілі бір уақытта қайталанып отыратын ауа райындағы құбылыстарды (жауын-шашын, жел, боран, ыстық, суық т.б.) ретіне қарай 2-3 немесе 4-5 күнге дейінгі қысқа кезеңдер бойынша, соңғы нәтижеде 9,1 күндік негізгі амалға толтырып, өзара сәйкестендіріп анықтап отырған. Тілімізде сақталып қалған төмендегі 42 амал атауы, жалпы саны 39, 40 және 42 амал арасындағы амал атауларының бүгінгі күнге жеткен нұсқасы десек қателеспейміз: 1. 9,1 күн × 39 амал = 354,9 күн – мөлшері 355-356 күнге сәйкес келеді; 2. 9,1 күн × 40 амал = 364 күн – мөлшері 365-366 күндік Күн жылына сәйкес келеді; 2. 9,1 күн × 42 амал = 382,2 күн – мөлшері 382-383 күнге сәйкес келеді. Бұл амал атаулары жуық түрде тоғыс айларының өту кезеңі аралығына топтастырылып беріліп отыр. Қазақша амалдар есебі қазіргі григориан күнтізбесіндегідей 1 қаңтар күнінен емес, шамамен көктемнің лебі біліне бастаған наурыз айының ішіндегі сәйкес күннен, яғни «жаңа тоғыстан» басталып, қазіргі күнтізбе бойынша келесі жылдың наурыз аралығына дейінгі уақытты қамтыған. Бұл уақыт аралығында 13 не 14 тоғыс айы өтетіндіктен (4 кесте), төмендегі амалдар есебі осы тоғыс айлары бойынша беріліп отыр. Бұл кезеңдердің дәл уақыты келесі тарауларда барынша нақтыланып баяндалады. Бірінші амалдар кезеңі. 7-5 тоғыс айы (14 айлық кәбиса жылы) және кейде 5-3 тоғыс айы (13 айлық жай жылы): Шамамен 4-наурыз бен 25-наурыз аралығына (7 + 8 + 7 = 22 күн) сәйкес келеді. Үш немесе бес жаңасындағы Ай мен Үркердің тоғысуын кешқұрым оңтүстік-батыс тұстан көруге болатын қазақтың жаңа жылы алдындағы тоғыс. 111 сурет. Еліміздің батыс өңіріндегі «Көрісу» дәстүрінен бір көрініс. 1. «Наурыз» амалы: Бірдің айының онында кіріп, он бесінде шығады. 2. «Әз» амалы: Бірдің айының жиырмасында кіріп, жиырма бесінде шығады. Әзді ақ сақалды үлкен қария адамның бейнесімен бейнелеп түсінеді. 3. «Бесқонақ» немесе «Көрісу» амалы: Қазақстанның оңтүстік өлкелерінде (ішінара Қызылорда, толықтай Шымкент, Тараз, Алматы, ішінара Талдықорған) амалдар – наурыз айынан басталады. Еліміздің батыс өлкелерінде 8-20 наурыз күндері, ал қалған жерлерде 17-21 наурыз күндері аралығында көбінесе жауын-шашынды, суық, әрі лайсаң күндерге толы «бесқонақ амалы» болады. Есепшілердің басым көпшілігі «бесқонақ» жыл санатынан тыс қосылатын «бес күнге» қатысты пайда болған десе, батыс өңірдегі ағайындар осы күндері (14 наурызда) тойдан қайтқан бес қонақ, боранға ұшырап, үсіп өліпті, «бес қонақ» атауы осыдан шыққан дейді. Сонымен қатар батыс өңірде 14 наурыздан бастап ертеден келе жатқан «Көрісу» рәсімін орындау басталады. [161] Егер шартты түрде алынған күнтізбеге 14-наурыздан бастап «бесқонақ» қойылса (14 + 5 = 19), онда батыс өңірдің жаңа жылы жай жылдары – 20 наурыздан, кәбиса жылдары – 21 наурыздан басталар еді: 30 × 12 ай = 360 + «5» = 365 немесе 40 × 9 шілде = 360 + «5» = 365. 4. «Самарқанның көк тасы» амалы: Ұлықбек расытханасының (GPS: 39°40'29.35"N 67°00'20.28"E) негізгі аспабы болып саналатын секстанттың [27] үстіне жауған қардың 20-22 наурызда көк мрамор тастарды қуалай отырып тамшылап еруіне байланысты пайда болған амал. Сол замандарда негізін азулы Әмір-Темір салған Мауреннаһрға бағынған еліміздің оңтүстік өлкелерінде бұл кезең «Самарқанның көк тасы» (дұрысы «көктас үстіндегі қар еритін кезең») амалы ретінде қалыптасты. Орта Азия мен парсы елдерінің күнтізбесі бойынша бұл кезде – жаңа жыл басталады. Осы күндері оңтүстікте күн жылып, жер жібіп, ашық, шуақты мезгілдер басталады. 5. «Бес тоғыстың бет жуары» амалы: Наурыз айының қатарынан 27 күнін қамтитын бес тоғыстағы бұл амал 5-10 күнге созылатын жауын-шашынның диқан мен малшыға жайлы тиетінін білдіреді. 6. «Отамалы ойылған қыс» амалы: Кейбір өлкелерде бес тоғыстан соң он күн бойына өтетін жылымық шуақты «Отамалы ойылған қыс» амалы деп атайды. Есепшілердің айтуынша, отамалының: «Қара жерге келсем, қар әкелемін, қарға келсем, қар әкетемін», – дейтін серті бар. Отамалы қара жерге келсе, жайсыздау болып, боранды, жауын-шашынды күн көп болады. Бұл амал атауы тіпті қазақ айларының құрамына «Отамалы» деген атпен кіріп кеткен. 7. «Құс қанаты» амалы: Оңтүстік өлкелерге наурыз айының соңғы күндерінде жыл құстары ұшып келе бастаған кезеңде, қар аралас жаңбыр, суық жел тұрады. Мұны сол өлкенің елі «Құс қанаты» әкелген жаңбыр-жел деп атаған. 8. «Аласапыран» амалы: Наурыз айының соңы мен көкек айының басындағы ерте көктемде қардың күрт еріп, жердің жабысқақ лайсаң болған кезеңін «Аласапыран» амалы деп атаған. Бұл амал атауы да кейбір батыс зерттеушілерінің еңбегінде ай атауы ретінде жазылған және т.т. Екінші қысқа амал кезеңі. 5-3 тоғыс айы (14 айлық кәбиса жылы) және кейде 3-1 тоғыс айы (13 айлық жай жылы): Шамамен 1-көкек пен 11-көкек аралығына (5 + 6 = 11 күн) сәйкес келеді. Ай мен Үркердің тоғысуы түс ауған шаққа сәйкес келетіндіктен, оны анық көрудің сәті түспесе де, кешқұрым батыс жарты шардан Үркердің Айдың батыс жағынан «өріп шығып жатқанын» көруге болады. 9. «Сәуір болмай тәуір болмас» амалы: Жазғытұрым ұзақ қарға ерте келсе, көкек ерте шақырса – жаз жайлы, маусым мамыражай басталады, өнім мол болады. Қарлығаш жер бауырлап ұшса – жауын жауады, құмырсқа илеуінің аузын бекітіп, сыртқа шықпаса не көшіп орын ауыстырса – сел жүреді, ақ жауын жауады. Сәуірдің бұлты ақ бауыр болса – жаңбыр аз жауады, қара бауыр қалың болса – жауын-шашын көп болады. Оңтүстіктің қазақтары бұл амалды «сәуір болмай тәуір болмайды» деп атайды. Ескерту: Өкінішке орай қазақтың көне мұраларының жанашыры, марқұм Ө.Жәнібеков (1931-1998) ағамыз амал атауы мен ай атауын шатастырып, шешім қабылдау нәтижесінде, қазіргі кезде «көкек» айы – «сәуір» айы болып кетті. Бұл ай «көкек» болып қайта өзгертілуі тиіс немесе бір реттілік болуы үшін қалған 11 ай атауын өзбек ағайындар сияқты араб-парсылық жұлдыздық ай атауларымен (Хамал, Сәуір, Зауза, Саратан, Әсет, Сүмбіле, Мизан, Ақырап, Қауыс, Жәди, Дәлу, Хұт) атағанымыз дұрыс болады. Үшінші амалдар кезеңі. 1 тоғыс айы (14 айлық кәбиса жылға да, 13 айлық жай жылға да ортақ): Шамамен 12-көкек пен 3-мамыр аралығына (7 + 8 + 7 = 22 күн) сәйкес келеді. Таң шапағы білінбей тұрып, батыс көкжиекті жіті бақылау арқылы Ай мен Үркердің тоғысуын көруге болады. Есепшілер осы тоғыстың көрінуіне қарап, мысалы, «Үркер суға түссе жаз жаңбырлы болады», «Үркер тақырға түссе, аңызақ жел соғады, қуаңшылық болады» және т.т. деп түрліше болжамдар жасайды. 112-1 сурет. Көкек пен мамырдың найзағайы 10. «Қызырдың қамшысы» амалы: Көкек айының орта шенінен кейін алғаш рет найзағай ойнап, жаңбыр жауып, жер бусанады. Осы кезеңдегі найзағайдың жарқылын халқымыз «Қызырдың қамшысы шартылдады, қыс кетті» деп айтқан. Қырғыз есепшілері, осы амалдан соң сол өлкеде ретіне қарай жаз жайлы немесе 40 күн қуаңшылық болады деген. 11. «От» амалы: Көкектің онында кіріп, он бесінде шығады. Сіріңке жоқ заманда көрші ауылдан от алуға барған әйел қайтып үйіне жеткенше бұрқақтан адасып үсіп өледі. Осыдан от амалы атанған. Монғолия керейлерінде «от амалы – оңына бақса от алғанша, терісіне бақса тоңқалаң асқанша» деген тәмсіл сөз бар. 12. «Тобылғы бүршік жарған» амалы: Көкек айының соңғы күндерінде 2-3 күнге созылатын суық жел соғады. Өсімдіктер тамыр жайып, алғашқы майса көк шыға бастаған кезеңді білдіретін бұл кезең, малды жайылымға шығарудың басын білдіреді. 112-2 сурет. Жабайы қаздардың балапаны 13. «Жезкиік» амалы: Даланың жез киігі аталған ақбөкен (лат. saiga tatarica, орыс. сайгак) қаншама көп болса да 2-3 күнде түгел төлдеп болады. Бір тоғысқа сәйкес келетін көкек айының екінші жартысы мен мамыр айының бірінші жартысындағы (солтүстікте 23 мамыр мен 1 маусым арасы) 5-10 күндікте ақбөкен, киік, елік құралайын тұмсығымен желге қарсы итеріп, жүруге тез үйретеді және өргізе бастайды. Осы кезде, ауа райы салқын болып тұрады. 14. «Қызыл жұмыртқа» амалы: Көкек айының соңы, мамыр айының алғашқы онкүндігінде, бұған дейін сонау алыс жақтан ұшып келген дала мен суды мекендейтін жыл құстары – балапан басып шығара бастайды. Есепшілер «қызыл жұмыртқа» деп атаған бұл амалда 1-2 күнге созылатын суық болады. Төртінші амалдар кезеңі. 29-27 тоғыс айлары (14 айлық кәбиса жылы) және кейде 27-25 тоғыс айлары (13 айлық жай жылы): Шамамен 9-мамыр мен 30-мамыр аралығына (7 + 8 + 7 = 22 күн) сәйкес келеді. Үркер жұлдыз шоғыры Күннің тасасында қалатындықтан және Ай мен Үркердің тоғысуы күндізгі уақытқа тура келетіндіктен бұл тоғысты көре алмаймыз. Бұл кезеңді (тоғысты) қазақтар «Үркер жерге түсті» деп атайды. 15. «Сәуірдің бұлты» амалы: Мамыр айының онында кіреді. Кейбір жылы сәуірде ауа райы бұзылып 40 күнге жалғасады. Қариялар «сәуір бұлты» амалы кіргенде бұлтты бақылайды. Бұлт төніп, ыдырамаса, сәуірдің бұлты қалып қойды дейді. Ол жылы «сәуір бұлты» амалы ұзаққа созылып, бұлт төніп, мұз жаууы мүмкін. Сол себепті «сәуірдің бұлты – басында қатты болса, соңында тәтті болады (ылғал көп болады)» деген тәмсіл сөз қалған. 112-3 сурет. Торғайлардың тойы басталды 16. «Бұлбұл торғай» амалы: Жаз басында болады. Жаздың қоңыр торғайының келуіне байланысты пайда болған амал. 17. «Құралайдың салқыны» амалы: Қазақ «құралай» деп еліктің (лат. caрreolus caрreolus, орыс. косуля) уақытымен төлдеген, көз шарасы тостағандай болып төңкерілген әдемі лағын айтады. Шамамен мамырдың жиырмасында болады. Бұл – аң төлдейтін мезгіл. Сол кезде тау басына бұлт төніп, аспан бұзылады. Аң солай өрлеп, бұлтпен тасаланып төлдейді. Амал бірнеше күнге жалғасады. Киіктердің құралайы аяқтанады. Амал аты осыған байланысты қойылған. 18. «Үркер жерге түссе жер қызады» амалы: Мамыр айының 10-нан бастап маусым айының 20-на дейін (37-40 күн) Үркер кешкі іңірде де, түнде де, таң сәрісінде де ешбір көрінбейді. «Үркер жерге түсті, енді жер қызады», «Жерге түскен Үркер енді шықпаған шөпті шығарады» деп қуанысады. 19. «Өліара тоғыс» амалы: Ерте замандарда адамдар бір тоғыстан кейін Үркердің неге көрінбей кететінін түсіне алмаған. Ақиқатында Үркер сол Сұлусарының үстіңгі жағындағы орнында тұрады. Тек бұл кезеңде Күн эклиптика бойымен қозғала отырып Үркердің тұсына келгендіктен, оның сәулесі мол жарығы Үркердің әлсіз сәулесін көзден тасалайды. Яғни Үркер Күннің тасасында тұрады. Үркер бұл кезеңде қорғалап таусылған Айдан кейін 2 күнге созылатын «өліара» күйіндегі (ол да көзге көрінбейді) Аймен шамамен түс кезінде тоғысады. Оны сауатты есепшілер алдын ала есептеп біліп отырған. Ескі ай мен жаңа айдың өларасы ашық өтсе, жаңа айда жауын аз болады, қатты боран болмайды деп болжам жасаған. Бесінші амалдар кезеңі. 27-25 тоғыс айлары (14 айлық кәбиса жылы) және кейде 25-23 тоғыс айлары (13 айлық жай жылы): Шамамен 6-маусым мен 27-маусым аралығына (7 + 8 + 7 = 22 күн) сәйкес келеді. Ай мен Үркердің тоғысуы көбінесе күндізгі уақытқа тура келетіндіктен, бұл тоғысты да әдетте көпшілік қауым байқамай қалады. 20. «Саратан Зауза» амалы: Маусымның онында кіріп, он бесінде шығады. Сары атан түйеге мінген Зауза атты қыз «Құрбан айт» кезінде айттауға шығып, адасып, жолда үсіп өлген дейді. Содан «Сартан-Зауза» амалы атанған. 113-1 сурет. Ақселеу өскен сайын даланың тамаша жазы

21. «Үркердің толғағы» амалы: Маусым айының 20-24 аралығында Үркер таң ата күн шығыстан көрінеді де, содан шілде айында 40 күнге созылатын ыстық басталады. Осы аптапты күндердің бірінде Үркер мен Ай тоғысады. Бұл амалдың «Үркердің толғағы» деп аталу себебі, Үркер жұлдыз шоғыры осы айда жаңа туған сәбидей жылтылдап қайта көрінеді. 22. «Қырық күн шілде» амалы: Қырық күн шілдеде күн барынша ұзарып, түн барынша қысқарады. Климаты күрт континенталды болып келетін Қазақстанның барлық өңірлерінде ауа райы ерекше ысиды. Ел ішінде «қырық күн шілде» деп аталған бұл кезең мал-жанға жайлы, жаздың орта кезіне тура келеді. Бұл кезде жер құрғап, шөп буыны қатып, сарғая бастайды. Көкөніс, жеміс-жидектің кейбір түрлері пісе бастайды. Алтыншы амалдар кезеңі. 25-23 тоғыс айлары (14 айлық кәбиса жылы) және кейде 23-21 тоғыс айлары (13 айлық жай жылы): Шамамен 3-шілде мен 24-шілде аралығына (7 + 8 + 7 = 22 күн) сәйкес келеді. Соңғы ширегіндегі қорғалаған Ай мен көкжиектен қылтиып көрінетін Үркердің бұл тоғысуын таң сәрісінде шығыс көкжиектен көруге болады. 113-2 сурет. Шық түсті – жаз да өтіп барады 23. «Босаға бастау» амалы: Қырық күн шілде өтіп, Үркер қайта аспанға көтерілгенде, өсімдік тамырын тереңге байлап, сабағы дән сала бастайды. Осы кезде «Босаға» жұлдызы көрінетіндіктен, амал атауы осылай аталған. Шілде айының аяғында Үшарқар-Таразы шоқжұлдызының тууы жаз өтіп, аптап ыстықтың беті қайтқанын аңғартады. Бұл кезде таң салқындайды, бидай мен тары піседі деп, жаздық егін жинау қамына кіріседі. Жетінші амалдар кезеңі. 23-21 тоғыс айлары (14 айлық кәбиса жылы) және кейде 21-19 тоғыс айлары (13 айлық жай жылы): Шамамен 30-шілде мен 20-тамыз аралығына (7 + 8 + 7 = 22 күн) сәйкес келеді. Соңғы ширегіндегі қорғалаған Ай мен Үркердің бұл тоғысуын таңғы елең-алаңда шығыс тұстан көруге болады. Үшарқар-Таразы туатын кез. 24. «Таразы туса – таң суыр» амалы: Тамыз айының ортасында ауа райы салқын тартып, қою бұлт пайда болып, алғашқы күз нышаны біліне бастайды. Осы кезеңді Үшарқар-Таразының тууы деп атайды. «Таразы туса – таң суыр» деген сөз орамы осыдан шыққан. Сегізінші амалдар кезеңі. 21-19 тоғыс айлары (14 айлық кәбиса жылы) және кейде 19-17 тоғыс айлары (13 айлық жай жылы): Шамамен 26-тамыз бен 16-қыркүйек аралығына (7 + 8 + 7 = 22 күн) сәйкес келеді. Соңғы ширегіндегі Ай мен Үркердің бұл тоғысуын таң алдында шығыс тұстан көруге болады. Сүмбіле осы тоғыс айында көрінеді. 25. «Мизам шуақ» амалы: Қыркүйек айының ортасында салқын басталады, жаңбыр жауады, түнде шөп басына шық түседі, бірақ күндіз шуақты күндер де болады. Мұндай жылы мезгілдерді «мизам шуақ» амалы деп атайды. 26. «Сүмбіленің тууы» амалы: Қыркүйектің соңғы онкүндігінде күз келеді, суықты күндер, жауын басталады. Бұл «Сүмбіленің тууы» деген амал. 114-1 сурет. Ақбөкен-киіктің үйірге түсер шағы Тоғызыншы амалдар кезеңі. 19-17 тоғыс айлары (14 айлық кәбиса жылы) және кейде 17-15 тоғыс айлары (13 айлық жай жылы): Шамамен 22-қыркүйек пен 13-қазан аралығына (7 + 8 + 7 = 22 күн) сәйкес келеді. Көзге толықтау болып көрінетін Ай мен Үркердің бұл тоғысуын түн ортасы ауғаннан бастап оңтүстік-шығыс тұстан көруге болады. 27. «Киіктің матауы» амалы: Он жеті тоғысқа (қыркүйектің аяғы, қазанның басына) сәйкес келетін бұл кезеңде, киіктің (ақбөкен, қарақұйрық, киік т.б.) текесі үйірге түседі. Оныншы амалдар кезеңі. 17-15 тоғыс айлары (14 айлық кәбиса жылы) және кейде 15-13 тоғыс айлары (13 айлық жай жылы): Шамамен 19-қазан мен 10-қараша аралығына (8 + 7 + 8 = 23 күн) сәйкес келеді. Толық Ай мен Үркердің бұл тоғысуын түн ортасы ауғаннан бастап оңтүстік-шығыс тұстан көруге болады. 114-2 сурет. Бұғы-маралдың «мерекесі» таяуда басталады 28. «Бұғының мойын жуар» амалы: Он бес тоғыста (қазанның аяғы, қарашаның басында) өтетін жауын-шашынды 5-10 күндік амалды есепшілер «бұғының мойын жуар амалы» деп атаған. Бұл кезде бұғы-марал насай-топыр (үйірге түседі) құрады. 29. «Қараша күз» амалы: Үркер шығыс көкжиектен бірте-бірте көтеріліп, көкке өрлей бастайды. Бұл кезде күн суытып, қара суықтың ызғары сезіледі. Қыстың өткір «қылышы» жалтылдап көкжиектен бері асып көріне бастайды. Он бірінші амалдар кезеңі. 15-13 тоғыс айлары (14 айлық кәбиса жылы) және кейде 13-11 тоғыс айлары (13 айлық жай жылы): Шамамен 16-қараша мен 7-желтоқсан аралығына (7 + 8 + 7 = 22 күн) сәйкес келеді. Толық Ай мен Үркердің бұл тоғысуын түн ортасында оңтүстік-шығыс биік тұстан көруге болады. 30. «Қараша қаздың қайтуы» амалы: Қараша айында жыл құстарының оңтүстікке қайта бастайтын уақытына қатысты пайда болған. Бұл кезде солтүстік өңірде алғашқы қар түсіп, күн суытады. 31. «Теке бұрқақ» амалы: Таутеке тауешкімен, құлжа арқармен үйірге түсетін – он үш тоғыста (қарашаның аяғы) өтетін бұл амал «Теке бұрқақ» деп аталады. Он екінші амалдар кезеңі. 13-11 тоғыс айлары (14 айлық кәбиса жылы) және кейде 11-9 тоғыс айлары (13 айлық жай жылы): Шамамен 13-желтоқсан мен 4-қаңтар аралығына (8 + 7 + 8 = 23 күн) сәйкес келеді. Толық болуға жақындаған Ай мен Үркердің бұл тоғысуын түн ортасында оңтүстікте тас төбеден көруге болады. 32. «Қырбастың қызыл» амалы: Желтоқсанның басында болатын алғашқы аязды жұрт «қырбастың қызыл амалы» дейді және қатты аязды суықтар болады. 33. «Теке бұрқылдақ» амалы: Желтоқсанның соңғы онкүндігінде қазақ даласында қатты боран соғады. Дәл осы кезде киік текесі келеге түсетіндіктен бұл кезең «теке бұрқылдақ амалы» деп аталып кеткен. 34. «Үркерлі айдың бәрі қыс» амалы: Он бір тоғыста (желтоқсан) өтетін бұл амалды «Үркерлі айдың бәрі қыс» деп атайды. 35. «Күннің таласуы» амалы: Күннің таласуы дейтін кезең қаңтардың алғашқы күніне сәйкес келеді. Бұл кезде де ауа райы өзгереді, қар жауады, яғни сырғыма жүреді. 115-1 сурет. Қылышын сүйретіп – қыс келді Он үшінші амалдар кезеңі. 11-9 тоғыс айлары (14 айлық кәбиса жылы) және кейде 9-7 тоғыс айлары (13 айлық жай жылы): Шамамен 10-қаңтар мен 31-қаңтар аралығына (7 + 8 + 7 = 22 күн) сәйкес келеді. Жеті жаңасынан асқан Ай мен Үркердің бұл тоғысуын түнде оңтүстік-батысқа құлаған тұстан көруге болады. 36. «Тоқырауын» амалы: Қаңтардың жиырмасында кіріп, жиырма бесінде шығады. Бұл – күн тоқтаған кезге байланысты келетін амал. 37. «Ай мүйізді алты күн» амалы: Тоғыз тоғыста (қаңтар) өтетін аязды күндерді «ай мүйізді алты күн» немесе «ақпан-тоқпанның (дақпанның) аязы» деген амалға жатқызады. 38. «Қысқы шілде» амалы: Қаңтардың соңғы күндерінде қыс күшіне енеді, сақылдаған сары аяздар болатын кезді қазақтар «қысқы шілде» деп атаған. Он төртінші амалдар кезеңі. 9-7 тоғыс айлары (14 айлық кәбиса жылы) және кейде 7-5 тоғыс айлары (13 айлық жай жылы): Шамамен 6-ақпан мен 27-ақпан аралығына (7 + 8 + 7 = 22 күн) сәйкес келеді. Жеті жаңасына жетпеген Ай мен Үркердің бұл тоғысуын кеш пен түн ортасында оңтүстік-батыс тұстан көруге болады. 115-2 сурет. Қаңтардың қаһарлы қысында – қамсыздың мүйізі қалады 39. «Ақпан» амалы: Хұт (Тауешкі) айының онында кіріп, он бесінде шығады. Халық аңызында Ақпан-Тоқпан есімді ағайынды екі жігіт кезекпен қой бағады екен. Ақпан қой жайған күні ауа райы кенеттен бұзылып, қоймен бірге ығып, далада үсіп өлген. Сол қыста жұт болып, ақпан амалы аталған. 40. «Ақпан мен Қамбардың тоғысы» амалы: «Білмесең – білдіремін, білсең – бүлдіремін» деп ақырып келетін қаңтар мен ақпан айларындағы шаруа халық пен қатал қыс арасындағы соғысқа бергісіз ауыр кезең. Жанама түрде бұл тоғысты халқымыз «Жуанды (байды) – жіңішкертіп, жіңішкені (кедейді) – үзетін тоғыс» деп те атайды. 41. «Бөрісырғақ» амалы: Ақпан айының қысы ақырып келгенде ат құлағы көрінбейтін борандар күш алады. Ай аяғындағы сырғақ пен қатты боранды күндерде қасқырдың арланы мен қаншығы жұптасады. «Бөрісырғақ амалы» келеді дейтіні сондықтан (сырғақ деп бұршақтан кіші мұзды қар түйіршіктерін айтады). [162] 42. «Хұт» амалы: Хұт (Суқұйғыш) айының жиырмасында кіріп, жиырма бесінде шығады. 4. ТОҒЫЗ ҚҰМАЛАҚ ПЕН ТОҒЫС ЕСЕБІ – ЕГІЗ ҰҒЫМДАР

Қазақ есепшілері 3 тармақта келтірген 9,1 күндік амалмен есептеуді құрастырып, оны өзінің күн санайтын дорбасында (кісесінде) сақтаған. Мысалы, жылдың жаз айында (10-мамыр мен 20 маусым арасы) Үркер Күннің тасасында қалып көрінбей кетсе де, тәжірибелі есепшілер тоғыс айының есебінен жаңылмаған. Менің әкем әрбір 81 (81 күн ÷ 3 ай = 27 күн) және 82 (82 күн ÷ 3 ай = 27,33 күн) күнге шақтап, осындай кесте жасап алып жүретін. Оның дәлелін алысқа бармай-ақ, қазақтың ұлттық тақта ойыны «Тоғыз құмалақтан» көруге болады. Қазақтың ұлттық дәстүрінің айнасы болып табылатын «Тоғыз құмалақ» ойыны расында есепке (негізгі төрт амалға –/+/×/÷) жүйріктікті талап ететін ақыл-ой ойыны болып саналады. Соңғы деректерде оның шығу тарихы 4 мың жылды қамтиды десе, кейбір ғалымдар оның пайда болған кезі одан да әргі уақытты қамтиды деген пікір айтады. Былай қарағанда, «Тоғыз құмалақ» ойыны қол боста көңіл көтеріп, миды сергітетін ермек үшін ойналатын ойын сияқты болып көрінгенімен, [163] оның астарында біз білмейтін терең сыр жатыр... 116 сурет. Тас дәуірінен келе жатқан «Тоғыз құмалақтың» өткені мен бүгіні


Тоғызқұмалақ ойыны арнайы тақтада екі адам арасында ойналады. Ойын тақтасы – 2 қазан, 18 отау, 162 құмалақтан тұрады. Ойын басында әр ойыншыға бір қазан, тоғыз отауға тоғыз-тоғыздан салынған сексен бір құмалақ тиесілі. Алғашқы жүріс жасаған ойыншыны – бастаушы, қарымта жүріс жасаған ойыншыны – қостаушы деп атайды. Жүріс ойыншылар тарапынан кезектесіп жүріледі. Жүрісті кімнің жасайтыны жеребемен немесе қарсыластардың келісімімен анықталады. Отаудағы жалғыз құмалақ көрші отауға жүргенде орны бос қалады. Жүріс жасаған кезде отауларға құмалақ салмай немесе 2-3 құмалақты бөліп алып жүруге болмайды. «Тұздық алу ережесі»: Тұздық алу үшін жүріс жасаған кезде, қарсыластың екі құмалағы бар отауына таратқан құмалағыңыздың соңғысын түсіру керек. Сонда сол отауда қалыптасқан 3 құмалақпен (27 күн × 3 ай = 81 күн) бірге отау да ұтып алынып, ойынның аяғына дейін сіздің меншігіңізге айналады. Тұздық ойында бір рет алынады және №9 отаудан ешқашан алынбайды (9 күн × 3 амал = 27 күн). Ойыншылардың бірінің отауларындағы құмалақты бірінші тауысып алып, жүріссіз қалуы – атсырау деп аталады. «Атсырау ережесі»: Атсырауға ұшыраған ойыншының қарсыласы бұл жағдайда қосымша бір жүріс жасап, барлық құмалақтарды өз қазанына салып алады. Егер ойыншы ойын барысында 82 құмалақ жинаса ойын бірден тоқтатылады (82 күн ÷ 3 ай = 27,33 күн). Қазақтың «Тоғыз құмалақ» ойынында «9 + 9 = 18 отау» бар. Түркі-қазақтың уақыт есебінде 9,1 күндік амалдың, ал ежелгі Майялардың уақыт есебінде 18,2 күндік амалдың болуы арасында өзара тығыз байланыс бар екендігін көрсетеді. Екі күнтізбеде де Күндік жыл мөлшері 364 күнге тең болып шығады: 9,1 күн × 40 амал = 364 күн ÷ 20 амал = 18,2 күн. 5. ТОҒЫС ЕСЕБІНЕ ҰҚСАС ӘЛЕМДЕГІ БАСҚА КҮНТІЗБЕЛЕР ЖАЙЫНДА

Бағзы замандарда пайда болған ежелгі күнтізбелердің бірінде 9 немесе 10 ай болса, екіншісінде 12 не 13 ай, ал тіпті біреулерінде 18 ай болды. Әдетте белгілі бір өркениеттің жазулары мен сандарын ежіктеп оқу мүмкін болғанда, ғалымдар олардың мәдениетін кеңінен зерттей бастайды. Осындай зерттеулердің нәтижесінде ежелгі шумер, мысыр, майя, ацтек, инка, муиска және т.т. өркениеттердің күнтізбелеріндегі айлардың атауларын, айдағы және жылдағы күндердің санын қалпына келтіру мүмкін болды. Бірақ, бұл күнтізбелердің шын мәніндегі маңызы, болмысы мен көздеген мақсаттары толық ашылды деп айтуға әлі ерте. Ежелгі Майя-ацтек (Мезоамерика) күнтізбелері жөнінде 4 бөлімде жан-жақты баяндалады. Колумбияда (Оңтүстік Америка) католик (Ватикан) шіркеуінің өкілі болып қызмет еткен Хосе Доминго Дукесне (José Domingo Duquesne, 1748-1822) ғылыммен де айналысқан ғұлама болған. Ол 1795 жылы «Гранада жаңа корольдігінің жергілікті тұрғындары Муиска (мағынасы «Адам») елінің күнтізбесі жөніндегі диссертация» атты еңбегін жариялады [164]. Бұл еңбегінде Х.Д.Дукесне Муиска күнтізбесі туар айға және тоғыс айларына негізделген уақыт жүйесі екендігін баяндайды. Бірақ, бұл күнтізбенің «тілін» білетін тірі адам қалмағандықтан, әлгі күнтізбенің қалай жұмыс істейтінін түсіндіріп бере алмайды. Сол себепті, еуропада әлгі күнтізбені Х.Д.Дукесненің өзі ойлап тапқан деген сынға ұшырайды. Әйтсе де ХХ-ХХІ ғғ. зерттеулер расында да чибча-муиска күнтізбесінің Тоғыс есебі сықылды күнтізбе екендігін анықтады. [165]. Еуразия құрлығы солтүстіктен оңтүстікке қарай 8 мың, батыстан шығысқа қарай 18 мың км созылып, жалпы ауданы 54,759 млн км² (құрғақ жер көлемінің 36%), соның ішінде аралдары 3,45 млн км² құрайды. Осы құрлықта 5 262 489 285 (2017) адам тіршілік етеді (7,6 млрд (2017) Жер тұрғындарының 70%). Еуразия терминін неміс ғалымы Карл Густав Ройшле (Carl Gustav Reuschle, 1812-1875) 1858 жылы өзінің «Handbuch der Geographie» атты кітабында «Doppelerdtheil Asien-Europa» деп жазу арқылы ендірген. Бұл терминді дәл осы күйінде австрия геологы Э.Зюсс (Eduard Suess, 1831-1914) 1883 жылы қолданған. Еуразия солтүстік жарты шарда шамамен 9° б. б. (W) пен 169° б. б. (W) аралығына (UT±0 мен UT+12 арасы) орналасқан, оның үлкен бөлігі – Шығыс, шеткі батыс және шығыс шеттері – Батыс, ал кейбір аралдардың бөлігі Оңтүстік жарты шарларға еніп жатқандықтан, құрлықтың оңтүстігін – Үнді, батысын – Атлантика, шығысын – Тынық, солтүстігін – Солтүстік мұзды мұхиттары шайып жатыр. Еуразия құрлығындағы БҰҰ мойындалған 92 мемлекет өзара Европа және Азия деп бөліп алғаны болмаса, бұл құт мекеннің табиғаты мен солтүстік жарты шар деп аталатын аспаны бәріне ортақ. [166] 1982-1984 жылдар аралығында ГДР (DDR) қарасты Шверин қаласында (GPS: 53°36'9.67"N 11°25'27.64"E) әскери борышымды өтеп жүргенде байқаған Ай мен Үркердің тоғысуы, қазіргі Алматыда да солай көрінеді. Көне Түркі жазуы немесе Орхон-Енесей жазулары (GPS: 47°33'38"N 102°50'28"E) б.з.д. V ғ. және б.з. X ғ. арасында өмір сүрген Күлтегін, Білге қаған және Тоныкөк ескерткіштерін шетелдік (В.Томсен, В.В.Радлов, С.Е.Малов) және отандық ғалымдарымыз (М.Жолдасбеков, Қ.Сартқожаұлы) зерттеген кезде ашылған болатын. [167] Ежелгі түркі бабалар өмір сүрген алып аумақтың ең үлкен бөлігін иемденген бүгінгі қазақтың жері (Qɑzɑqstɑn) әлемде 9-шы орынды алып отыр (2 724 902 км²). Ұлы түріктің рухын өшірмек болғандар негізгі мұрагері болып отырған қазақты «мың рет жойды» (соңғы 1932-33 жж. ұлы ашаршылықта қазақтың 37% қайтыс болды [168]), ал біздер бейне феникс құстай «мың бір рет» қайта тірілдік. Осы жайдың өзі момын қазақтың көк аспанда қорғаушы Алласы бар ел екенін аңғартса керек... Тоғыс есебіне ұқсас күнтізбелер – еуропадан сібірге [169] [170] дейін, сібірден мезоамериканың үндістеріне (майя, ацтек, инк, чибча-муиска т.т.) дейін кең тараған. Үркерді (Криттика) зерттеуде көп жетістіктерге қол жеткізіп, көптеген ғылыми трактаттар жазып қалдырған үнділердің (Индия) бүгінгі ұрпағы – Күн күнтізбесін қолданумен шектеліп отыр. Еуразияны мекендеген ежелгі елдердің күнтізбесімен салыстырғанда – Тоғыс есебінің қалай жұмыс істейтінін білетін қазақтар, иншаллаһ, әлі де кездеседі. Тек оны бір ізге түсіріп, ортақ күнтізбе жобасы ретінде жүйелеу ғана жетіспей тұр... 6 ТАРАУ. ТОҒЫС ЕСЕБІНІҢ НЕГІЗІ – ҮРКЕР, КҮН, ЖЕР ЖӘНЕ АЙ

Тоғыс есебінің негізіне әрбір 27 не 28 күн сайын бізге көрінетін әртүрлі фазасындағы Ай табағының Күн жылының сәйкес маусымдарында Үркер жұлдыз шоғырын дәл «басып өтуі» (жарасып тоғысу) немесе «астымен өтуі» (қырбайланып тоғысу) алынған. Бұл анықтамадан Тоғыс есебі – үш аспан денесінің (Үркер, Ай, Күн) көрініп қозғалуын есепке алу негізінде жұмыс істейтіні мәлім болады. Бұл өте күрделі тақырып болғандықтан, оны жазу үшін жүздеген әдебиеттерді оқып, отыз жылдан аса Алматы қаласының координатасы (GPS: 43°15'21.28"N 76°55'4.54"E) бойынша бақылаулар жүргіздік. Осы зерттеулердің нәтижесінде Тоғыс есебі – таңғажайып уақыт жүйесі екендігіне көз жеткіздік. Әуелі осы үш аспан денесін J2000 дәуірдегі астрономиялық бақылау мәліметтеріне сүйеніп қысқаша сипаттаймыз. 117 сурет. Үркер, Күн, Жер және Ай – мәңгілік тізбекте тіршілік етеді

ҮРКЕР (қазақ. Urker, ағыл. Pleiades) – Шарль Мессьенің (Charles Messier, 1730-1817) жұлдыздар каталогында Messier 45 немесе М45 таңбасымен белгіленген. Халықаралық астрономиялық одақтың [28] (ХАО) ұйғарымымен Торпақ шоқжұлдызының (Taurus constellation) құрамына енгізілген В түріндегі ыстық жұлдызға жататын орта жастағы жұлдыз шоғыры. Үркердің әртүрлі атауы барлық дерлік елдердің тілдерінде молынан кездеседі. Ол Жерге ең жақын орналасқан жұлдыз шоғырларының біреуі болғандықтан, түнгі аспанда жай көзбен көруге болатын жұлдыздар кластеріне жатады. Үркердің құрамында соңғы 100 млн. жылда құралған ыстық көгілдір және ерекше жарық шығаратын жұлдыздар бар. Ең жарық жұлдыздардың төңірегіндегі әлсіз шағылдырғыш тұмандықты құрайтын шаңдар, әуелде осы кластер құрылғанда қалған (Майя – Maia Nebula) шаң ізі деп есептелген. Бірақ, қазір олардың жұлдыздар өтіп отыратын жұлдызаралық ортадағы туыспаған шаң бұлты екені белгілі болып отыр. Компьютерлік үлгілеу Үркердің Үшарқар-Таразы (Орион) тұмандығын еске салатын жинақы кескіндемеден құралғанын көрсетеді. [171] Астрономдар Үркер жұлдыз шоғыры дәл осы күйінде 250 млн. жыл бойы көрініп, одан әрі гравитациялық өзара әрекеттестік салдарынан, өз галактикасының шеткері жақтарына ыдырап кетеді деп есептеледі. [172] Автордың пайымдауынша «Все эти периоды колебаний приливной силы действуют на вариации атмосферной циркуляции. Механизм этого воздействия еще не выяснен» [126] деген сұрақтың жауабы осы – Үркер болса керек! Үркердің астрономиялық анықтамалары: Орналасқан орны: Эклиптика жазықтығын қиып өтетін зодиактағы шоқжұлдыздардың біреуі саналатын Торпақтың (латын. «өгіз», рәмізі «Taurus», юникоды ♉) құрамындағы Messier 45 немесе М45 жұлдыз шоғыры. Тік шығуы (RA) [29] 03 сағ. 47 мин. 24 сек., Еңкеюі (Dec) [30] +24°07'00". Координатасы: 03 сағ. 47 мин. 24 сек., +24°07'00". [173] Қашықтығы 444 ly (light-year – жарық жылы), орташа 136,2 ± 1,2 парсек; [174] [175] [176] Айқын көлемі (V) 1.6: Көрінетін мөлшері (V) 110' (arcmin). [177] 118 сурет. Үркер, Жер және Ай ынтымақтастық «үштағанын» құрады

Үркердің әртүрлі тілдерде аталуы: Ежелгі шумер-аккад: «Mulmul», ежелгі грек: «Πλειάδες, Pleiades», латын: «Vergiliarum [Vergiliae]», араб: «at-Thuraya (ас-Сурайа)», ағылшын: «Pleiades», қытай: «Mao» (ақ жолбарыстың басы), үнді: «Krittika», парсы: «Parwin», түрік: «Ulgher», иврит (еврей): «Кима (Kimah)», жапон: «Mutsuraboshi – 6 жұлдыз», қазірде «Subaru», майя (mayas): «Вицах к'ин» (Күннің шоғыр тобы, Күн осы «шоғыр топтың» біреуі), ацтек (azteques): «Тианкицтли», инк (incas): «Колька», мезоамерика: «Cajupal», маори: «Матарики», француз: «Poussini è re», неміс: «Gluckhenne», орыс: «Стожары» және т.т. деп аталады. [178] КҮН (қазақ. Kun, ағыл. Sun) – Күн жүйесінің ортасындағы жұлдыз немесе Күн динамосы үдерісінің көмегімен магниттік өрісті тудыратын ішкі конвективтік қозғалысы бар [179] ыстық плазманың мүлтіксіз шары. [180] [181] 119 сурет. Күн – Жер мен Айдың анасы

Күн – Жердегі тіршілік үшін ең маңызды қуат көзі екендігі даусыз. Оның диаметрі Жер диаметрінен шамамен 109 есе, ал массасы шамамен 330 000 есе үлкен. Бұл Күн жүйесіндегі жалпы массаның шамамен 99,86 %. [182] Күн массасының шамамен төрттен үш бөлігін сутегі (~ 73%), қалғанын негізінен гелий (~ 25%) және оттегі, көміртегі, неон және темірді қоса алғандағы барынша ауыр элементтер (~ 2%) құрайды. [183] Күн G-түріндегі (G2V) ең маңызды бірізділіктің спектрлік сыныбы негізіндегі жұлдыз болғандықтан, ресми емес түрде оны «сары ергежейлі жұлдыз» деп атайды. Ол үлкен молекулярлық бұлт саласындағы заттардың гравитациялық жаппай күйреуі салдарынан шамамен 4,6 млрд. жыл бұрын құралды. [184] [185] Күн соңғы 4 млрд. жылда күрт өзгеріске ұшырамаған орта жастағы жұлдыз, яғни шамамен әлі де 5 млрд. жыл бойына шуағын төгіп тұрады. Одан әрі Күн алып қызыл жұлдызға айналып, бірте-бірте көлемі үлкейіп Меркурий (Олпан) мен Венераны (Шолпан) «жұтып қояды» да, Жердегі тіршілікті түгелімен жояды. Күннің астрономиялық анықтамалары: Жерден орташа қашықтығы 1 au ≈ 1,496 × 108 км немесе жарық жылдамдығымен есептегенде 8 мин. 19 сек.; Құс жолы ядросынан орташа қашықтығы ≈  2,7 × 1017 км немесе жарық жылдамдығымен есептегенде 27,2 мың жарық жылы; Галактикалық кезеңі (2,25-2,50) × 108 лет; Көзбен көрінетін жарығы (V) – 26,74; Абсолюттік мөлшері 4,83; Эклиптикаға қатысты қиғаштығы 7,25°; Галактикаға қатысты қиғаштығы 67,23°; Солтүстік полюске тік шығуы 286,13° 19 сағ. 4 мин. 30 сек.; Солтүстік полюске еңкеюі +63,87° 63°52' солтүстік; Экватордағы сидерлік айналу кезеңі – 25,05 немесе 25 күн 1 сағ. 12 мин.; Ендіктегі 16°: 25,38 тәулік [186] немесе 25 күн 9 сағ. 7 мин. 12 сек.; [187], Полюстерінде: 34,4 тәулік немесе 34 күн 9 сағ. 36 мин.; Экватордағы айналу жылдамдығы 7,189 × 10 3 км/сағ. және т.т. [188] Күннің әртүрлі тілдерде аталуы: Ежелгі шумер-аккад: «Šamaš, Shamash», ежелгі грек: «Ἥλιος, Ἠέλιος, Helyos», латын: «Sol», араб: «al-Shams, شمس», ағылшын: «Sun», қытай: «Tàiyáng», үнді (хинди): «Surya, sooraj», парсы: «Shams», түрік: «güneş», иврит (еврей): «Shamash, shamen, שֶׁמֶשׁ», италия: «Sole», франция: «Soleil», голландия: «Zon, zoon», неміс: «Sonne», манчжур, эвенки: «Sun, siun», пруссия, литва, латвия: «Saule», орыс. «Солнце», майя (mayas): «K'in», ацтек (azteques): «Tonatiuh-Тонатиу», инк (incas): «Kon», түркі тілдес халықтар: «Kun», қазақтар «Күн» және т.т. деп аталады. [178] [189] АЙ (қазақ. Ai, ағыл. Moon) – Жер сайранын айналып қозғалатын астрономиялық дене және Жердің жалғыз тұрақты табиғи серігі. Ол Күн жүйесіндегі мөлшері бойынша бесінші орындағы табиғи серік және өзі айналатын сайранның көлеміне қатысты түрде алғанда, сайрандық серіктердің арасындағы ең үлкені. 120 сурет. Айдың бетінен түсірілген – Жер шары Шамамен 4,51 млрд. жыл бұрын мөлшері Марс сайрынымен шамалас Тейа (Theia) аспан денесі мен Жер екеуі соқтығысқанда, солардың ғарыштағы қалдықтарынан Ай пайда болған деген тұжырым негізгі болжам болып саналады. Ай барлық уақытта Жерге кратер ойықтары мен жанартау атқылаудан теңбілденіп көрінетін бір жақ бетін ғана көрсетіп, Жермен қосақтасып бірге айналады. Шын мәнінде оның беті қап-қараңғы болса да, Жерден қарағанда ол аспандағы Күннен кейінгі ең жарық аспан денесі сияқты болып көрінеді. Айдың гравитациялық ықпал етуі Жер бетінде мұхиттардың тасуы мен қайтуын, денедегі тасқынды және күндізгі уақыттың сәл ұзаруын тудырады. Айдың ағымдағы орбиталық қашықтығы 384 467 км (≈238,942 миль), [190] [191] немесе 1,28 жарық секундын құрайды. Бұл шамамен Жер диаметрінен отыз есе көп болуы себепті, аспандағы оның көрінетін мөлшері Күнмен шамалас болып шығады. Сол себепті толық тұтылу кезінде Ай өзінің денесімен Күнді толық жабады (тұтылу мен тоғысу осы жағынан ұқсас ұғымдар болып шығады). Ай мен Жердің арасы бірте-бірте алыстап бара жатқандықтан, алыс болашақта адамдар Күн тұтылу құбылысын көре алмауы мүмкін. 121 сурет. Айға – АҚШ ғарышкерлері бірінші болып қонды... 1959 жылы Кеңестер Одағының (КСРО-СССР) Ай программасы Айға бірінші болып қол жеткізіп, оның бетіне автоматпен басқарылатын ғарыштық аппаратты қондырды. NASA-ның «Apollo» программасы 1968 жылы ғарышкерлер (астронавт) мінген «Аполлон 8» кемесін Ай орбитасына шығарса, 1969-1972 жылдар арасында ең бірінші болып ішінде ғарышкерлер (Нейл А. Армстронг – Neil A. Armstrong, 1930-2012, Майкл Коллинз – Michael Collins, 1930 ж.т. Эдвин Е. «Базз» Олдрин-кішісі – Edwin E. «Buzz» Aldrin, Jr., 1930 ж.т.) бар «Аполлон 11» кемесімен жеткізілген шағын ұшу құрылғысын Ай бетіне қондырды. Жалпы есеппен Айға АҚШ-тың 6 экипажы қонды, 1972 жылғы «Аполлон-17» миссиясынан бастап, Айдың бетіне тек автоматпен басқарылатын ғарыштық аппараттар ғана жіберіледі. [192] Айдың астрономиялық анықтамалары: Перигей 362 600 км (356 400 – 370 400 км); Апогей 405 400 км (404 000 – 406 700 км) Жартылай орташа білігі (ось): 384 399-384 467 км (0,002 57 AU ), Әдеттен тыс 0,0549 Орбиталық кезеңі: 27,321661 тәулік немесе 27 күн 7 сағ 43 мин 11,5 сек. Синодтық кезеңі: 29,530589 тәулік немесе 29 күн 12 сағ. 44 мин. 2,9 сек. Айқын мөлшері –2,5-ден –12,9[c]-ге дейін; –12.74 (орташа толық Ай); Бұрыштық диаметрі 29,3 мин.-тан до 34,1 мин.-қа дейін Орташа орбиталық жылдамдығы: 1.022 км/сек. [193] Эклиптикаға иілуі: 5.145° [194] Көтерілетін түйін бойлығы: Бір айналып шығудағы кері кетуі, шегінісі 18,61 жылға тең Перигей аргументі: бір төңкерістегі жылжу 8,85 жылға тең Жер серігі ретіндегі физикалық сипаттамасы: [195] Орташа радиусы 1,737.1 км немесе Жердің 0,273 радиусы [196] Экваториалдық радиусы: 1,738.1 км немесе Жердің 0,273 радиусы Полярлық радиусы: 1,736,0,0 км немесе Жердің 0,273 радиусы [197] Айдың әртүрлі тілдерде аталуы: Ежелгі шумер: «Нанна», аккад: «Син», грек: «Σελήνη, Selene-Селена, Селас – сәуле, жылтыр», латын: «Luna», араб: قمر, «аl-Qamar – әл-Қамар», парсы: «Моһ», ағыл. «Moon», қыт. 月, «Yueliang», жапон: «Tsuki», үнді (хинди): चन्द्र], «Chandra», неміс. «Mond», француз: «Lune», латвия: «Mēness», иврит (еврей): «Ярэах», тәжік: «Моҳ» және т.т. [178] Қазақтардың Айға, Күнге және Үркерге қатысты ежелгі және бүгінгі түсініктерін, жеке тарау етіп ықшамдап берген Х.Әбішевтің «Аспан сыры» кітабынан оқыдыңыздар. Әйтсе де, әсіресе «Үркер» атауы мен оған қатысты түрлі түсініктер күллі әлемге ортақ. Түсінік – өз кезегінде түрлі аңыздар мен ертегілердің пайда болуына әсер етеді. Үркерге қатысты халық мұралары (фольклор [31]) ежелгі өркениеттердің бәрінде де бар деуге болады. Осы арада бүгінгі күнге дейін жетіп отырған Үркерге қатысты бірнеше қызықты жайларды назарларыңызға ұсынып отырмыз.

122 сурет. Жеті кептер-қыздың Үркерге айналуы туралы аңыз Ежелгі гректің көне аңызында Үркер – Πελειάδες Pleiades «кептерлер» деп аталған. Ежелгі аңызда алып Атлант пен оның жары Плейонаның – Альциона, Целено, Майя, Меропа, Стеропа, Тайгета және Электра деген жеті қызын аңшы Орион (Үшарқар-Таразы) қуып ұстамақ болғанда, Зевс құдай жеті қызды әуелі кептерлерге, одан соң шоқжұлдызға айналдырып жібереді. Екінші бір деректе Pleiades сөзі грек. Πλέω «теңізде желкенмен жүзу» деген сөзінен шыққан деп айтылады. [198] Ежелгі римдіктердің Үркерді Vergiliarum [Vergiliae] «иіліп тұрушылар» деп атағаны жөнінде ежелгі рим ғұламасы Марк Теренций Варрон (б.з.д. 116-27 жж.) «Ауыл шаруашылығы» атты өз еңбегінде келтіреді. М.Т.Варрон осы еңбегінде, ежелгі грек ақыны Гесиод сияқты, римдіктерге Үркердің көрінуіне орай амал жасау жөнінде көптеген ақыл-кеңестер береді. Сондай-ақ жыл маусымдарын бүгінгі күндегідей көктемде – 91, жазда – 94, күзде – 91, қыста – 89 күн (барлығы 365 күн) бар деп бір бөлек және түрліше шоқжұлдыздардың көрінуіне қарай жыл маусымдарын 45 + 44 (Үркер) + 48 + 27 (Сүмбіле) + 67 + 32 (Үркер) + 57 + 45 = 365 күн деп шартты түрде 8 бөлікке бөледі. [134] [135] [136] 123 сурет. Аюдан қашқан 7 қыздың Үркерге айналуы АҚШ-тың батысындағы Вайоминг (ағыл. Wyoming, орталығы – Cheyenne-Шайенн қаласы) штатында «Ібілістің мұнарасы» (ағыл. Devils Tower – Девилс-Тауэр) деп аталатын жалғыз дара мұнара-тау бар (GPS: 44°35'38.37"N 104°42'56.14"W). Осы өлкедегі жергілікті үндістер мына аңызды айтады. «Далада билеп жүрген жеті апалы-сіңлілі қызға кенеттен аюлар шабуыл жасайды. Олар қаша-қаша бір жатаған төбенің үстіне шығып, құдайларына «құтқара гөр» деп жалбарынады. Сол кезде құдайлары әлгі төбешікті үлкен тау қылып жерден биікке көтере бастайды. Тіпті әлгі тауға секірген аюлардың тырнағының ізі де сақталып қалған. Неге екені белгісіз құдайлары әлгі жеті қызды артынан Үркерге айналдырып жібереді». [199] Қасиетті Құрандағы 53-ші Ан-Наджм (Жұлдыз) сүресінің атауы – Үркер деген мағынаны білдіретін көрінеді. [200] Сондай-ақ «Subaru» (Жаппония) машинасының маркасында Үркердің топ жұлдызы бейнеленген. Калифорния (АҚШ) штатының, Маунтин-Вью қаласына жақын жерге орналасқан NASA-ның Эймс (NASA Ames) ғарышты зерттеу орталығына орнатылған 5,95 петафлопсқа тең суперкомпьютердің атауы да Үркер (Pleiades) деп аталады. Үркер жұлдыз шоғыры қазақ жеріндегі жартастар мен қойтастарға салынған ежелгі тасбейнелерде (Тамғалы, Таңбалы және т.б. петроглифтер) көп кездеседі. Ласко үңгіріндегі (Франция) бұқаның мүйізінің үстіңгі жағына Үркердің 7 жұлдызы бейнеленген суретін (124 сурет) француздар шамамен б.з.д. ... 16500 жыл бұрын салынған сурет деп отыр. Одан кәрі болмаса жас емес Үркердің – қодас бұқаның денесіне 14 жұлдыз болып таңбаланған бейнесі мен басында 10 жұлдыз бар Үркер-адамның таутеке үстіндегі суреті ерте қола дәуірінде (б.з.д. IV-I ғғ. арасы) салынған дейді?! Үркер орналасқан шоқжұлдыз ғылымда – Торпақ (Телец) деп аталатынын ескерсек, бабаларымыз салған суреттердің мазмұны шындықтың ауылынан алысқа кетпегені байқалады. Қазақ Үркерді таутекемен көп байланыстырады (мыс. «Үркер батқанда, таутеке тастан ұшады»), себебі таутекенің мүйізі жаңа туған Айдың (жіңішке Ай орағы) фазасына ұқсайды. Егер бұл суреттер қола дәуірінде салынса, онда олар «Небра дискісі» сияқты қоладан жасалған пластинаға салынар еді. Сондықтан, тастарға салынған бұл ғажайып суреттер қола дәуірінде емес, ежелгі тас дәуірінде салынған десек дұрыс болады. Осы қарапайым уәжімізді дұрыс деп санаймыз! [10] [11] 124 сурет. Үркер бойынша уақыт есептеу – 20 мың жыл бұрын басталған Таңбалы: Үркер мен қодас Таңбалы: Үркер адам Ласко үңгірі (Франция): Үркер

1982 жылы түркі тілдес Хакас елінің солтүстігінен мамонттың сүйегіне салынған аса таяқ табылып, ол кейіннен «Ачинск жезлі» деп аталды. Оның жасын қазіргі ғылым 18 мың жыл деп мойындап отыр. Осы асатаяқтағы таңбалардың саны 1065 болғандықтан, ол ең ежелгі Ай күнтізбесі деп есептеледі. Бірақ 1065 саны 36 туар айдан көрі (1065 ÷ 36 = 29,5833 күн), 39 тоғыс айына (1065 ÷ 39 = 27,3077 күн) тура келетінін есептеп шығу қиын емес. [201] 125 сурет. Ачинск асатаяғы – Үркер есебі түсірілген ең көне жәдігер 1999 жылы көмулі қазына іздеген неміс жігіттері Лейпциг қаласынан батысқа қарай 60 км. жерде орналасқан Саксония-Анхальт жеріндегі бір қорымнан диаметрі 30 см. қоладан жасалған диск тауып алып оны «қара базарға» сатуға шығарады. Сол жерде олар полицияның қолына түсіп сотталып кетеді де, әлгі диск ғалымдардың зерттеуіне беріледі. Жердің астында ұзақ жатқандықтан көгілдір (аквамарин) түсті болып кеткен «Небра аспан дискісінде» (ғылыми атауы) Күн, Ай, Үркер және 32 жұлдыз бейнеленген (126-1 сурет). Қазіргі кезде бұл диск б.з.д. XVII ғ. орталық еуропада өмір сүрген унетицк мәдениетіне тиесілі деп есептеледі. Еуропа ғалымдары дискідегі суреттің сырын аша алмай тіпті «қуып кетті» деуге болады. Көзі қарықты адам бұл дискіде әр түрлі фазасындағы Айдың Үркермен «тоғысуы» бейнеленгенін жазбай таниды. Дисктің шеңбер бойын жағалай орналасқан 39 (40) тесік – оның ежелгі заман есепшісінің қола «кісесі» (күн санайтын құралы) болғанын дәлелдейді. Неміс ғалымдары Небраның аспан дискісі бұдан 18 000 жыл (б.з.д. 16000 – б.з. 2000 жж.) бұрын жасалған деген қорытындыға келіп отыр! [202] 1900 жылғы 4 көкек күні грек сүңгуірі (водолаз) Ликопантис деген азамат Антикитер (грек. Αντικύθηρα) аралына жақын жерде, шамамен 60 м тереңдіктен ежелгі рим кемесінің қалдығын тауып, одан бірнеше көне заттарды алып шығады. Тат басып кеткен әлдебір темір тетікті көрсе де оған мән бермейді. 1951 жылы ағылшын тарихшысы Дерек Джон де Солла Прайс әлгі көне затты зерттей келе, оның аспан қозғалысын анықтайтын аспап екеніне көз жеткізеді. Ол 1971 жылы «Антикитер механизмі» (126-2 сурет) деп атаған әлгі аспаптың 32 шестерниясы (тіс тегершік) бар сызбасын «Scientific American» журналында жариялайды. Оның пікірі бойынша бұл аспап 19 жылдық (Метон) мүшелдегі 235 туар ай, 254 тоғыс айы және 223 тұтылу айларын есептейтін аспап болыпты. Лондондағы ғылыми мұражайдың механикалық құрылғылар бойынша маманы Майкл Райт (Michael Wright) Д.Д.С.Прайстың сызбасындағы қателіктерді көрсетіп, осы аспаптың жұмыс істейтін нұсқасын жасады. [203] 126 сурет. Үркер (Небра) дискісі және Антикитер (Грекия) механизмі 1. Небрадан табылған аспан дискісі (Германия, 1999 жыл)

2. Антикитер механизмі (Грекия, 1902 жыл)

Хорватияның Винковцы қаласына жақын жерден Вучедоль мәдениетіне (б.з.д. 3000-2600 жж.) жатқызылған керамикалық ыдыс табылған. Ол ыдыста – Орион, Кассиопея, Аққу, Егіздер, Пегас шоқжұлдыздарымен бірге Күн (мүмкін толық Ай) және Үркер жұлдыз шоғыры бейнеленген (фотосын таба алмадық). Қола дәуірінде (мүмкін одан бұрын) өмір сүрген еуропалықтар (мәселен, кельттер) күзгі күн мен түн теңелу және қысқы күн тоқырау аралығында өтетін ата-бабалар рухын еске алу (Хэллоуин) күнін – Үркермен байланыстырған. Себебі, бұл уақыт кезеңінде Күн батқаннан кейін шығыс көкжиектен бірден Үркер шығады да (восход), аспанға шарықтап шығып, көктемгі күн мен түн теңелу және жазғы күн тоқырау аралығында батыс көкжиекте батуға (заход) ыңғайланады. Жазғы күн тоқырауына дейін Үркер әуелі «40 күн жер астында» жатып, одан кейінгі уақыттарда келесі жылдың жазына дейін түнгі аспанда үнемі көрініп қозғалады. Осы себепті Үркер күнтізбе негізі болуға өте ыңғайлы жұлдыз болып саналады.


7 ТАРАУ. ТОҒЫС ЕСЕБІНІҢ АСТРОНОМИЯЛЫҚ НЕГІЗІ

Жерден қараған кезде Ай – Күннің мөлшерімен шамалас түрде, диаметрі жарты градустан сәл ғана көп дөңгелек шар (диск) түрінде көрінеді. Бірақ шындығында Күн Жерден орташа мөлшермен – 149 600 000 км, Ай – 384 399 км қашықтыққа орналасқан. Сонда Күн Аймен салыстырғанда Жерден жуық түрде 389 есе (149 600 000 ÷ 384 399 = 389,18) әрі орналасқан болып шығады. Осы ғажайып сәйкестіктің арқасында, Айдың дөңгелек шары Күн дискісін дәл басқанда – Күн тұтылуын, ал Жер шарының көлеңкесіне Ай келіп кіргенде – Ай тұтылуын, Айдың әртүрлі фазасындағы дискісі Үркерді басып өткенде – Ай мен Үркердің тоғысуын көріп тұрамыз. Біздің қарастырып жатқанымыз «тоғысу» құбылысы болғандықтан, Айдың қысқаша сипаттамасын келтіреміз. Ай Жерді шеңбер тектес орбитамен айнала отырып, бізге барынша жақын келгенде, (перигей) екі арадағы қашықтық 362 600 км (ауытқуы 356 400-370 400 км), алыстап кеткенде (апогей) 405 400 км (ауытқуы 404 000-406 700 км) құрайды. Жартылай орташа білік (полусредняя ось) 384 399 км тең болады. Ай өзінен жарық шығармайды, ол шамамен Күннен түскен 7% жарықты шағылыстыру арқылы Ай 12% жуық сәуле шығарады. Күн Айдан 400 есеге жуық қашыққа орналасқандықтан, кез келген уақытта Айдың бір жақ жарты шары ғана жарықтанады, ал екінші жарты шары қап-қараңғы болып көзден тасаланады. Ай Жерді айналып қозғалғанда, біздер осы жартылай жарықтанған шарды әр түрлі бұрышпен көретіндіктен, әр түрлі пошымда жарықтанған Ай жақтарын (фазасын) көреміз. Төмендегі 127-суретте Ай жақтарының өзгеру реті сол жақтан басталып, оң жаққа қарай өзгереді. Суреттің жоғарғы жағындағы Күн, Жер және Айдың схема-суреттері, олардың дәл астына орналасқан Ай жақтарының өзгеру фазаларына сәйкес келеді. 1. New moon – Өліара; 2. Waxing crescent – жаңа туған Ай (жіңішке Ай орағы); 3. First quarter – Жетілік ай, Айдың жеті жаңасы (Айдың бірінші ширегі); 4. Waxing gibbous – орталанған Ай; 5. Full moon – Толған Ай; 6. Waning gibbous – солғындаған Ай; 7. Last quarter – Айдың соңғы ширегі; 8. Waning crescent – қорғалаған Ай; 9. New moon – Өліара. [204] 127 сурет. Күн, Жер, Ай жүйесі бойынша көрсетілген – Ай жақтары (фазалары)

Іс жүзінде күн сайын білінер-білінбес болып өзгеріп отыратын осы Ай жақтары – жылдың әр мезгілінде сәйкес келуіне қарай 8-9 жыл бойына Үркер жұлдыз шоғырын «толық жауып» тоғысса, келесі 8-9 жыл бойына Үркер жұлдыз шоғырымен «алыстап» тоғысып отырады. Алыстап тоғысу кезінде Ай көбінесе Үркердің «төменгі» жағынан өтеді. Астрономия ғылымы тек «толық тоғысу» сәттерін ғана есепке алып, «алыстап тоғысу» сәттеріне ешбір назар аудармайды. Түркі халықтары осы олқылықты толтырып отырған. Жаңа ай (жіңішке Ай орағы): Өліарадан кейін, Күн батып бара жатқанда, батыс көкжиектен – Айдың оң жағынан сызаттап қана «жіңішке Ай орағы» аз уақытқа ғана көрінеді. Қазақтар «жаңа ай, Айдың жаңасы» (грек. неомения) деп осы сәтті айтады. Тоғыс есебі бойынша – 14-ші ай қойылатын кәбиса жылдары да, 13 айлық жай жылдары да, жаңа айға тек – көкек-мамыр айларына сәйкес келетін – 1 тоғыс айы ғана тура келеді. 128 сурет. Ғылымда «жіңішке ай орағын» – «неомения» деп атайды. Күн батқан кездегі «Жаңа туған айдың» көрінісі «Жаңа туған Айдың» 1-ші күні

Ежелгі замандарда уақыт есебін жүргізу үшін қолданған Ай-күн күнтізбелерінде, әрбір туар айдың басын – «өліарадан» емес, «жіңішке Ай орағынан» бастау себебінің өз мәнісі бар. Ол замандарда көктем айлары – Күн Тоқты шоқжұлдызына енгенде, яғни – наурыз айынан басталған. Жіңішке орақ тәрізді болып туған жаңа Ай (неомения) табиғат жаңаратын – көктемнің рәмізі іспетті болған. Бұл дәстүр әлі күнге дейін араб, еврей, түркі әлемінде сақталып отыр. Айлар есебін «өліарадан» бастау бертінгі кезде пайда болды... 129-1 сурет. Жаңа туған айдан «жетілік Айға» дейінгі – Ай фазалары.

Жіңішке Ай орағынан кейін – күн сайын Айдың жіңішке оң жағы үлкейе бастайды да, арада шамамен 7 күн өткенде Айдың оң жақ тең жартысы – жарық, сол жақ тең жартысы – күлгіндеп әлсіз көрінеді. Қазақтар Айдың бұл көрінісін «Жетілік ай» немесе «Айдың жеті жаңасы» деп атайды. Тоғыс есебі бойынша – жаңа Ай мен жетілік Айдың арасындағы Ай мен Үркердің тоғысуын есепке алатын 7 тоғыс, 5 тоғыс, 3 тоғыс айларына, шамамен қыстың соңы, көктемнің басы болып саналатын – ақпан-наурыз айлары сәйкес келеді (129-1 сурет). 129-2 сурет. Жетілік айдан «толған Айға» дейінгі – Ай фазалары.

Жетілік Айдан кейін, күн сайын Айдың жарты жарық беті сол жағынан үлкейе береді. Арада шамамен 7 күн өткенде Айдың беті тұтастай жап-жарық болып көрінеді. Бұл кезде Ай Жердің көлеңкесіне кіретіндіктен, Жердің жарығынан нарттай қып-қызыл болған – Ай тұтылуын көруге болады. Қазақтар Айдың бұл көрінісін «Толған ай» деп атайды. Тоғыс есебі бойынша – жетілік Ай мен толған Айдың арасындағы Ай мен Үркердің тоғысуын есепке алатын 13 тоғыс, 11 тоғыс, 9 тоғыс айларына, шамамен қыс айлары болып саналатын –желтоқсан-қаңтар-ақпан айлары сәйкес келеді (129-2 сурет). 129-3 сурет. Толған айдан «солғындаған Айға» дейінгі – Ай фазалары.

Толық Айдан кейін, күн сайын толық Айдың оң жағы кеми бастайды. Арада шамамен 7 күн өткенде Айдың сол жақ тең жартысы – жарық, оң жақ тең жартысы – күлгіндеу болып әлсіз көрінеді. Қазақтар Айдың бұл көрінісін «солғындаған Ай» деп атаған. Тоғыс есебі бойынша – толған Ай мен солғындаған Айдың арасындағы Ай мен Үркердің тоғысуын есепке алатын 21 тоғыс, 19 тоғыс, 17 тоғыс, 15 тоғыс айларына, шамамен күз айлары болып саналатын – қыркүйек-қазан-қараша айлары сәйкес келеді (129-3 сурет). 129-4 сурет. Солғындаған айдан «қорғалаған Айға» дейінгі – Ай фазалары.

Солғындаған Айдан кейін, күн сайын қорғалаған Айдың оң жағы кеми бастайды. Арада шамамен 7 күн өткенде Айдың сол жағынан сызаттанып теріс қараған жіңішке Ай орағы ғана көрінеді. Қазақтар Айдың бұл көрінісін «қорғалаған Ай» деп атаған. Тоғыс есебі бойынша – солғындаған Ай мен қорғалаған Айдың арасындағы Ай мен Үркердің тоғысуын есепке алатын 14 айлық кәбиса жылдары 27 тоғыс, 25 тоғыс, 23 тоғыс айларына, шамамен жаз айлары болып саналатын – маусым-шілде-тамыз айлары сәйкес келеді (129-4 сурет). Өліара: Ай – Жер мен Күннің арасында, шамамен (эклиптикалық бойлығы) бір түзу сызық бойына орналасқан кезді қазақтар «өліара» (астрономиялық жаңа ай) дейді. Егер бұл үш аспан денесі түп-түзу сызық бойына орналасса, сол сызықтың дәл астына орналасқан Жер шарының белгілі бір аймағында – толық Күн тұтылуы, оған жақын аймақтарда – ішінара (жартылай) Күн тұтылулары болады. Өліара – әдетте 2-3 күнге созылады. Тоғыс есебі бойынша – 29 тоғыс айы (тек 14-ші ай қойылатын кәбиса жылдары), 27 тоғыс айы – осы «өліара» кезге сәйкес келеді. Бұл шамалап алғанда – мамыр-маусым айларына тура келеді. 130-131 сурет. Ғылымда «өліара» – «жаңа ай» деп аталады. 130. «Өліара айдың» әлсіз сұлбасы 131. «Өліара айдағы» Күннің тұтылуы

Осы жерден – Айдың қысқаша сипаттамасы мен Ай фазаларының тоғыс айларымен қалайша байланысатынын баяндауды аяқтап, әрі қарай Тоғыс есебінің негізіне алынған есептің қалайша және қайдан пайда болатынын түсіндіруге кірісеміз. Әуелі астрономия ғылымында анықталған сидерлік ай және синодтық ай деген ұғымдарға қайта ораламыз.

1. СИДЕРЛІК АЙ (грек: επίθ. αστρικός – astral, stellar, of the stars «жұлдызды, жұлдыздан», латын: sidus, sideris, sidereal «жұлдыз», ағыл. sidereal month, қазақ: тоғыс айы) [32] айналмайтын есеп жүйесіндегі (орташа мөлшермен алғанда оның сол сәттегі айналу кезеңіне тең) Айдың орбиталық кезеңі ретінде анықталады. Сидерлік айдың орташа ұзақтығы (J2000.0 дәуірге жарамды [2000 жылғы 1 қаңтар 12:00 TT]) 27,321661547 тәулік [+ +0,000000001857 × Y күн] немесе 27 күн 7 сағат 43 минут 11,5577 секундты құрайды. Алыс жұлдыздарға қатысы бойынша +13.36874634 айда Күн орбитасында жүріп өтеді. Ол Айдың «белгіленген» жұлдызды (біздің жағдайымызда – Үркер) екі рет басып өтетін уақытына жақын болады (әр түрлі жұлдыздар әрқалай нәтижелер береді, өйткені олардың бәрінің азғана өзіндік қозғалыстары бар және іс жүзінде тіркелмеген). «Айналмайтын есеп жүйесінде», тікелей бақылау мүмкін болмайтындықтан сидерлік айдың орбиталық кезеңінің дәл ұзақтығын анықтау оңай емес. Бұл дегеніміз іс жүзінде Айдың «белгіленген» жұлдызды (біздің жағдайымызда – Үркер) екі рет басып өтетін уақытын белгілеу мүмкін болмайды дегенді білдіреді. [205] [206] Үркер жұлдыз шоғырына қатысты есептейтін болсақ, Айдың Үркермен бірінші тоғысуы мен екінші тоғысуы арасындағы уақытты қазақтар тоғыс айы (лат. occultation, орыс. покрытие) деп атаған. Жұлдыздық айды алдағы уақытта ана тілімізде «тоғыс айы» деп атасақ пәлендей оғаштық бола қоймас деп ойлаймыз.

2. СИНОДТЫҚ АЙ (грек: 1) σὺν ὁδῴ «Күн», hodō «[Күн] жолында»; 2) σύν («бірге» деген мағынадағы сөз алды қосымшасы) + οδός «жол, соқпақ» (діни «синодос» сөзі); 3) «σύνοδος – synodos «бірігу», «жақындау», ағыл. «lunation» [лунация] немесе synodic month [синодтық ай], қазақ. «туар ай») [33] деп Жердегі бақылаушыға көрінген түрде біркелкі қайталанған екі Ай фазасы (жаңа ай немесе толық ай) аралығындағы уақыт ретінде анықталады. Синодтық айдың орташа ұзақтығы (J2000.0 дәуірге жарамды [2000 жылғы 1 қаңтар 12:00 TT]) 29,530588853 тәулік [+ +0,000000002162 × Y күн] немесе 29 күн 12 сағат 44 минут 2,8769 секундты құрайды. Күнге қатысы бойынша (Ай фазалары) +12,36874634709134 айда Күн орбитасын жүріп өтеді. Жердің төңірегіндегі Ай орбитасының эксцентриситеті (Күннің төңірегіндегі Жер орбитасы эллипстігінің аздап әсер ету дәрежесі) салдарынан, синодтық айдың ұзақтығы жеті (7) сағатқа дейін ауытқиды. [205] [206] Айдың бұдан басқа – тұтылу айы (27,2122204 тәулік немесе 27 күн 5 сағ. 5 мин. 35,84 сек.), теңелу айы (27,3215817 тәулік немесе 27 күн 7 сағ. 43 мин. 4,66 сек.) және теңселу айы (27,554551 тәулік немесе 27 күн 13 сағ. 18 мин. 33,16 сек.) деген түрлері бар екенін естеріңізге саламыз. Бұл айлар туралы соңғы 4 бөлімде кеңінен баяндаймыз.

3. ТОҒЫС ЕСЕБІНІҢ ҒЫЛЫМИ НЕГІЗДЕМЕСІ Тоғыс есебін түркі халықтары қарапайым үлгімен қолданғанымен, [12, 177-181 б.б.] оны ғылыми тұрғыда түсіндіріп беру оңай шаруа емес. Сөйтсе де байқап көрелік. Үркер жұлдыз шоғырымен «тоғысқан» Ай әрбір тәулік өткен сайын батыстан шығысқа қарай 13,18° немесе 50 минут жылдамдықпен қозғала (360° ÷ 27,321662 = 13,1764°) отырып, 27-28 күн өткенде – Үркерге қайта айналып келеді. Бұл уақытта Күн қарапайым Күндік жыл ставкасы кезіндегі 0,986° (360° ÷ 365,25 = 0,9856°) жылжи отырып, аспанның шығыс жағына қарай 26,93° ығысып кетеді (360° × 27,321662 = 9835,8 ÷ 365,25 = 26,929°). Енді Айдың Күнді қуып жетуі үшін тәулігіне 12,19° (13,1764° – 0,9856° = 12,19°) жылдамдықпен қозғалуына тура келеді. Күн мен Жерге қатысты бағытқа жету үшін Айға қосымша 2,21 күн (26,929° ÷ 12,19° = 2,21) қажет болады. [207] Бұл күрделі есепті қарапайым тілмен былайша түсіндіруге болады: Синодтық айдың орташа ұзақтығы сидерлік айдың орташа мөлшерінен сәл ұзақтау болатын себебі, Жер-Ай жүйесі Күннің төңірегінде, Ай – Жердің орбитасын айналған бағытта қозғалады. Күн мен Ай жұлдыздарға қатысты түрде шығысқа қарай қозғалады және Күнге қатысы бойынша алғашқы көрінген орнында көрінгенге дейін, сидерлік айға қатысы бойынша 2,21 артық уақыт мөлшері пайда болады. Егер дәлірек есептейтін болсақ: 29,530588853 – 27,321661547 = 2,208927306 немесе 2 күн 5 сағ. 0 мин. 51,3192 сек. Тоғыс есебінің негізіне осы 2,21 тәулік немесе 2 күн 5 сағаттық уақыт мөлшері алынған. Туар айдың 29 күнінен 2 күнді кемітіп отыру арқылы – 1 тоғыс, 29, 27, 25, 23, 21, 19, 17, 15, 13, 11, 9, 7, 5 және 3 тоғыс айлары белгіленген. Бұл 15 тоғыс айының ішінен 14 айлық кәбиса жылдары 15 ай ішінен – 1 ай, 13 айлық жай жылдары 15 ай ішінен – 2 ай қысқарып отырады. Тоғыс айы (kaz. togys month, ағыл. sidereal month, орыс. сидерический месяц) мен туар айдың (kaz. tuar month, ағыл. «lunation» [орыс. лунация] немесе synodic month, орыс. синодический месяц) арасында неліктен 2,21 тәулікке жуық уақыт айырмашылығы пайда болатынын бәрібір түсіне алмасаңыз, мына беріліп отырған сілтеме бойынша, ғаламтордағы анимациялық бейнеден көрнекті түрде түсініп алуыңызға болады. [208] Күннің көзге көрінетін жыл ішіндегі қозғалысы көзге көрінбейтін аспан сферасындағы шартты сызық бойымен, яғни эклиптика (лат. linea ecliptica, грек. ἔκλειψις ekleipsis «тұтылу» немесе «тоғысу») бойынша жүріп отырады. Эклиптика жазықтығы Жердің Күнді айнала қозғалу жазықтығы немесе аспан координаттарының эклиптикалық жүйесіндегі негізгі жазықтық болып саналады. Соған сәйкес, эклиптиканы аспан сферасының Жердің орбита жазықтығымен қиылысу шеңбері десек те болады. Эклиптика шумерлер заманының өзінде-ақ (б.з.д. 4000-3000 жж.) шартты түрде 12 зодиак (лат. zōdiacus, грек. ζῳδιακὸς κύκλος [zōdiakos kyklos] «хайуанаттар шеңбері») шоқжұлдыздарына бөлінген. Күн жүйесіндегі көзге көрінетін сайрандар мен олардың серіктері Күннің айналуымен бағыттас түрде эклиптика жазықтығына жақын қозғалады. Айдың экваторлық жазықтығы эклиптика жазықтығына қатысы бойынша небәрі 1,5424° қана қиғаш орналасқан болса, Ай орбитасының жазықтығы эклиптика жазықтығына шамамен 5°09' (4°58'-ден 5°20'-ге дейінгі аралықта ауытқиды) қиғаш орналасқан. Осыған байланысты эклиптикаға қатысты ендігі шамамен 6,5° кем болатын кейбір жұлдыздарды, Ай табағы басып өтіп отырады. Бұл жұлдыздардың қатарына Торпақ шоқжұлдызындағы Үркер [Плеяды, астр. атауы М45, көрінетін жұлдыздық мөлшері: (V) +1,6., Тік шығуы: 03 с 47 м., Еңкеюі: +24° 07′] жұлдыз шоғырын, Сұлусары [Альдебаран, α Tорпақ., көрінетін жұлдыздық мөлшері: (V) +0,85/+13,50., Тік шығуы: 04 с 35 м 55,2 с., Еңкеюі: +16° 30′ 33″], Қамбар жұлдызының «өті» [Регул, α Арыстан., көрінетін жұлдыздық мөлшері: (V) 1,35/8,14/13,5., Тік шығуы: A: 10 с 08 м 22,3 с., BC: 10 с 08 м 12,8/14 с., Еңкеюі: A: +11° 58′ 02″, BC: +11° 59′ 48″], Нарық [Спика, α Бикеш, көрінетін жұлдыздық мөлшері: (V) +1,04., Тік шығуы: 13 с 25 м 11.6 с., Еңкеюі: -11° 09′ 41″] және Ақырап [Антарес, α Бүйі, көрінетін жұлдыздық мөлшері: (V) +0,91., Тік шығуы: 16 ч 29 м 24.4 с., Еңкеюі: -26° 25′ 55″] жарық жұлдыздары жатады. Астрономияда Ай табағының жұлдыздарды, сайрандар мен олардың серіктерін, астероидтарды басып өтуін қысқаша «тоғысу» [қаз «тоғысу», лат. «occultation» (затенение – көлеңкелеу), ағыл. «covering» (покрывать – жабу), орысша «покрытие» (бүркеу)] деп атайды. [209] 132 сурет. Үш (3) күндік фазасындағы Айдың Үркерді басып өтуі (тоғысуы) Айдың орбитасы эклиптикаға шамамен 5,14°-қа қиғаш орналасқан. Соған сәйкес – Ай эклиптиканың солтүстігі немесе оңтүстігіне қарай шамамен 5°-қа дейін жете алады. Эклиптика – жазықтығы Жердің айналу білігіне перпендикуляр болып табылатын аспан экваторына 23,44°-қа қиғаш орналасқан. Соның нәтижесінде, 18,6 жылдық түйіндік кезең бойына (Ай орбитасының көтерілу түйіндері көктемгі күн мен түн теңелумен сәйкес келетін кезде) бір рет, Айдың қиғаштығы ең жоғары және ең төменгі деңгейге (солтүстік және оңтүстік шеткі нүктелеріне): шамамен аспан экваторынан 28,6°-қа жетеді. Осылайша, Айдың немесе Айдың шығу азимуты көкжиекте өзінің солтүстік және оңтүстік нүктелеріне ие болады. Ай өзінің шарықтау шегінде (дене меридиан арқылы өтетін кезде) ең төменгі және ең жоғары биіктікке көтеріледі және өліараны (жаңа айды) бірінші бақылаудың әлеуетті түрде соңғы уақыты болады. Сонымен қатар, эклиптиканың солтүстігіне қарай 4°-қа орналасқан Үркер жұлдыз шоғырымен Айдың «тоғысуы» әрбір түйіндік кезеңнен кейін салыстырмалы түрде қысқа мерзім бойына жүзеге асады. [210] Ай мен Үркердің «тоғысу» құбылысы қалай өтетінін, мына беріліп отырған сілтеме бойынша ғаламтордан анимациялық бейне түрінде тамашалауыңызға болады. [211] Ғалымдар тоғысу сәттерін тіркей отырып Ай қозғалысының теориясын нақтылайды. Көптеген есептер тоғысуды бақылау нәтижелеріне негізделеді. Тоғысу термині көбінесе Айдың Жерді айнала қозғалу орбитасы бойынша жұлдыздың немесе планетаның алдынан көлегейлеп өту сәтіндегі астрономиялық құбылысты сипаттау үшін пайдаланылады. Мұндай оқиғалар астрономиямен әуесқой ретінде айналысатын азаматтар мен кәсіпқой астрономдар (Тоғысу уақытының сәттерін тіркейтін халықаралық ассоциация – International Occultation Timing Association [IOTA]) [212] үшін бірдей қызығушылық тударады. Көріп отырғанымыздай тоғысу ежелгі замандарда да, бүгінгі күні де өзінің көкейкесті мән-маңызын ешбір жоғалтпай келеді. Тоғыс есебінің құрылысын, жұмыс істеу тәртібін (қағидатын) меңгеру үшін әуелі Айдың белгілі бір датада Үркермен тоғысқаннан кейін, одан әрі 27-28 күннен соң Үркер жұлдыз шоғырымен қайта (келесі) тоғысқанға дейінгі Айдың эклиптика бойындағы басқа шоқжұлдыздар арасындағы бір-біріне қатысты қозғалысын дұрыс түсініп алу қажет. 10 кесте. Қазіргі астрономия (ХАО [23]) белгілеген зодиак белгілерінің даталары № Қазақша аударма Арабша Парсыша Арабша таза атауы Орысша атауы Латынша атауы Күндер Сәйкес келетін ай мен күндер 1 Тоқты әл-Хамал әл-Хамал Овен Aries 25 19.04.– 13.05. 2 Торпақ әс-Саур әс-Саур Телец Taurus 37 14.05. – 19.06. 3 Егіздер аз-Зауза әт-Тав'амани Близнецы Gemini 31 20.06. – 20.07. 4 Шаян ас-Саратан әс-Саратан Рак Cancer 20 21.07. – 9.08. 5 Арыстан әл-Асад әл-Асад Лев Leo 37 10.08. – 15.09. 6 Бикеш әс-Сумбла әл-'Азра Дева Virgo 45 16.09. – 30.10. 7 Таразы әл-Мизан әл-Мизан Весы Libra 23 31.10. – 22.11. 8 Бүйі әл-Ақраб әл-'Акраб Скорпион Scorpio 7 23.11. – 29.11. 9 Жыланшы әл-Хаууа әл-Хавва' Змееносец Ophiuchus 18 30.11. – 17.12. 10 Мерген әл-Қаус әр-Рами Стрелец Sagittarius 32 18.12. – 18.01. 11 Тауешкі әл-Жади әл-Джади Козерог Capricorn 28 19.01. – 15.02. 12 Суқұйғыш әд-Далу Сакиб ал ма' Водолей Aquarius 24 16.02. – 11.03. 13 Балықтар әл-Хут әс-Самакатани Рыбы Pisces 38 12.03. – 18.04. Қазіргі уақытта жұлдызды аспан көрінісі бұған дейінгі 2000 жылмен салыстырғанда, көп өзгеріске ұшырады. Осыған байланысты «Жыланшы» (лат. Ophiuchus, орыс. Змееносец) шоқжұлдызын санатқа қосу қажет-ақ деген NASA (АҚШ) ғалымдарының (13.01.2016) қарапайым пікірі «астрологияға» табынушылар арасында үлкен дүрбелең тудырды. Сол-ақ екен NASA «ойбай-ау, олай айтқан жоқпыз, дұрыс түсінбей қалғансыздар ғой» деп жалтарып шыға келді. [213] Ғалымдар да адамзат қоғамының бір мүшесі болғандықтан және сол қоғамнан тыс басқа сайранда өмір сүрмейтіндіктен, адами факторлармен келісуге мәжбүр болады. Ал адами факторлар кейбір кездері ғылыми факторлар мен тұжырымдардан, қала берді ғылыми ақиқаттан жоғары бағаланып жататын осындай тұстар болады. Түркі халықтарының 13 айлық Жұлдыз есебінің сәйкес келу даталарын 11 кестеден көруге болады. 11 кесте. Түркі халықтарының күнтізбесі мен зодиак белгілерінің даталары № Қазақша жаңа мәндегі атауы Арабша парсыша Латынша атауы Сәйкес келетін ай мен күндер Тоғыс айлары Күндер 1 Түйе әл-Хамал Aries 13.04.– 10.05. 1-29-27 тоғыс 28 28 2 Тышқан әс-Саур Taurus 11.05. – 07.06. 25 тоғыс 28 56 3 Сиыр аз-Зауза Gemini 08.06. – 05.07. 23 тоғыс 28 84 4 Барыс ас-Саратан Cancer 06.07. – 02.08. 21 тоғыс 28 112 5 Қоян әл-Асад Leo 03.08. – 30.08. 19 тоғыс 28 140 6 Көк бөрі (Ұлу) әс-Сумбла Virgo 31.08. – 27.09. 17 тоғыс 28 168 7 Жылан әл-Мизан Libra 28.09. – 25.10. 15 тоғыс 28 196 8 Жылқы әл-Ақраб Scorpio 26.10. – 22.11. 13 тоғыс 28 224 9 Қой әл-Хаууа Ophiuchus 23.11. – 20.12. 11 тоғыс 28 252 10 Үркер (Мешін) әл-Қаус Sagittarius 21.12. – 17.01. 9 тоғыс 28 280 11 Тауық әл-Жади Capricorn 18.01. – 14.02. 7 тоғыс 28 308 12 Ит әд-Далу Aquarius 15.02. – 14.03. 5 тоғыс 28 336 13 Доңыз әл-Хут Pisces 15.03. – 11.04. 3 тоғыс 28 364 Ли Т. Шапиро мен Джон Мозели өздерінің «зодиак шоқжұлдыздарына» қатысты еңбектерінде «Сайрандардың Жерге (эклиптикаға) қатысты траектория жазықтығының қиғаштығы салдарынан, сайрандар іс жүзінде бірқатар басқа шоқжұлдыздар арқылы да өтеді» деп жазады. [214] Осы айтылғандарға сәйкес, түркі халықтарының 13 айлық Жұлдыз есебі зодиак шоқжұлдыздарымен жақсы үйлесетінін 11 кестеден көре аламыз. Бұл жағдайда әрбір зодиак белгісін мүшелдегі хайуандар атымен атауға болады. Бір қызығы, ежелгі заманда «бойына сеніп жылдан құр қалған» көшпенділердің ең басты рәмізі «Түйе түлігі» уақыт есебінде өзіне тиісті ең бірінші орынды иеленеді! [10] [11] Жер Күнді айналып, ал Ай Жерді айналып қозғалады. Сол себепті Жерден қарағанда Күн Үркер сияқты шығыстан атып, батыста батады. Ал, Ай керісінше батыста туып, шығыста батады. Айдың орбитасы Жер орбитасының жазықтығына 5°-қа иіле орналасқан эллипс түрінде болғандықтан, ол перигей (362600 км) кезінде эклиптика бойымен жылдамырақ, ал апогей (405400 км) кезінде баяуырақ қозғалып, бұрыштық жылдамдыққа арналған Кеплердің екінші заңымен жақсы қабысады. Ай аспанның айналуына қарсы бір айналымды бір ай (Күн 1 жыл) ішінде жасап шығатындықтан, ол Күн сияқты тәулігіне 1° (4 мин) емес, шамамен 13° (50 мин) жылдамдықпен жүреді (360° ÷ 13° = 27,7 күн). Ежелгі замандарда әр халық, әрбір өркениет аспан сферасының Жердің орбита жазықтығымен қиылысу шеңбері болып табылатын эклиптиканы өздері негізге алған есепке сәйкес көптеген зодиак шоқжұлдыздарына бөлген. Мысалы, Үнді астрономдары қолданған Накшатрада (санскр. nákṣatra «жұлдыз») эклиптиканы теңдей 13°20' бөлу арқылы ... 27 шоқжұлдыздың орнын анықтаған (13°20' × 27 ай = 356,4). [215] Бұл жағдайда Ай күн сайын «Айдың дербес үйі» [216] деп аталған 1 шоқжұлдызға түнеп, 27 не 28 күннен соң, есеп қайтадан басынан басталып отырған. Үнділерден (накшатра) басқа мұндай есеп – мысыр, қытай, жапон, араб және т.б. елдерде болған. Осыған ұқсас есеп түрін ежелгі мысыр астрономдары «Decans» деп атап 36 шоқжұлдыздың орнын белгілеген. Егер дұрыстап зерттеп қараса, ежелгі мысырдың бұл есебі түркі халқының 36 жылдық мүшел есебіне ұқсайды (12 жыл × 3 мүшел = 36 жыл). [217] Қытай астрономдары 28 ай үйшігін «Èrshí-Bā Xiù» [218] [219] деп атап, оны және 28 шоқжұлдыз бен 24 жыл маусымымен бірге ежелден келе жатқан «лопан» (шеңберді 365,25 градусқа бөлу) өлшемімен байланыстырған. [220] Араб астрономдары бұл есепті «Manazil al-Qamar» [221] деп атап, 12° 51 мин. 26 сек. бөлу арқылы 28 шоқжұлдыздың орнын белгілеген. Бұл есептің А.Машанов атамыз көп зерттеген «Абжад» ілімімен (Abjadī أبجدي немесе Ilm ul-'Adjad) тығыз қарым-қатынасы бар. Зерттеушілер осы іліммен байланысты шоқжұлдыздар есебін қасиетті Құрандағы 13-ші ар-Рағыд (Күннің күркіреуі) сүресінің 10-11 аяттарымен байланыстырады: «10. Сендердiң араларыңда әлдебiреу сөздi құпия айтсын, мейлi, ашық айтсын, әйтпесе, түнде жасырынып, күндiз ашық жүрсiн – бәрi-бiр. 11. Оның алды-артында, соңынан қалмай, Алланың әмiрi бойынша бақылап, қорғап жүретiн (перiштелер) болады. Қай қауым болсын, өз жағдайын өзi өзгертпесе, олардың жағдайын Алла өзгертпейдi. Егер бiр қауымды Құдай құртайын дейдi екен, оған қарсы тұруға болмайды. Бұйырылған жазаны қайырып алатын Алладан басқа ешкiм жоқ». [1, 260 бет] Небәрі жеті (7) әдебиет қана көрсетілген осы азат жолдағы (абзац) мәліметтерді дұрыстап зерттей бастасақ, ол атан түйе әзер көтеретін бір кітапқа жүк болады. Жалпы алғанда Тоғыс есебі мен ежелгі замандағы үнді (санскр. nákṣatra «жұлдыз»), қытай (Èrshí-Bā Xiù), араб (Manazil al-Qamar) және т.б. елдердің астрономдары қолданған 27-28 күндік «Айдың дербес үйі» (ағыл. Lunar mansion) деп аталған есеп жүйесінің жұмыс істеу қағидаты мен қолданылу тәртібі, бір ғана айырмашылығы бола отырып, жуық түрде жақын деп айтуға болады. 1. Тоғыс есебінде әрбір 27-28 күнде Ай мен Үркердің бір орында өтетін «тоғысуы» негізге алынып, оған әрбір 2 не 3 жылда жұлдыз жылымен (365,25636) теңестіру үшін қосымша 27-28 күн қосылып отырады. 2. «Айдың дербес үйі» немесе Тоғыс есебінде, шартты түрде 27-28 шоқжұлдызға бөлінген эклиптиканың әрбір бөлігіне сәйкес келетін Айдың фазалары негізге алынады. Яғни, әрбір тоғыс айы өткен сайын Айдың фазалары 2,21 күнге кеми беретіндіктен, келесі айдың басы шамамен екі шоқжұлдызды аттап өтіп, үшінші шоқжұлдыздан және т.т. басталып отырады. Яғни, белгілі бір шоқжұлдызға Айдың белгілі фазасының сәйкес келуі белгілі бір мүшел (цикл) кезеңі өткен соң ғана жүзеге асады. Өкінішке орай, «Айдың дербес үйі» есебіне қатысты қандай да бір мүшел айналымын кездестіре алмадық. Осы баяндауларға сәйкес, «Айдың дербес үйі» есебінде, келер жылдың 1-ші күні жыл сайын Ай күнтізбесіндегі (Исламдық Һижра күнтізбесі) сияқты 10-11 күнге кері жылжып отыратынын біле аламыз. Қазақ халқының «Үркер есебі» деп аталған күнтізбесі дәл осындай күнтізбе болған. Бұл 13 айлық күнтізбеде Ай мен Үркердің тоғысуы тізбекті түрде үзілместен жалғаса береді. «Үркер есебінің» күнделікті тұрмыста қолданылғанын 4 тараудағы 4 кестеден көреміз. Мысалы, 9,1 күндік «амал» 39 рет қайталанғанда – 354,9 (жуық түрде 355) күндік жыл пайда болады: Үркер есебінің мүмкін болатын 11 жылдық теңдеу жүйесі: 1. 355 × 9 + 356 × 2 = 3195 + 712 = 3907 күн ÷ 11 Үркер жылы = 355,1818182 күн 2. 27 × 97 + 28 × 46 = 2619 + 1288 = 3907 күн ÷ 143 тоғыс айы = 27,32167832 күн 3. 27,32167832 – 27,321661547 = 0,000016775 немесе 0 сағ. 0 мин. 1,45 сек. Демек +1 тәулікке тең қателік ... 4585 Үркер жылында ғана пайда болады! 9,1 күндік «амал» 84 рет қайталанғанда пайда болатын – 764,4 күн – «Жеті амал» есебінің пайда болуына әсер еткен («Жеті амал» есебі 4 бөлімнің ең соңында баяндалады): «Жеті амал» есебінің 765 күндік ежелгі үлгісі: 1. 27,32142857 күн × 28 тоғыс айы = 765 күн (355 + 356 + 54 = 765 күн) 2. 27,32142857 × 4 = 109,2857143 × 7 = 765 күн × 10 = 7650 ÷ 7 = 1092,857143 күн 3. 1092,857143 күн ÷ 3 жыл = 364,2857 × 21 жыл = 7650 күн. Негізінде Күн (365,2422) немесе жұлдыз (365,25636) жылымен Ай күнтізбесінен көрі – Үркер күнтізбесі дұрыс сәйкес келетіні жоғарыдағы теңдеуден айқын көрініп тұр! Бұл екі теңдеу жүйесі өз кезегінде «Айдың дербес үйі» есептерінде «мәңгілікке» ұмыт болды деп есептелетін – мүшелдік айналым қызметін атқара алады. Қазақтың Үркер есебі іс жүзінде – үнді (санскр. nákṣatra «жұлдыз»), қытай (Èrshí-Bā Xiù), араб (Manazil al-Qamar) және т.б. «Айдың дербес үйі» есебінің ғылымға әлі белгісіз баламасы болып табылады. Көріп отырғанымыздай бұл есептерде әрбір айдың мөлшері жуық түрде 27,32 тәулік немесе 27 күн 7 сағат 43 минутқа тең болып шығады. Шын мәнінде, ежелгі грек ғұламаларының астрономияға қатысты еңбектерін орта ғасырда арабтардан алған еуропа астрономдары эклиптиканы өлшейтін есеп негізіне Айды емес, Күнді алды. Нәтижесінде эклиптика қазіргі уақытта 30°-қа теңдей бөлінген 12 бөлікке бөлінеді (30° × 12 ай = 360°). Біз келтірген 11 кесте бойынша түркі эклиптикасы ... 13°-қа тең 28 бөлікке немесе 28°-қа тең 13 бөлікке бөлінеді (13° × 28 бөлік немесе 28° × 13 бөлік = 364°). Осы арада тағаты аздау оқырман «еее, бәсе, көшпенді түркі халықтары бүкіл әлемде жоқ есепті қайдан ойлап тапты деп отырсам, олар мысыр, үнді, араб, қытай елдерінен ысқыртып көшіріп алған екен ғой» деп ойлауы мүмкін. Бірақ бұл қате пікір. Расында түркі халықтары мен басқа халықтар жүргізген есепте қолданылған ай мөлшері (27,32 күн) бірдей болғанымен, олардың жұмыс істеу қағидаттары екі бөлек. Осы жерден әрі қарай айтатынымыз және келтіретін есептеріміз автордың жеке басының қиял-ғажайыпқа ұрынған «сандырағы» емес. Расында да ондаған-жүздеген әдебиеттерді кітапханадан да, ғаламтордан да ақтарып, төменде айтқалы отырғандарымыз жөнінде жарытымды ешнәрсе таба алмадық. Тапқан нәрселеріміз жеке өзім үшін «мен не деймін, домбырам не дейді» дегенді еске түсіріп жүрді. Астрономия ғылымы Ай теориясын қарастырғанда, негізгі бағыт етіп – туар ай мөлшерін алады да, тоғыс айының (жұлдыздық ай) мөлшері неге екені белгісіз тасада қалып қояды. Ал шынтуайтына келгенде ежелгі үнді, қытай, араб және т.б. көне өркениеттердің астрономиясы туар ай мөлшерімен бірге, үнемі тоғыс айын да қарастырып отыратынына жоғарыда өздеріңіз куә болдыңыздар. Ең дамыған еуропа ғылымы неге екені белгісіз «тоғыс айларын» аттап өтіп кете береді. Бұл олардың өздері түсінбейтін тақырыпқа жолағылары келмегені ме, әлде оның басқа себебі бар ма, ол жағын түсіне алмадық. Қол жетімді әдебиеттерде туар айға қатысты жазылған мәліметтер көп, ал тоғыс айына келгенде, мәліметтерді күндіз қолыңа шам алып іздесең де табу қиын. Төмендегі есептерді отыз жылдан аса уақыт бойы мысқылдап жинап, өзімізше қорыттық. Әрине артық-кем жерлері болса, кешірім өтінеміз. Себебі, бұл есептер ғылымда бірінші рет келтіріліп отыр десем артық айтқандық болмас. Төменде мысалға келтіріп отырған 24.ХІІ.1985 – 21.І.1986 жылдар аралығындағы 29 күнде Айдың 12-13 шоқжұлдызды аралап қайтатын қозғалысын, тұңғыш рет Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ қалашығынан алыс емес жерге орналасқан, қазіргі «Трамплин қырқасында» (GPS: 43°12'37.45"N 76°56'1.22"E) бастаған едім. Бірақ түрлі себептермен арада 30 жылдан аса уақыт өткеннен кейін ғана, жұлдызды аспан картасын пайдаланып, сол бақылауымды қозғалмайтын Темірқазыққа бағыттау (Алматы: 43°13'N 76°55'E, UT +6) арқылы аяқтап отырмын. 133-160 суреттердің үстіңгі жағына – әуесқойларға (JPEG), төменгі жағына кәсіпқойларға (PDF) арналған – жұлдызды аспан картасының [1] суреттері беріліп отыр. 133 сурет. 1 күн. Ай мен Үркер. 24.ХІІ.1985, UT 16 сағат 35 минут, Сс, 2446423.5 JD

Айдың 11-күнгі фазасы (11 тоғыс айы): Ай табағы Үркерді дәл үстінен басып өтті.

134 сурет. 2 күн. Ай мен Торпақ. 25.ХІІ.1985, 17 сағат 25 минут, Ср, 2446424.5 JD

Айдың 12-күнгі фазасы: Ай табағы Сұлусарының (Альдебаран) үстіне орналасты.

135 сурет. 3 күн. Ай мен Торпақ. 26.ХІІ.1985, 18 сағат 15 минут, Бс, 2446425.5 JD

Айдың 13-күнгі фазасы: Ай табағы Үшарқар-Таразының үстіне орналасты.

136 сурет. 4 күн. Ай мен Егіздер. 27.ХІІ.1985, 19 сағат 05 минут, Жм, 2446426.5 JD

Айдың 14-күнгі фазасы: Ай табағы Босағаның алдына орналасты.

137 сурет. 5 күн. Ай мен Егіздер. 28.ХІІ.1985, 20 сағат 00 минут, Сн, 2446427.5 JD

Айдың 15-күнгі фазасы: Ай табағы Босағаның «төменгі екі жұлдызымен» тоғысты.

138 сурет. 6 күн. Ай мен Шаян. 29.ХІІ.1985, 20 сағат 50 минут, Жс, 2446428.5 JD

Айдың 16-күнгі фазасы: Ай табағы Лақ-Сүмбіленің үстіне орналасты.

139 сурет. 7 күн. Ай мен Шаян. 30.ХІІ.1985, 21 сағат 40 минут, Дс, 2446429.5 JD

Айдың 17-күнгі фазасы: Ай табағы Қамбар жұлдызының «мұртымен» тоғысты.

140 сурет. 8 күн. Ай мен Арыстан. 31.ХІІ.1985, 22 сағат 30 минут, Сс, 2446430.5 JD

Айдың 18-күнгі фазасы: Ай табағы Қамбар жұлдызының «өтімен» тоғысты.

141 сурет. 9-10 күн. Ай мен Арыстан. 1.І.1986, 23 сағат 20 минут, Ср, 2446431.5 JD

Айдың 19-20-күнгі фазасы: Ай табағы Қамбар жұлдызының артына шықты.

142 сурет. 11 күн. Ай мен Бикеш. 3.І.1986, 00 сағат 00 минут, Жм, 2446433.5 JD

Айдың 21-күнгі фазасы: Ай табағы Қамбарға шапқан Арыстанның аяғын басты.

143 сурет. 12 күн. Ай мен Бикеш. 4.І.1986, 00 сағат 50 минут, Сн, 2446434.5 JD

Айдың 22-күнгі фазасы: Ай табағы Арыстанның «кеудесімен» тоғысты.

144 сурет. 13 күн. Ай мен Бикеш. 5.І.1986, 01 сағат 40 минут, Жс, 2446435.5 JD

Айдың 23-күнгі фазасы: Ай табағы Арыстанның «жүрегімен» тоғысты.

145 сурет. 14 күн. Ай мен Таразы. 6.І.1986, 02 сағат 30 минут, Дс, 2446436.5 JD

Айдың 24-күнгі фазасы: Ай табағы Таразының тең жұлдыздарына жетті.

146 сурет. 15 күн. Ай мен Таразы. 7.І.1986, 03 сағат 20 минут, Сс, 2446437.5 JD

Айдың 25-күнгі фазасы: Ай табағы Таразының артына шықты.

147 сурет. 16 күн. Ай мен Бүйі. 8.І.1986, 04 сағат 10 минут, Ср, 2446438.5 JD

Айдың 26-күнгі фазасы: Ай табағы Бүйімен тоғысты.

148 сурет. 17 күн. Ай мен Жыланшы. 9.І.1986, 05 сағат 20 минут, Бс, 2446439.5 JD

Айдың 27-күнгі фазасы: Ай табағы Жыланшымен тоғысты.

149 сурет. 18 күн. Ай мен Мерген. 10.І.1986, 06 сағат 20 минут, Жм, 2446440.5 JD

Айдың 28-күнгі фазасы: «Өліара» Ай табағы Мергенмен тоғысты.

150 сурет. 19 күн. Ай мен Мерген. 11.І.1986, 07 сағат 30 минут, Сн, 2446441.5 JD

Айдың 29-күнгі фазасы: «Өліара» Ай табағы Мергенде Күнмен тоғысты.

151 сурет. 20 күн. Ай мен Тауешкі. 12.І.1986, 08 сағат 30 минут, Жс, 2446442.5 JD

Айдың 1-күнгі фазасы: «Өліара» Ай табағы Тауешкіге кірді.

152 сурет. 21 күн. Ай мен Тауешкі. 13.І.1986, 09 сағат 20 минут, Дс, 2446443.5 JD

Айдың 2-күнгі фазасы: Жіңішке Ай орағы Тауешкіден шығып барады.

153 сурет. 22 күн. Ай мен Суқұйғыш. 14.І.1986, 10 сағат 10 минут, Сс, 2446444.5 JD

Айдың 3-күнгі фазасы: Жіңішке Ай орағы Суқұйғыштың ортасына жетті.

154 сурет. 23 күн. Ай мен Суқұйғыш. 15.І.1986, 10 сағат 50 минут, Ср, 2446445.5 JD

Айдың 4-күнгі фазасы: Жіңішке Ай орағы Суқұйғыштың шетіне жетті.

155 сурет. 24 күн. Ай мен Балықтар. 16.І.1986, 11 сағат 35 минут, Бс, 2446446.5 JD

Айдың 5-күнгі фазасы: Жіңішке Ай орағы Балықтар шоқжұлдызына кірді.

156 сурет. 25 күн. Ай мен Балықтар. 17.І.1986, 12 сағат 20 минут, Жм, 2446447.5 JD

Айдың 6-күнгі фазасы: Жіңішке Ай орағы Балықтар шоқжұлдызының ортасында.

157 сурет. 26 күн. Ай мен Балықтар. 18.І.1986, 13 сағат 00 минут, Сн, 2446448.5 JD

Айдың 7-күнгі фазасы: Жетілік Ай Балықтар шоқжұлдызынан шығып барады.

158 сурет. 27 күн. Ай мен Тоқты. 19.І.1986, 13 сағат 40 минут, Жс, 2446449.5 JD

Айдың 8-күнгі фазасы: Жетілік Ай Тоқты шоқжұлдызына кіріп барады.

159 сурет. 28 күн. Ай мен Тоқты. 20.І.1986, 14 сағат 20 минут, Дс, 2446450.5 JD

Айдың 9-күнгі фазасы: Орталанып қалған Ай Үркермен тоғысқалы тұр.

160 сурет. 29 күн. Ай мен Үркер. 21.І.1986, 15 сағат 10 минут, Сс, 2446451.5 JD

Айдың 10-күнгі фазасы: Айдың батыс жағынан Үркер «өріп шықты». 161 сурет. Оккультизммен айналысатын «ордендер» таңбасының біреуі Біздің пайымдауымызша орташа есеппен бір жылда тек 13 тоғыс айы тұрақты пайда болып отыратын есептер (360° ÷ 13° = 27,7 күн) сырт көзден жасырын ұсталған сияқты болып көрінеді. Егер белгілі бір ғұлама ғұмыр бойына жинаған ілімдерін не ұрпағына, не шәкіртіне түсіндіріп, тапсырып үлгермесе, бұл ілім сол күйі белгісіз болып қала беретіні табиғат және қоғам заңы. Осы ойды қуалай отырып, мынадай тұжырымға келдік. Тоғыс айлары (мысалы Ай мен Үркердің тоғысуы) кез-келген түркі халықтары (қазақ, қырғыз, өзбек) үшін кәдуілгі уақыт есебінің арқауы ретінде бағаланса, ырымшыл еуропа халықтары үшін тоғысу құбылысы («occultation» [34]) әлдебір тылсым, қорқынышты нәрселермен байланысы бар түрде бағаланған (161 сурет). «Тоғыс есебін» жан-жақты баяндауға кіріспей тұрып, оның жүйесі мен жұмыс істеу қағидатын дұрыс түсінуге 4 тараудағы 4 кестенің көмегі зор болғанын ерекше айтып өткіміз келеді. Бұл кестеде 9,1 күндік «амал» 39 рет қайталанғанда – 354,9 күн немесе 355-356 күндік жыл, ал 42 рет қайталанғанда – 382,2 күн немесе 382-383 күндік жыл пайда болатынын көреміз. Бұл жағдайда Күндік жылдың орташа мөлшері 40-шы «амалға» сәйкес келетін 364 күн немесе 365-366 күндік жыл болып тұратыны анықталады. Қалай болғанда да осы еңбекте айтып отырған нәрселеріміз қазіргі ғылым үшін мүлде тосын және таңсық жайлар болып шығуы да ғажап емес. Осы тақырыптың соңына шам алып түскен зерттеулерім көп жайлардың бетін ашты. Бірақ бұл есептер ғылыми жаңалық па, жаңалық емес пе, оған кезі келгенде уақыт төрелегін айта жатар! Туар айды – есептеу және оны өз кезегінде күнтізбелерде қолдану оңай. Яғни, әрбір 29,530589 тәулік немесе 29 не 30 күн өткен сайын адастырмайтын бағыт-бағдар сияқты болып не «өліара», не «жіңішке ай орағы», не болмаса «толық ай» міндетті түрде көзге көрініп отырады. Сол себепті әлемдегі барлық Ай күнтізбелері тек – туар айға ғана шақталып, соған негізделіп жасалған. Тоғыс айларын күнделікті тұрмыста қолдану оңай шаруа емес. Бірақ қиын екен, ырым-жырымдарға қайшы келеді екен деп оны көзге ілмеу, көрсе де көрмеген болып айналып өту – ғылымға сын және ұят нәрсе. Ғылым дәл осындай қиын нәрсені халыққа түсіндіріп беруге міндетті. Әйтпесе ол несіне ғылым болмақ! Тоғыс айын күнделікті тұрмыста қолданудың қиындығы 27,321662 тәулік немесе 27 не 28 күн өткен сайын бағыт-бағдар етіп ұстайтын жұлдыз (Үркер) жыл он екі ай бойы көзге көрініп тұрмайды. Мысалы, Ай мен Үркерді аспанда қатарынан көрген күні дереу сағаты мен минутын жазып қойыңыз. Егер күз не қыс кезеңі болса, келесі 27 не 28 күн өткен соң Ай мен Үркерді тағы да сол орыннан көре аласыз. Ал егер Ай мен Үркерді әлгіндей жолмен көктемде белгілеген болсаңыз, келесі 27 не 28 күн өткенде Үркерді аспаннан көруіңіз қиындау болады. Себебі, Үркер (Торпақ шоқжұлдызымен бірге) батысқа қарай жылжып Күннің қолтығына кіріп бара жатады. Яғни, Күн сәулесі Үркерді көрсетпей тасалайды. Ал жаз айында (10 мамыр-20 маусым аралығы) Үркер Торпақ шоқжұлдызымен бірге Күннің тасасында 37-40 күн бойы жасырынып, мүлде көрінбейді. Мұны қазақтар «Үркер жерге түсті» дейді. Егер Үркерге ренжіп қолыңызды бір сілтеп, есепті басқа көрінетін жұлдыз (мысалы Қамбар [Арыстан] шоқжұлдызы) бен Айға қарай бұрып жіберсеңіз, онда уақыттан шатасасыз. Себебі, біраз уақыт өткен соң Қамбар жұлдызы да аспаннан көрінбей қалады (Күннің тасасында қалады) да, есесіне Үркер шығыс көкжиектен қайта көрінеді. Миы қатып кеткен кейбір сауатсыз абыздар ақыр соңында уақыт есебіндегі реттілік пен жүйеліліктің тас-талқанын шығарған. Нәтижесінде, ежелгі Римде күзде өтетін сабантой, кейбір жылдары қақаған қыстың ортасында өткен кездері болған. [134] [135] [136] [222] Қазақ атамыз «қалауын тапса қар жанады» деп осындай жайға байланысты айтқан. Бүкіл әлемде тоғыс айлары бойынша уақытты жаңылмай есептеген тек түркі халықтары деп зор мақтанышпен айтуымызға болады. Бұл көрінеу асқақтану (понт) емес. Оны осы бөлімде барынша дәлелдеуге тырысамыз. Тоғыс айын ұтымды қолданудың бірінші шарты – туар ай мен тоғыс айының арасындағы 2,208927306 тәулік немесе 2 күн 5 сағат 0 минут 51,3192 секунд уақыт айырмашылығын әбден түсініп пайдалану. Екінші шарты – әрбір тоғыс айының бірінші күнін Ай мен Үркер «тоғыса» отырып жылжып, жуық түрде орнынан қозғалмайтын Темірқазықтың (ағыл. Polaris, α Ursae Minoris, араб. Әл-Қутб әл-Шамалии «жебе, шеге», екінші атауы: Әл-Қаукаб әл-Шамалийи «солтүстік білік, ұршық») қарсы бетіне келген кезден бастап есептеу. Үшінші шарты тоғыс айының басы Ай фазасының жұп күніне тура келсе де, оны тек тақ санмен есептеп отыру. Мысалы, 6 күндік фазасын – сәйкес келуіне қарай 5 не 7 тоғыс айы, 12 күндік фазасын – сәйкес келуіне қарай 11 не 13 тоғыс айы т.т. деп есептеу қалыптасқан. Тоғыс есебінің астрономиялық және математикалық теориясын түсіну өте қиынға соғатындықтан, 12-25 кестелердің арасында 14 бөлікке бөліп бас-аяғы 42 жылды қамтитын үлкен кестені жасап шықтық. Бұл кестелердің негізіне қазіргі дамыған астрономия ғылымы анықтаған туар ай (29,530588853 тәулік) мен тоғыс айларының (27,32166155 тәулік) нақты мөлшерлері, сондай-ақ туар ай мен тоғыс айларының арасындағы 2,208927306 тәулікке тең айырмашылық алынып отыр. Туар ай есебі (немесе Ай-күн күнтізбесі) мен Тоғыс есебінде әрбір 2 және 3 жыл сайын қойылып отыруға тиіс эмболисмикалық немесе санаттан тыс қосылатын 29-30 (13-ші ай) немесе 27-28 (14-ші ай) күндік айларды қою тәртібін жоғарыдағы мөлшерлердің негізінде, математикалық тәсілмен анықтадық. Сол себепті 12-25 кестелердегі эмболисмикалық айларды қою тәртібі қайсыбір елдің (қытай, израйль, тибет т.б.) Ай-күн күнтізбелеріндегі қосымша айды қою ережесімен сәйкес келмеуі мүмкін. Тоғыс есебін төмендегі 12-25 кестелердің немесе басқа кестелердің көмегімен дұрыс ұғып алу екінің бірінің қолынан келе бермесі анық. Осы жасап шыққан дүниелерімізді «ноу-хау» [35] деп жасырып ұстамай, жұртшылыққа ашық жариялап отырмыз. Егер Тоғыс есебіне нақты қызығушылық болып жатса, тіпті арнайы мастер-класс, тренингтер өткізуге де қарсы емеспіз. Оқырман қауым үшін 12-25 кестелерде шамасы 4, 5 және 6 бағандағы «Тоғыс айларының күрделі тізбегін» түсіну қиынға соғатындықтан, оған кеңірек түсініктеме беруді жөн көрдік. Тоғыс есебі жөнінде жазылған көпшілік әдебиеттерде: «... Сонан соң 25, 23, 21, 19, 17, 15, 13, 11, 9, 7, 5, 3 тоғыс айлары келеді. Ең ақырғы тоғыс – 3 тоғыс айы. Тоғыс үнемі тақ санға келе бермейді. 4, 6, 8 тоғыс та болуы мүмкін. Қалыптасқан дәстүр бойынша оны тақ санға сәйкестендіріп айта береді [109]» немесе «... Сондай-ақ, 3, 5, 7..., 25 тоғыс айлары болады, бəрі де 28 күннен құралған [111]». Кәсіпқой астроном және математик болғандықтан, «Тоғыс есебі» туралы бөлімде 1 тоғыс айынан кейін міндетті түрде 27 тоғыс айы болатынын Хасен Әбішев атамыз дұрыс байқағаны көрініп тұр. «... Жаңа Ай ылғи батыстан көрінеді, ал көктемде Үркер де ылғи батыста болады, сондықтан жазғытұрымғы Айлар қашан болса 1, 3, 5 тоғыстың Айлары болып отырады. Ал, ескі Ай ылғи шығыста болады да, жаздың ортасы ауа Үркер де күншығыстан көрінеді, сондықтан 27, 25, 23, 21, 19... тоғыстың айлары жаз ортасынан былайғы Айларға жатады». [12, Тоғыс есебі, 179 бет] Астрономия саласындағы ең соңғы ғылыми-технологиялық жетістіктерді пайдаланып жасалған 12-25 кестелерде, Тоғыс есебіндегі жай жылдарға сәйкес келетін 13 айлық жылдарда 1 тоғыс айынан кейінгі тоғыс айы тұрақты түрде «өліараға» жақын 27 күндік Ай фазасынан, ал кәбиса (эмболисмикалық) жылдарға сәйкес келетін 14 айлық жылдарда 1 тоғыс айынан кейінгі тоғыс айы көбінесе «өліара» (астрономиялық жаңа ай) күнге сәйкес келетін 29 күндік Ай фазасынан басталатыны көрініп тұр. Сол себепті жыл санатынан қысқаратын бір тоғыс айы көбінесе жыл ішіндегі Ай фазасымен мүлде сәйкес келмейтін тоғыс айлары (шамамен 25, 23, 21, 19, 17, 15, 13, 11, 9, 7 тоғыс айларының біреуі) болатынын аңдау қиын емес. Туар ай мен тоғыс айы арасында ай сайын – 2,21 күнге жуық айырмашылық пайда болып отыратындықтан, шамамен 5 тоғыс айында ай атауларының реті 1 күнге (іс жүзінде Ай фазасы 18 күндік болса, оны 19 тоғыс айы деп атау), 10 тоғыс айында 2 (іс жүзінде Ай фазасы 10 күндік болса, оны 9 тоғыс айы деп атау), 15 тоғыс айында 3 (іс жүзінде Ай фазасы 28 күндік болса, оны 27 тоғыс айы деп атау), 67 тоғыс айында 14 (іс жүзінде Ай фазасы 2 күндік болса, оны 3 тоғыс айы деп атау), 134 тоғыс айында 28, 254 тоғыс айында 53, 401 тоғыс айында 84 ... 560 тоғыс айында 117 күн және т.т. «ығысқанымен», шартты түрде осы тоғыс айларында «теңеліп» отыратынын мына есептен көруге болады: 1. 2 × 5 ай = 10, іс жүзінде 2,20892731 тәулік × 5 ай = 11,044637 күн, + 1 күн; 2. 2 × 67 ай = 134, іс жүзінде 2,20892731 тәулік × 67 ай = 147,9981 күн, + 14 күн; 3. 29,51612903 × 62 туар ай = 1830 күн ÷ 5 жыл = 366 күн; 4. 27,32835821 × 67 тоғыс ай = 1831 күн ÷ 5 жыл = 366,2 күн. 5. 2 × 134 ай = 268, іс жүзінде 2,20892731 тәулік × 134 ай = 295,9963 күн, + 28 күн; 6. 29,53225806 × 124 туар ай = 3662 күн ÷ 10 жыл = 366,2 күн; 7. 27,32089552 × 134 тоғыс ай = 3661 күн ÷ 10 жыл = 366,1 күн. 8. 2 × 254 ай = 508, іс жүзінде 2,20892731 тәулік × 254 ай = 561,0675 күн, + 53 күн; 9. 29,53191489 × 235 туар ай = 6940 күн ÷ 19 жыл = 365,263158 күн; 10. 27,32283465 × 254 тоғыс ай = 6940 күн ÷ 19 жыл = 365,263158 күн. 11. 2 × 401 ай = 802, іс жүзінде 2,20892731 тәулік × 401 ай = 885,7798 күн, + 84 күн; 12. 29,5309973 × 371 туар ай = 10956 күн ÷ 30 жыл = 365,2 күн; 13. 27,32169576 × 401 тоғыс ай = 10956 күн ÷ 30 жыл = 365,2 күн. 14. 2 × 560 ай = 1120, іс жүзінде 2,20892731 тәулік × 560 ай = 1236,9992 күн, + 117 күн; 15. 29,52986513 × 519 туар ай = 15326 күн ÷ 42 жыл = 364,9047619 күн; 16. 27,32142857 × 560 тоғыс ай = 15300 күн ÷ 42 жыл = 364,285714 күн; 17. 27,32085561 × 561 тоғыс ай = 15327 күн ÷ 42 жыл = 364,928571 күн және т.т. Сәйкес келуіне қарай 42 жылдық кезеңді қамтитын 12-25 кестелерді байыптап қарасаңыз, ежелгі адамзат дәуірінде жылдарды неліктен 364 күн (Түркі-қазақ, Майя-Ацтек, Чибча-Муиска және т.б. күнтізбелері: 40 тоғыс айы = 37 туар ай = 3 жыл = 364 күн), 360 күн (Мысыр және т.б. күнтізбелер: 53 тоғыс айы = 49 туар ай = 4 жыл – 362 күн), 366,25 күн (Ежелгі Рим күнтізбесі: 67 тоғыс айы = 53 туар ай = 5 жыл – 366,2 күн), 365,26 күн (Ай-күн күнтізбелері: 254 тоғыс айы = 235 туар ай = 19 жыл – 365,2632 күн), 365 күн (Ежелгі Майя, Ацтек, Инк күнтізбелері 52 жылға (260 күндік 73 жылға) негізделген деп есептеледі: 334 тоғыс айы = 309 туар ай = 25 жыл – 365 күн) етіп белгілегенін шамалап түсінуге болады. Егер жалпылама түрде баяндаған осы есепті ширатып, кеңінен талдай бастасақ, негізгі тақырып жайына қалып қалатындықтан, осы жерден бұл есептерді жылы жауып қоямыз. 12-25 кестелердегі 14 бөлікке бөлінген 1-25 бағана-сандарына жалпы түсініктеме: 1-13 бағаналар – жұлдыздық ай-күн күнтізбесінің (Тоғыс есебі) теңдеу жүйесі: 1. Тоғыс есебіндегі 561 тоғыс айларының тізбектелген реттік саны 2. Тоғыс есебіндегі 42 жылдың реттік саны 3. Тоғыс есебіндегі 13 (жай жылдар) және 14 (кәбиса жылдар) айлар саны 4. Туар ай мен тоғыс айларының арасындағы 2,208927306 күнге кеміп отыру тізбегі (мұнда 13-14 айдан кейінгі теріс сандарды оң сандарға айналдыру формуласы қолданылған) 5. Тоғыс есебіндегі ғылыми тұрғыда нақты көрінетін Ай фазасының күні 6. Тоғыс есебінде қазақтар «дөңгелектеп» белгілейтін Ай фазасының күні 7. Тоғыс айларының ғылым анықтаған мөлшерін бір-біріне қосып ұлғайтқан тізбек 8. Тоғыс есебіндегі тоғыс айларының 27 және 28 күндік мөлшері 9. Тоғыс есебіндегі тоғыс жылдарының 355, 356 және 382, 383 күндік мөлшері 10. Тоғыс есебіндегі тоғыс айларын бір-біріне қосып ұлғайтқан «дөңгелектелген» тізбек 11. Тоғыс айларының тізбекті күндеріне бөлген кездегі – тоғыс айларының мөлшері 12. Тоғыс айларының мөлшеріне негізделген – жұлдыздық жылдың реттік саны 13. Жұлдыздық жылдың реттік саны бойынша анықталған – жұлдыздық жыл мөлшері 14-22 бағаналар – кәдуілгі ай-күн күнтізбесінің теңдеу жүйесі: 14. Туар ай есебіндегі 519 туар айдың тізбектелген реттік саны 15. Туар ай есебіндегі 12 (жай жылдар) және 13 (кәбиса жылдар) айлар саны 16. Туар айлардың ғылым анықтаған мөлшерін бір-біріне қосып ұлғайтқан тізбек 17. Туар ай есебіндегі туар айлардың 29 және 30 күндік мөлшері 18. Туар ай есебіндегі туар ай жылдарының 354, 355 және 383, 384 күндік мөлшері 19. Туар ай есебіндегі туар айларды бір-біріне қосып ұлғайтқан «дөңгелектелген» тізбек 20. Туар айлардың тізбекті күндеріне бөлген кездегі – туар айлардың мөлшері 21. Туар айлардың мөлшеріне негізделген – жұлдыздық жылдың реттік саны 22. Жұлдыздық жылдың реттік саны бойынша анықталған – жұлдыздық жыл мөлшері 23-25 бағаналар – санмен белгіленетін тоғыс айларының санын анықтау жүйесі: 23. Туар ай мен тоғыс айлар арасындағы 2,208927306 күнді тізбекті түрде көбейту 24. Тоғыс есебіндегі Айдың фазасын 2 күн бойынша тізбекті түрде көбейту 25. Ай фазаларының 1, 2, 3 ... 117 күнге дейін «ығысу» және «теңеліп» отыру тізбегі. Осы жазылған жазбалардан, келтірілген есептерден, берілген суреттер мен кестелерден түк те ұқпаған әйтеуір бір оқырман (өкінішке орай ондайлар да табылады) «жұлдыздық ай-күн күнтізбесінің (Тоғыс есебі) айларын сандармен емес, григориан күнтізбесіндегі сияқты маусым атауларымен (қаңтар, ақпан ... қараша, желтоқсан) атауға болмайды ма?» деп сұрауы мүмкін. Күлкілі болса да, жаны бар сұрақ. Қазақ тілінде қазіргі кезде белгілі 12 ай атауынан басқа «аласапыран, отамалы, сарша, кезек, күйек, желді, мизам, екі ағайынды және т.т.» қосымша атаулардың қаптап жүруі, ойлап қарасақ, Тоғыс есебінің сандық атауларына (1 тоғыс, 25, 23, 21 ... 9, 7, 5, 3 тоғыс) халықтың қосымша таңған айларының атаулары болып табылады. Егер көпшілік Тоғыс есебінің сандық атауларына қосымша ай атауларын берген дұрыс болады деп шешсе, онда оны да жүзеге асыруға болады. Мысалы, 1 тоғыс айы – қазіргі күнтізбе бойынша көктем маусымының (жалпы тұтас жылдың ішіндегі) ең тамаша мезгілі болып саналатын көкек (сәуір) айына тура келеді. Жалпы келісім бойынша бұл айда – наурыз мерекесін атап өтуге болады. 29, 27, 25, 23 тоғыс айлары – жаз айларына (мамыр, маусым, шілде, тамыз); 21, 19, 17, 15 тоғыс айлары – күз айларына (қыркүйек, қазан, қараша, желді); 13, 11, 9 тоғыс айлары – қыс айларына (желтоқсан, қаңтар, ақпан); 7, 5, 3, 1 тоғыс айлары – көктем айларына (аласапыран, наурыз, отамалы) сәйкес келеді. Жетпіс жылдан аса уақыт бойына Кеңестік идеологияның ызғары өтіп, санамызға суық тигені жасырын емес. Жалпы ел боламыз десек, ата-бабаларымыздың ежелгі уақыт есептерін екшелеп, Тоғыс есебі мен оған тығыз байланысты он екі жылдық хайуанаттар мүшелін бір жүйеге келтіретін, тыңғылықты дайындалған «күнтізбе реформасын» жүзеге асыру қажет-ақ болып тұр. Күндердің күнінде бұл мәселенің де күн тәртібіне қойылатынына сенеміз. Бұл тарауды қорытып айтар болсақ, Ай мен Үркердің қозғалысына негізделген Тоғыс есебінде марқұм әкем Әлісейіт пен машайық-ғұлама Ақжан Машанов айтқандай ғаламат құпия сыр бар. Ата-бабаларымыз әлдеқашан ашып қойған бұл «тылсым дүниеге» қазіргі ғылым енді-енді жақындап келеді, бірақ Үркердің сырын әлі түсіне қойған жоқ. Сол себепті ғылым «Все эти периоды колебаний приливной силы действуют на вариации атмосферной циркуляции. Механизм этого воздействия еще не выяснен» [126] деп жазуға мәжбүр... Жалпы адамзат тарихының даму барысын айқындайтын үш терминді қазіргі ғылым өзара байланыстырмай «инстинкт», [36] «интеллект» [37] және «интуиция» [38] деп атайды. Ежелгі тағы адамдарда «инстинкт» (бағыну) басым болғандықтан, бүгінгі күні біздер түсінбейтін табиғат тылсымдарын олар Алланың қалауымен жақсы түсінген. Тоғыс есебі – бізді қоршаған табиғи ортадағы тылсымды дәл қабылдаудың нәтижесінде дүниеге келген «ежелгі өнім» деп қарастыруға болады. Оның түп-тамыры мүлде тереңде жатыр. Қазіргі адамдарда «интеллект» (ақыл-парасат) жақсы дамыған. Алла адамдарға шүкірлік етіңдер деп бұл нығметті де берді. Санамыздың дамуы нәтижесінде – ғарышқа ұшып, ғылым мен технологияны дамытуымыз соның жемісі деп білеміз. Бірақ, Алла Тағала адамзат баласына «асыл қасиеттерді» таразының басын теңдеп түгел бермеген. Екі нығметтің тек біреуін ғана таңдау қажет. Бұрынғы адамзат баласы «бағынуды» таңдаса, қазіргі адамзат баласы «ақыл-парасатты» таңдады. Сөйтсе де, біздерге бәрібір бір нәрсе жетіспей тұрған сияқты күй кешеміз. Көңілімізді үнемі толқытып жүретін бұл күйді «интуиция» (сезіну) деп атаймыз. Санамыздан – әбден безіп, шаршап кеткенде, сол баяғы «бағынуға» қайта оралғымыз келіп тұрады. Бірақ, ол қақпа жабық тұр. Тоғыс есебі осы біз айтып отырған «құпия қақпаға» апаратын тар өткел десек қателеспейміз...

1). 12 кесте. Тоғыс есебі мен Туар ай есебінің астрономиялық және математикалық теориясы – 1-3 жылдар арасы

2). 13 кесте. Тоғыс есебі мен Туар ай есебінің астрономиялық және математикалық теориясы – 4-6 жылдар арасы

3). 14 кесте. Тоғыс есебі мен Туар ай есебінің астрономиялық және математикалық теориясы – 7-9 жылдар арасы

4). 15 кесте. Тоғыс есебі мен Туар ай есебінің астрономиялық және математикалық теориясы – 10-12 жылдар арасы

5). 16 кесте. Тоғыс есебі мен Туар ай есебінің астрономиялық және математикалық теориясы – 13-15 жылдар арасы

6). 17 кесте. Тоғыс есебі мен Туар ай есебінің астрономиялық және математикалық теориясы – 16-18 жылдар арасы

7). 18 кесте. Тоғыс есебі мен Туар ай есебінің астрономиялық және математикалық теориясы – 19-21 жылдар арасы

8). 19 кесте. Тоғыс есебі мен Туар ай есебінің астрономиялық және математикалық теориясы – 22-24 жылдар арасы

9). 20 кесте. Тоғыс есебі мен Туар ай есебінің астрономиялық және математикалық теориясы – 25-27 жылдар арасы

10). 21 кесте. Тоғыс есебі мен Туар ай есебінің астрономиялық және математикалық теориясы – 28-30 жылдар арасы

11). 22 кесте. Тоғыс есебі мен Туар ай есебінің астрономиялық және математикалық теориясы – 31-33 жылдар арасы

12). 23 кесте. Тоғыс есебі мен Туар ай есебінің астрономиялық және математикалық теориясы – 34-36 жылдар арасы

13). 24 кесте. Тоғыс есебі мен Туар ай есебінің астрономиялық және математикалық теориясы – 37-39 жылдар арасы

14). 25 кесте. Тоғыс есебі мен Туар ай есебінің астрономиялық және математикалық теориясы – 40-42 жылдар арасы


8 ТАРАУ. ТОҒЫС ЕСЕБІ – КӨШПЕНДІЛЕРДІҢ МӘҢГІЛІК КҮНТІЗБЕСІ

М.Ө.Исқақов атамыз Күлтегін бейітіндегі сына (руна) жазулардың ішінен – 12 жылдық хайуанаттар мүшелі мен ежелгі түркілер қолданған күнтізбеге қатысты жерлерін өз еңбегінде (Халық календары) бөліп көрсетіп, жете зерттеу қажеттігін ескертеді [106, 287-289 бб.]. Бірақ, қазақтың өзінде құлшыныс пен ұмтылыс болмаған соң, айтылған сөз мылтықтың ұңғысындағы атылмаған оқ секілді қалып қойды. Нәтижесінде, батыстық ғылым бағыттап отырған қазіргі әлемдік ғылыми қауымдастық көшпенділердің уақыт жүйесіне қатысты ілімдерін ешқашан да салиқалы және салмақты түрде қарастырған емес. Есітуге қаншалықты ащы болса да, олар біздерді уақытты дұрыс есептей алмайтын «дала тағылары» (абориген) деп қарайды. Осы қате үрдісті өзертіп, әлемнің ғылыми қауымдастығы алдында лайықты бағамызды алу үшін аспанды айналдырып әкеліп жерге түсіретін елең еткізер үлкен ғылыми жаңалықты ұсынуымыз қажет. Тоғыс есебі – біздің осындай ұлы жаңалығымыз болмақ! Айдың Жерді, Жердің Күнді айналуымен және біріккен түрде Жер, Ай, Күннің Үркердің көрініп қозғалуымен тығыз байланысы бар Тоғыс есебі – ең күрделі күнтізбе жүйесі. Оны түсіну үшін отыз жылдан аса өмірімді жұмсадым. Бірақ, оған ешбір өкінбеймін. Бұл күнтізбе бойынша уақыт есебінің басы жыл сайын көктемде Торпақ шоқжұлдызының құрамындағы Үркерден басталып, келесі жылы көктемде Үркермен аяқталып отырады. Әлемдік күнтізбелердің «төртінші түрі» деп айтуға болатын Тоғыс есебінің негізгі отаны әлемдегі ең үлкен құрлық – Евразия болып саналады. Әлқиссамыздың басын, әлемдік ғылымда қалыптасқан үрдіс-дағды бойынша, әуелі «Тоғыс есебі» деген сөзге – негізделген ғылыми түсініктеме беруден бастаймыз: 1. Тоғыс – деген сөздің ауқымына «жұлдыздық (сидерлік) ай» немесе «тоғысу құбылысы» деген ұғымдар еркін сыйып кетеді; 2. Есеп – деген сөз «жұлдыздық айларды немесе тоғысу айларын есепке алу» дегенді білдіреді. Сонда «Тоғыс есебі» деген біртұтас сөзді «жұлдыздық айларды немесе тоғысу айларын есепке алатын күнтізбе» деп түсіндіруге болады. 162 сурет. Торпақтың екі мүйізінің арасынан Үркердің 10 жұлдызы көрінеді Жуық түрде б.з.д. 2300-2400 жылдары көктемгі күн мен түн теңелетін нүкте (қоймүйіз – ) Торпақ шоқжұлдызының құрамындағы Үркер жұлдыз шоғыры (М45) орналасқан тұста болғанын 163-суреттен көруге болады. Ол замандарда Үркер өз алдына жеке шоқжұлдыз болып есептелген. Парсы астрономы Абд әл-Рахман әл-Суфидің «Қозғалмайтын жұлдыздар» атты астрономиялық трактатының мұқабасында Торпақ суретінің тысына орналасқан Үркер жұлдыз шоғырының сұлбасын байқауға болады (162-сурет). Парсының «нау» (жаңа) және «руз» (күн) деген сөзі сол кездерде пайда болған болса керек. 163 суреттен қоймүйіз () нүктесінің Торпақ шоқжұлдызында шамамен б.з.д. 4000-1700 жж. аралығында болғанын көруге болады. [223] [224] Әйтсе де әлем білігінің (бел ортасы, ось) бағыты өзгере отырып, оның жазықтығы осы білікке перепендикуляр келетіндіктен, Жер экваторына жарыспа түрде (параллель) орналасқан әлем экваторының орналасуы да өзгеріп отырады. Осының салдарынан эклиптика жазықтығы да Күн жүйесіндегі планеталардың әсерінен болатын прецессия мен нутацияның ықпалымен өзінің кеңістіктегі орнын өзгертуге мәжбүр болады. Айналып келгенде, әлем экваторы мен эклиптиканың қиылысу нүктелері (күн мен түннің теңелу нүктесі немесе «наурыз») жұлдыздар арасында батысқа қарай жылжиды. Бүгінгі ғылым бұл «жылжудың» өлшемін әлі күнге дейін таппағандықтан, «наурыз» () нүктесінің Үркерден кейін – Тоқты, Тоқтыдан соң Балықтар ( қазіргі кезде «Ван-Маанена» жұлдызының маңында) шоқжұлдызына, тіпті қытайдың ай-күн күнтізбесі бойынша Суқұйғыш шоқжұлдызына ауысуын әртүрлі әдебиетте әрқалай белгілеп жүр. (26 кесте). Үркер туралы қосымша деректерді мына әдебиеттерден табуға болады. [225] [226] 163 сурет. Көктемгі күн мен түн теңелу нүктесінің «ығысу» даталары

Төмендегі 26 кестеге сәйкес, ежелгі көшпенділер жүргізген Тоғыс есебінің жылсанауы шамамен б.з.д. 2300 жылдары басталған деп тұжырымдауға болады. Осы еңбектің соңғы бөлімінде, «наурыз» () нүктесінің әр дәуірлерге жуық түрде сәйкес келу даталарын өлшеудің өзіміз ойлап тапқан амалын келтіреміз. 26 кесте. «Наурыз» () нүктесінің әр дәуірлерге жуық түрде сәйкес келу даталары № Қазақша Белгі Сәйкес ай-күні Жеке Дәуір Жылдар (1) Дәуір Жылдар (2) 0 Суқұйғыш 16.02. – 11.03. 24 күн Б.з. 1990-4149 ------ ---------------- 1 Балықтар 12.03. – 18.04. 38 күн Б.з.д. 170 - б.з. 1989 Б.з. 0-2000 2 Тоқты 19.04.– 13.05. 25 күн Б.з.д. 2330-171 Б.з.д. 2100-0 3 Торпақ 14.05. – 19.06. 37 күн Б.з.д. 4490-2331 Б.з.д. 4300-2100 4 Егіздер 20.06. – 20.07. 31 күн Б.з.д. 6650-4491 Б.з.д. 6450-4300 5 Шаян 21.07. – 9.08. 20 күн Б.з.д. 8810-6651 Б.з.д. 8600-6450 6 Арыстан 10.08. – 15.09. 37 күн Б.з.д. 10970-8811 Б.з.д. 10750-8600 7 Бикеш 16.09. – 30.10. 45 күн Б.з.д. 13130-10971 Б.з.д. 12900-10750 8 Таразы 31.10. – 22.11. 23 күн Б.з.д. 15290-13131 Б.з.д. 15050-12900 9 Бүйі 23.11. – 29.11. 7 күн Б.з.д. 17450-15291 Б.з.д. 17200-15050 10 Жыланшы 30.11. – 17.12. 18 күн Б.з.д. ---------------- Б.з.д. ---------------- 11 Мерген 18.12. – 19.01. 32 күн Б.з.д. 19610-17451 Б.з.д. 19350-17200 12 Тауешкі 20.01. – 15.02. 28 күн Б.з.д. 21770-19611 Б.з.д. 21500-19350 13 Суқұйғыш 16.02. – 11.03. 24 күн Б.з.д. 23930-21771 Б.з.д. 23650-21500 Құмран (арабша мағ. екі Ай, ивр. ‏חירבת קומראן‏‎, ағыл. Qumran) діни қауымдастығы немесе Ессеи халқының ежелгі жұрты – Өлі теңіздің (Израйль) солтүстік-батысында өмір сүріп, артынан жойылып кеткен (31°44'26.06"N 35°27'35.96"E). Сол маңдағы үңгірлерден иленген теріге жазылған діни мәтіндермен бірге, ғылымда «Құмран күнтізбесі» деп аталған 30-31 күндік 12 айға негізделген «мәңгілік» күнтізбе жүйесі табылған [227]: 30 + 30 + 31 + 30 + 30 + 31 + 30 + 30 + 31 + 30 + 30 + 31 = 364 күн ÷ 13 ай = 28 күн. XVIII-XX ғғ. аралығында күллі әлемге ортақ «жаңа дүниежүзілік күнтізбе жобасын» ендіреміз деген идея көтеріліп, италяндық М.Мастрофини (1763-1845), француз астрономы Г. Армелин (1888), Э.Ахелис (Нью-Йорк, 1930), Д.У.Эдвардс (Гонолулу, Гавайи, қазіргі кезде) және т.б. жоғарыдағы «Құмран күнтізбесінің» айдағы күндер жүйесін ішінара өзгертіп, өз жобалары ретінде әлемдік талқылауға ұсынды. [227, 179-193 бб.] Дәл осындай жағдай көшпенділердің күнтізбесін де айналып өтпеді. Француз философы Огюст Конт (1798-1857) 1849 жылы 364 күндік (28 × 13 = 364) күнтізбені «13 айлық позитивтік күнтізбе» жобасы деп атап, әлемдік күнтізбенің жанама үлгісі ретінде ұсынды. 1923 жылы Ұлттар Лигасы бастап, 1953 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымы қолдап – Экономикалық және әлеуметтік кеңестің 18 сессиясында 12 және 13 айлық күнтізбе жобалары жалпы талқыға түсті. Нәтижесінде екі жоба да қабылданбай, қазіргі григориан күнтізбесі – дүниежүзілік ортақ күнтізбе болып бекітілді. Бұл бір жағынан дұрыс та болды. Екі күнтізбе жобасында да 364 күннің соңынан жай жылдары 1 күн, кәбиса жылдары 2 күн қою ұсынылған болатын. [227, 183-185 бб.] Қазақ ғалымы Сайлыбай Бекболатовтың «Мәңгілік қазақ календары» жобасы, О.Конттың 13 айлық күнтізбесіндегі сияқты, бәріміз білетін 28 × 13 = 364 күнге жай жылы 1, кәбиса жылы 2 күн қосу арқылы жасалған [228]. 164 сурет. Торпақ шоқжұлдызы мен Үркердің аспанда орналасу сызбасы Әйтсе де, 1-2 күндік қосымша күндерді бұлайша қарадүрсін түрде қойып отыру, оның ең баста жан-жақты есептеліп жасалған бүкіл мән-маңызын жоққа шығарады. Канадалық профессор Irv. Bromberg (Торонто) «Симметриялық календарь» (The Symmetry454 Calendar) деп аталатын өз жобасында, осы теңдеу жүйесін ішінара 28+35+28=91×4=364 етіп өзгерте отырып, әрбір 5 немесе 6 жылда бір рет 7 күнді (1 аптаны) жинақтап, санаттан тыс қойып отыруды ұсынады. Сонда, оның күрделі есебінде (45+79+45+79+45) 293 жылдық «симметриялық» мүшел пайда болады [229]. Тропиктік Күн жылына негізделген күнтізбелер үшін негізінде осы дұрыс тұжырым болып саналады. Күндік жыл мөлшерінің 364 күн емес – 365 күн болатынын ата-бабаларымыз жақсы білген. Бірақ, жыл санатынан тыс қосылатын 1-2 күнді ата-бабаларымыз қалай қойып отырған деген сұрақ туындайды? Ай күнтізбелерінде әрбір 3, 5 және 8 жыл (13, 21, 48, 88, 96 жылдық мүшел), Ай-күн күнтізбелерінде әрбір 3, 4, 7, 10, 17 және 20 жыл (44, 47, 51, 54 жылдық мүшел) және Күн күнтізбелерінде әрбір 5, 6 және 11 жыл (45, 62 жылдық мүшел) сайын – санаттан тыс қойылатын жеті күндік апта жинақталып отырады. Айдың бір ширегіне тура келетін 7 санына көшпенділердің (қазақтардың) ерекше құмар болуы – Тоғыс күнтізбесіндегі айдың 28 күні 7 күнге қалдықсыз бөлінетіндігінен болса керек. Тоғыс есебіне арналған қазақ тілді әдебиеттердің бәрінде де «қазақтар тоғыс (сидерлік-жұлдыздық) айдың мөлшерін дәл білмегендіктен – 27,32 күндік тоғыс айын дөңгелектеп 28 күн етіп белгілеген» деп жазады. Осы шындыққа тура келе ме? 1. 28 – 27,321661547 = 0,678338453 күн немесе 16 сағат 16 минут 48,4423 секунд. 2. 0,678338453 күн × 13 ай = 8,8184 күн немесе 8 күн 19 сағат 38 минут 29,7504 секунд. 3. 8,8184 күн × 3 жыл = 26,4552 күн немесе 26 күн 10 сағат 55 минут 29,2512 секунд. Енді осы теңдеуді көшпенділердің 3 жылдық «мәңгілік» мүшеліне аударып көрейік: 1. 28 күн × 13 ай = 364 күн немесе 27,31 × 13 ай = 355 күн; 2. 1 жыл: 364–355=9; 2 жыл: 364–355=9 (18); 3 жыл: 364–355=9 (27); 9 × 3 = 27 күн; 3. 28 күн × 39 ай = 1092 күн ÷ 40 ай = 27,3 күн (355 + 355 + 382 = 1092 күн). Қазақтар – 28 және 27,3 күннің арасындағы осы байланысты өте жақсы білген! Тоғыс есебінің 3 жылдық «мәңгілік» мүшелі мен Күн жүйесіндегі Уран сайранының арасында өзара тығыз байланыс бар екенін мына теңдеу жүйесінен байқауға болады: 1. 3 жыл × 2 мүшел = 6 жыл × 2 = 12 жыл × 7 мүшел = 84 жыл ÷ 3 мүшел = 28 жыл 2. 28 күн × 39 ай = 1092 күн ÷ 40 ай = 27,3 күн (1092 күн ÷ 3 жыл = 364 күн). 3. 28 күн × 78 ай = 2184 күн + 7 күн = 2191 күн ÷ 6 жыл = 365,167 күн. 4. 2191 күн × 7 мүшел = 15337 + 7 күн = 15344 күн ÷ 42 жыл = 365,33 күн. 5. 27,3025 күн × 562 тоғыс айы = 15344 күн ÷ 520 туар ай = 29,5077 күн 6. 2191 күн × 14 мүшел = 30674 + 7 күн = 30681 күн ÷ 84 жыл = 365,25 күн. 7. 27,32057 күн × 1123 тоғыс айы = 30681 күн ÷ 1039 туар ай = 29,52936 күн Ғылыми мөлшер бойынша: 30681 + 7,5 = 30688,5 ÷ 84,0205 = 365,250147285 күн 27,32725 күн × 1123 тоғыс айы = 30688,5 күн ÷ 1039 туар ай = 29,536574 күн Күннен қашықтығы бойынша санағанда Уран – жетінші (7) сайран. Оның орбиталық (сидерлік) айналу кезеңі 84,0205 жылға немесе 30688,5 тәулікке, ал синодтық айналу кезеңі 369,66 тәулікке тең. Уран сайранын телескоптың көмегімен 1781 жылы 13-наурызда ағылшын астрономы Уильям Гершель ашқан. Оның Күнге барынша жақын «ұлы» қарама-қарсы (тұспа-тұс, ұрымтал) келуі әрбір 84 жылда бір рет қайталанады. Уран сайранында полюстердің алмасуы тұп-тура 42 жылда бір рет алмасып отырады. Тоғыс айлары мен туар айлардың да 42 жылда тұп-тура теңесіп отыратынын 12-25 кестелерден көруге болады: 27,3209 күн × 561 тоғыс айы = 15327 немесе 29,52987 күн × 519 туар ай = 15326 күн Қазіргі кезде, жыл сайын 3-5 күндік айырмашылықпен Күнге қарама-қарсы келген жылдары Уранды жай көзбен де көруге болады. Бұл даталар – 3 қазан (октябрь) 2013, 8 қазан 2014, 12 қазан 2015, 15 қазан 2016, 19 қазан 2017, 24 қазан 2018, 28 қазан 2019, 31 қазан 2020 жылдарға тура келеді. Осы даталар қарсаңында Уран – «жаңа тоғысқа» сәйкес келетін Балықтар шоқжұлдызында болады. Көз жанары өткір түркі халықтары осы бір «көк жұлдызды» ежелден байқап, оны Тоғыс есебі мен 12 жылдық хайуанаттар мүшелімен байланыстырған болса керек. Төмендегі 27 кестеден осы өзара байланысуды көруге болады. 27 кесте. Уран сайраны мен 12 жылдық хайуанаттар мүшелінің өзара сәйкестігі № Мүшел 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 1 Тышқан 1 73 61 49 37 25 13 2 Сиыр 2 74 62 50 38 26 14 3 Барыс 15 3 75 63 51 39 27 4 Қоян 16 4 76 64 52 40 28 5 Ұлу 29 17 5 77 65 53 41 6 Жылан 30 18 6 78 66 54 42 7 Жылқы 43 31 19 7 79 67 55 8 Қой 44 32 20 8 80 68 56 9 Мешін 57 45 33 21 9 81 69 10 Тауық 58 46 34 22 10 82 70 11 Ит 71 59 47 35 23 11 83 12 Доңыз 72 60 48 36 24 12 84 Бұл кестені түркі халқының 84 жылдық жылсанауы етіп жасауға әбден болады. Уран сайраны мен Тоғыс есебінің өзара байланысы: 1. 84 жыл × 5 мүшел = 420 + 3 = 423 жыл × 28 = 11844 күн ÷ 141 мүшел = 84 жыл 2. 84 жыл × 5 мүшел = 420 + 3 = 423 жыл × 365,25768322 = 154504 күн ÷ 7 = 22072 апта 3. 27,321662 күн × 5655 тоғыс ай = 154504 күн ÷ 5232 туар ай = 29,53058104 күн 4. 355,1816092 күн × 435 жыл = 154504 күн ÷ 436 жыл = 354,3669724771 күн Бұл теңдеу жөнінде келесі бөлімде жан-жақты таратылып айтылатын болады! Көшпенділер Ай мен Үркер бойынша уақыт есебін жүргізгендіктен, олардың жылы – жұлдыздық жыл (365,256363003 немесе 365 күн 6 сағат 9 минут 9,7635 секунд) мөлшеріне тура келеді. Яғни, жұлдыздық жылға негізделген Тоғыс есебі әуелде Күндік (тропиктік) жыл (365,2421896698 немесе 365 күн 5 сағат 48 минут 45,1875 секунд) мөлшерімен сәйкес келгенімен, шамамен 70,56 жылда екі есеп арасында – 1 күн, 141,11 жылда – 2 күн, 211,67 жылда – 3 күн, 282,22 жылда – 4 күн, 352,78 жылда – 5 күн, 423,33 жылда – 6 күн, 493,89 жылда – 7 күн және т.т. айырмашылық пайда болып отырады: 1. 365,256363003 – 365,2421896698 = 0,0141733332 немесе 20 минут 24,576 секунд 2. 1÷0,0141733 = 70,555034 немесе 70 ж. 202 күн 17 сағ. 30 мин. 33,1386 сек. (Жұлд. жыл) 3. 1÷0,0141733 = 70,555034 немесе 70 ж. 202 күн 7 сағ. 41 мин. 31,0016 сек. (Троп. жыл) 4. 70,5550336 × 365,256363 = 25770,675 жыл; 70,5550336 × 365,242189 = 25769,675 жыл Нәтижесінде, қарапайым тәсілмен есептеп шығарылған прецессиялық кезең мөлшерінің бір үлгісін көре аламыз (25769,675 жұлдыздық жыл және 25770,675 тропиктік жыл). Тоғыс есебінің 3 жылдық «мәңгілік» мүшелін – 7, 12, 13, 28, 39 және 156 сандарына негіздеуге болады: 28 × 39 = 1092 ÷ 7 = 156 ÷ 13 = 12. 1. 11 × 2 + 6 × 2 + 5 × 1 = 22 + 12 + 5 = 39 жыл ÷ 12 жылдық мүшел = 3,25 мүшел 2. 4018 × 2 + 2191 × 2 + 1827 × 1 = 8036 + 4382 + 1827 = 14245 күн ÷ 7 = 2035 апта 3. 14245 ÷ 39 жыл = 365,25641025641 немесе 365 күн 6 сағат 9 минут 13,8462 секунд 4. 11 × 8 + 6 × 8 + 5 × 4 = 88 + 48 + 20 = 156 жыл ÷ 12 жылдық мүшел = 13 мүшел 5. 4018 × 8 + 2191 × 8 + 1827 × 4 = 32144 + 17528 + 7308 = 56980 күн ÷ 7 = 8140 апта 6. 56980 ÷ 156 жыл = 365,25641025641 немесе 365 күн 6 сағат 9 минут 13,8462 секунд 7. «Қырқына шыдапты» (теңдеу дұрыс құрылады): 156 × 40 = 6240 жыл 2279200 ÷ 6240 = 365,2564103 / ÷ 77181 = 29,53058395 / ÷ 83421 = 27,32165762 / ÷ 83756 = 27,21237881 / ÷ 82716 = 27,55452391. 8. «Қырық біріне шыдамапты» (теңдеу дұрыс құрылмайды): 156 × 41 = 6396 жыл 2336180 ÷ 6396 = 365,2564103 / ÷ 79111 = 29,53040664 / ÷ 85507 = 27,32150584 / ÷ 85850 = 27,21234712 / ÷ 84784 = 27,55449141. Жеті күндік апта мен Күн күнтізбелерінің өзара байланысы: 293 жылдық тропиктік Күн күнтізбесінің арифметикалық теориясы: 1. 45 × 1 + 62 × 4 = 45 + 248 = 293 жыл 2. 11 × 10 + 6 × 23 + 5 × 9 = 110 + 138 + 45 = 293 жыл 3. 4018 × 10 + 2191 × 23 + 1827 × 9 = 40180 + 50393 + 16443 = 107016 ÷ 7 = 15288 апта 4. 107016 ÷ 293 жыл = 365,24232081911 немесе 365 күн 5 сағат 48 минут 56,5188 секунд 5. 107016 ÷ 98 мүшел = 1092 күн ÷ 4 мүшел = 273 күн / ÷ 3 мүшел = 364 күн (Тоғыс есебі) Григориандық (тропиктік) Күн күнтізбесінің арифметикалық теориясы: 6. 45 × 2 + 62 × 5 = 90 + 310 = 400 жыл 7. 11 × 13 + 6 × 32 + 5 × 13 = 143 + 192 + 65 = 400 жыл 8. 4018 × 13 + 2191 × 32 + 1827 × 13 = 52234 + 70112 + 23751 = 146097 ÷ 7 = 20871 апта 9. 146097 ÷ 400 жыл = 365,2425 немесе 365 күн 5 сағат 49 минут 12 секунд Қазақстандағы археоастрономияға қатысты бірінші бөлімде, елімізде әлі сыры-құпиясы ашылмаған ондаған-жүздеген қорғандар жайында жаздық. Қостанай облысы, Ақсай ауылына жақын жердегі жазық адыр үстіне, шығыстан батысқа қараған «мұртты» қорғанның артына орналасқан сақина түріндегі 9 қорған мен қорғанның ұшынан басталып, солтүстіктен оңтүстікке созылған сызық түрінде үйілген 15 қорған ерекше назар аудартады. (GPS: [2] 51°08'40,07"N 65°20'47,73"E) Біздіңше бұл қорғандар кешенінің Тоғыс есебімен тығыз байланысы бар. Егер шығыстан батысқа қарай орналасқан «мұртты» қорғанның ұшындағы солтүстіктен оңтүстікке қарай созылып жатқан бірінші төбені «1 тоғыс айы» деп есептейтін болсақ, онда келесі төбешік, көбінесе кәбиса жылдары сәйкес келетін – 29 тоғыс айын, одан әрі – 27, 25, 23, 21, 19, 17, 15, 13, 11, 9, 7, 5 және 3 тоғыс айларын білдіреді (ретіне қарай бұл айлардың ішінен 1-2 ай қысқарып отырады). Қорытып айтқанда, бұл қорғандар кешенін Тоғыс есебіндегі мүмкін болатын 13-14 тоғыс айларын белгілеген ашық аспан астындағы күнтізбе жүйесі деп айтуға болады. Ал кешеннің шығыс жақ етегіндегі 9 төбешік – «қырбайланып» (алыстан тоғысу) және «жарасып» (толық тоғысу) тоғысатын 8-9 жылдық кезеңнің кезектесіп ауысып отыру мүшелін білдіреді деп ойлаймыз. 165-1 сурет. Ашық аспан астындағы «Тоғыс есебі» күнтізбесінің жалпы көрінісі Тоғыс есебінің жүздеген-мыңдаған жылдар бойына әлемдік ғылым назарынан тыс қалып келуі, оның жүйесінің күрделі болуынан деп түсінге болады. Осы араға дейін келтірілген көп есептерден оқырман қауым тым болмағанда 20-25 пайызын түсінсе де нұр үстіне нұр болар еді. Одан әрі ойы зерек оқырмандарымыз осы есептерді негізге алып, қазбалай берсе, ата-бабаларымыздан біздерге мирас болып қалған ұлы мұра жарқырай береді. Бұлай болмаса, бірте-бірте барып ежелгі Еуропаның, Сібірдің, Мезоамериканың күнтізбелері сияқты «өлі» күнтізбеге айналары даусыз. Одан кейін ол құрдымнан «Тоғыс есебін» қайта шығарып алу ешбір мүмкін болмасы анық. Түсінікті тілмен айтар болсақ дәл қазіргі кезде Тоғыс есебінің бір аяғы жарда, бір аяғы көрде болып қалт-құлт етіп тұр. «Үп» еткен сәл ғана епсіз қозғалысымыз оны құрдымға құлатады. Ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып келе жатқан уақыт есебін сақтап қалған халық қана «мәңгілік ел» болып қала алады. Ал оны жоғалтып алған елдер, бірте-бірте барып, ешбір аяушылығы жоқ ғаламның бұлдыр сағымына жұтылып жоқ болады. Көп оқырмандарымыз – G-20 мүше мемлекеттердің (Group of Twenty: АҚШ, Австралия, Аргентина, Бразилия, Германия, Еуропалық одақ, Жапония, Индия, Индонезия, Италия, Канада, Қытай, Мексика, ОАР, Оңтүстік Корея, Ресей, Сауд Арабиясы, Түркия, Ұлыбритания, Франция) [230] үлкен жиылысы өтетін жерде «жаһандануға қарсы» топтардың шеруі болып жататынын көрсе де, оның мәнін түсіне бермейді. Бұл жанкешті қарсылықтар осы ұйымға мүше емес елдердің бірте-бірте 20 аждаһаның аранына жұтылып бара жатқанын сезіп, соған қарсылық көрсетуден туындап жатыр. Елбасымыз Н.Ә.Назарбаев осы қауіпті сезінгендіктен, 2030-2050 жылдары елімізді ең дамыған 30 елдің қатарына қосатын бағдарлама жасап отыр. Елбасымыздың ниеті жақсы, бірақ егер өзіміз бүкіл ел болып әрекет етпесек, маңдайымыздан сипап бұл ұйымға бізді ешкім де ендірмейді. Көп тетіктердің бірі ретінде – Тоғыс есебін күллі әлемге танытумен бірге, оның басымдықтарын күллі әлемге жаппай мойындата алсақ, біздің мүмкіндігіміз бір сатыға көтеріледі деп ойлаймыз...

9 ТАРАУ. ТОҒЫС ЕСЕБІНІҢ ЖҮЙЕСІ МЕН ЖҰМЫС ІСТЕУ ҚАҒИДАТЫ

Тоғыс есебінің жүйесі мен құрылысы және оның жұмыс істеу қағидаты осы уақытқа дейін жарық көрген әдебиеттерде әрқалай баяндалатынын жоғарыда келтірген кітаптар мен шағын мақалалардан байқауға болады. [12] [106] [109] [110] [111] [112] [113] Ортақ тұжырымы мен бірыңғай қағидаттары болмағандықтан, Тоғыс есебінің құрылысы мен жұмыс істеу қағидатында ғылыми нақтылық жоқ. Сол себепті ол жөнінде әр автор әрқалай айтады. Тоғыс есебін отыз жылдан аса қал-қадірімізше зерттеу нәтижесінде, жетіспей тұрған осы ғылыми нақтылықты төменде келтіріп отырмыз. Қазақтың әйгілі ханы Әз-Тәукенің «Жеті Жарғысы» сияқты, Тоғыс есебінің жүйесі де – жеті қағидаттан құралады.

1. БІРІНШІ ҚАҒИДАТ: ТОҒЫС АЙЛАРЫН ТІЗБЕКТЕП БАЙЛАНЫСТЫРУ

Ай қозғалысының расында да өте күрделі екендігін – тоғыс айларын тізбектеп байланыстырудан көре аламыз. Туар ай («lunation» немесе synodic month) мен тоғыс айларына (sidereal month) арналған ғылыми әдебиеттерде екі айдың мөлшері дәл көрсетілген, демек еуропа мен америка ғалымдары бұларға қатысты барлық құпия-сырды меңгеріп қойған деп ойласаңыз қатты қателесесіз. Туар айға қатысты мәселе сәл-пәл дұрыс шешілгенімен, тоғыс айына қатысты мәселе мүлде тұманды, буалдыр бұлтты екенін төмендегі тұжырымдамадан байқауға болады. Салыстырмалы түрде түсінікті болуы үшін төменде – ағылшын, орыс және қазақ тіліндегі жалпылама тұжырымдаманы келтіріп отырмыз: Ағылшын тіліндегі тұжырымдама: «The sidereal month is defined as the Moon's orbital period in a non-rotating frame of reference (which on average is equal to its rotation period in the same frame). It is about 27.32166 days (27 days, 7 hours, 43 minutes, 11.6 seconds). The exact duration of the orbital period cannot be easily determined, because the 'non-rotating frame of reference' cannot be observed directly. However, it is approximately equal to the time it takes the Moon to pass twice a «fixed» star (different stars give different results because all have proper motions and are not really fixed in position)». [231] Орысша сөзбе-сөз аудармасы: [39] «Сидерический месяц определяется как орбитальный период Луны в невращающейся системе отсчета (которая в среднем равна периоду его вращения в том же кадре). Это около 27.32166 дней (27 дней, 7 часов, 43 минут, 11,6 секунды). Точная продолжительность орбитального периода не может быть легко определена, потому что «невращающаяся система отсчета» не может быть обнаружена непосредственно. Тем не менее, он примерно равен времени, когда Луна проходит дважды «фиксированную» звезду (разные звезды дают разные результаты, потому что все имеют правильные движения и на самом деле не фиксированы в позиции)». Қазақша сөзбе-сөз аудармасы: «Тоғыс айы (ағыл. sidereal month, орыс. сидерический месяц) айналмайтын есеп жүйесіндегі (орташа мөлшермен алғанда оның сол сәттегі айналу кезеңіне тең) Айдың орбиталық кезеңі ретінде анықталады. Бұл шамамен 27.32166 тәулік (27 күн 7 сағат 43 минут 11,6 секунд). Ол Айдың «белгіленген» жұлдызды екі рет басып өтетін уақытына жақын болады (әр түрлі жұлдыздар әрқалай нәтижелер береді, өйткені олардың бәрінің азғана өзіндік қозғалыстары бар және іс жүзінде тіркелмеген). Бұл тұжырымдаманы қарапайым оқырман түсінетін тілге аударайық. Тоғыс айының мөлшері 27,321662 тәулік деп анықталғанымен, тоғыс айларын туар айлар секілді бірінің артынан бірін тізбектеп байланыстыру мүмкін емес дейді. Себебі, эклиптика бойындағы Аймен тоғысатын азғана қоғалмайтын жұлдыздардың бір де біреуі жыл он екі ай бойына түгелдей көрініп тұрмайды. Мейлі Үркер (Торпақ шоқжұлдызы, 14 мамыр мен 19 маусым арасында – 37 күн), мейлі Қамбар (Арыстан шоқжұлдызы, 10 тамыз бен 15 қыркүйек арасында – 37 күн) және т.б. шоқжұлдыз болсын, тұсына жарығы мол Күн келгенде Аймен тоғысқаны көзге көрінбей қалады. Қазақтар мұндай құбылысты «Үркер 40 күн жерге түсті» деп атайды. Осы жерде тоғыс айларының уақыт есебі амалсыз шорт үзіліп қалады. Ежелгі этрусктер күнтізбесінде 9 ай, ежелгі рим патшасы Ромула ендірген күнтізбеде 10 ай болуы жоғарыда айтқан жайға байланысты болған. Яғни, Үркер мен Айдың тоғысқаны көрінетін 9-10 ай есепке алынған да, тоғысулар көрінбейтін екі ай өткізіліп жіберіліп, келесі көктемде Ай мен Үркердің тоғысуы көрінген кезден бастап, есеп қайта жалғастырылған. [222, 55-56 бб.] Негізінде Тоғыс есебінің осы уақытқа дейін толыққанды күнтізбе екендігіне күмән туып, көзге еленбей келуі де осы жайға байланысты деп ойлаймыз. Мысалы, 13 айлық Жұлдыз есебінде (28 күн × 13 ай = 364 күн) 29 және 27 тоғыс айлары көрсетілмей, 1 тоғыс айынан кейінен бірден 25 тоғыс айының көрсетілуі, әлгінде айтқан ежелгі рим күнтізбесіндегі сияқты 1-2 айды өткізіп жіберу нәтижесі болып табылады: 1. 30,33 күн × 9 ай = 273 күн ÷ 10 тоғыс ай = 27,3 күн (273 күн + 91 [3 ай] = 364 күн) 2. 30,4 күн × 10 ай = 304 күн ÷ 11 тоғыс ай = 27,64 күн (304 күн + 60 [2 ай] = 364 күн) 3. 28 күн × 39 ай = 1092 күн ÷ 40 тоғыс ай = 27,3 күн (1092 күн ÷ 3 жыл = 364 күн) Әйтсе де қазақ халқының арасынан шыққан дарынды есепшілер, тоғыс айларын тізбектеп байланыстыратын тәсілді мыңдаған жылдар бұрын ойлап тапқанына ауыз әдебиетіміздегі аңыз-ертегілер дәлел бола алады. Жыл он екі ай бойына аспанда үнемі көрініп тұратын екі-үш шоқжұлдыз және жалғыз жұлдыз бар. Олар – Үлкен жетіқарақшы (лат. Ursa Major), Кіші жетіқарақшы (лат. Ursa Minor), Қарақұрт (лат. Cassiopeia) шоқжұлдыздары мен Темірқазық (α UMi) жұлдызы. [232] Солтүстік полюсті көрсетіп тұратын Темірқазықты айналып жүретін батпайтын бұл шоқжұлдыздар мен оңтүстік тұстағы эклиптиканы бойлап жүретін Үркердің жолдары ешқашан қиылыспайды. Соған қарамастан халқымыз Үркерді осы шоқжұлдыздармен жиі байланыстырады. Мысалы, қазақтар Үлкен жетіқарақшыдағы Мицар (ζ UMa) жұлдызын «аттылы қарақшы» десе, оған өте таяу орналасқан кішкене Алькор (80 UMa) жұлдызын, қарақшы ұрлап қашқан Үркердің қызы – Үлпілдек дейді. [233] Осыған ұқсас әкем Әлісейіт Қамбарұлы айтқан «Он төрт қарақшы және Үркер мен Ай туралы» аңыз-ертекті осы бөлімнің басында мен де келтірген едім. Ауыз әдебиетіміздегі бұл байланыстыруларда не құпия-сыр бар? 165-2 сурет. 22.03.2018 жылғы Темірқазықпен түзелген Ай мен Үркердің тоғысы Егер қазіргі ғылым айтып отырғандай, Ай мен Үркердің «тоғысуын» біресе батыста (көктемде), біресе шығыста (жазда), біресе оңтүстікте (күзде және қыста) көрген бойы, дереу сол күнді ағымдағы тоғыс айының 1-ші күні деп есептейтін болсақ, онда есеп ешқашан дұрыс шықпайды. Бұл жағдайда, тоғыс айларының біреуінде – 25-26 күн, біреуінде – 27-28 күн, тіпті 29-30 күн болып шығуы да ғажап емес. Бұған тағы да Үркер мен Айдың 37 күн ішінде 1 немесе 2 рет көрінбей тоғысуын қоссақ, Тоғыс есебі әбден шатасқанын көрер едік. Бұған жол бермеу үшін ата-бабаларымыз әрбір тоғыс айының 1-ші күнін Ай мен Үркер тоғыса отырып жылжып, ешқашан орнынан қозғалмай, үнемі солтүстік бағытты көрсетіп тұратын – Темірқазық жұлдызына, оның сәті түспесе Үлкен жетіқарақшы шоқжұлдызының оңтүстік қарсы бетіне келген кезден бастап отырған. Сол себепті, осы еңбектегі жұлдызды аспан картасын (ЖАК) [1] пайдаланып анықтаған суреттерде, мейлі ол Ай мен Үркердің тоғысуы болсын, мейлі ол жаңа Айдың (өліара) фазасы болсын, даталардың бәрі де – Темірқазық жұлдызымен бір сызық бойына келтіріліп анықталып отыр. (165-2 сурет) Көріп отырғанымыздай, ата-бабаларымыздың бұл қарапайым тәсілі әлі күнге дейін мүлтіксіз жұмыс істеп тұр. Яғни, Тоғыс есебіндегі айлар 27-28 күннен тізбектеліп байланысады. Ай мен Үркердің тоғысуын – Темірқазықтың тұсына келгенде есепке алуды ең бірінші әкемнен естіп, күні бүгінге дейін өзгермейтін дағдыға айналдырдым. Соның нәтижесінде осы еңбек жазылып отыр. Күллі әлемнің ғылыми қауымдастығы, Ұлықбек Көреген анықтаған жұлдыздар координатасының өз заманында үлкен дәлдікпен анықталғанын таңдана жазып келеді. Мұның құпиясы Ұлықбек расытханасының жұлдыздарға қараған аузы – оңтүстікке (эклиптика сызығына), ал секстанттың [27] бітеу жағы – солтүстіктегі Темірқазыққа қарағандығынан деп білеміз (GPS: 39°40'29.35"N 67°0'20.29"E). Яғни, Ұлықбек Көреген жұлдыздардың координатасын олар Темірқазықпен бір сызық бойына келген кезде өлшеп отырған. Егер бұл расытхана ұңғылары шығыс пен батыс тарапқа бағытталған болса, үлкен ғылыми жетістікке жету қиын болған болар еді. 165-1 суреттегі ашық аспан астындағы «Тоғыс есебінің» құрылысы деп атаған қорған да солтүстіктен оңтүстікке қарай созылып жатыр. ОСЫ ТҰЖЫРЫМНАН ПАЙДА БОЛАТЫН ТОҒЫС ЕСЕБІНІҢ АНЫҚТАМАСЫ:

Солтүстіктегі қозғалмайтын Темірқазық жұлдызының оңтүстік қарсы жақ бетінде, жылдың маусымдарына сәйкес келуіне қарай, әр фазасындағы Ай мен Үркер жұлдыз шоғырының әрбір 27-28 күнде қайталанып отыратын «тоғысуына» негізделген қазақ халқының жұлдыздық ай-күн күнтізбесі – Тоғыс есебі деп аталады. Тоғыс есебінен басқа – Жұлдыз есебі және Үркер есебі деп аталатын жанама күнтізбелер бар. Жағалауларын төрт мұхит шайып жатқан Еуразия құрлығын жайыла мекендеген ежелгі сақ-сармат-ғұндардан бастап, кейінгі түркі тілдес халықтар, соның ішінде қазақтар, күнделікті тұрмысында осы Тоғыс есебін ешбір дабыра қылмастан пайдаланып келеді. Түсінбейтін оқырман үшін бұл айтып отырғандарымыз пәлендей жаңалық болып көрінбеуі мүмкін. Солар сияқты кәсіпқой астрономдар мен батыстың ғұламалары да бастапқыда бұл пайымдауларымызды – нонсенс [40] (nonsense) деп қабылдауы әбден мүмкін. Сөйтсе де, уақыт өте келе тоғыс айларын тізбектеп байланыстырудың бұдан басқа амалы мен тәсілі жоқтығына көз жеткізері анық. Біздің көшпенді ата-бабаларымыздың бұдан мыңдаған жылдар бұрын, бүгінге дейін жұмбақ болып тұрған осы күрделі мәселені қарапайым (просто) жолмен және соныланған (оригинально) түрде шешкені, түптің-түбінде күллі әлемді таң қалдырмай қоймайтынына кәміл сенемін. Басқалай болуы мүмкін емес...

2. ЕКІНШІ ҚАҒИДАТ: ТОҒЫС ЕСЕБІ ҚАНДАЙ АЙДА БАСТАЛАДЫ?

«Сонымен, елдің бір тоғыс айы май айына сәйкес келеді дегені негізінде дұрыс». [12] «Тоғыс есебі бойынша жыл басы – бір тоғыс айы, ол григориан календары бойынша әрдайым май айында басталады, содан соң сәйкес ретімен 25, 23, 21, ... 5, 3 тоғыс айлары келеді, ең ақырғысы (13-ші ай) – 3 тоғыс айы». [106] «Тоғыс есебі бойынша жыл басы – бір тоғыс айы. Ол әрдайым мамыр айына сәйкес келеді. Бұрын жыл басын мамыр айынан есептеген. Бұл айда құстар келіп болады. «Жыл құсы» деген атау осыған байланысты». [109] «Қамбар тоғысы – өзіндік жүйесі бар күнқайыру. Оның бас айы – бірдің айы (Ақпан). Жыл басын тойлау айдың бірінші жаңасында басталады». [110] «Бұл күнтізбеде жылдың басы жаңа туған Ай (неомения) Үркермен тоғысқан сәттен басталады. Тәртіпке сәйкес, бұл құбылыс көкек айының екінші жартысы мен мамыр айының басына сәйкес келеді». [113] Бұл айтылған мәліметтердің қайсысы дұрыс, қайсысы бұрыс? «Бір тоғыс айы» деген сөздің бірінші мәні – «Айдың 1-ші күні» немесе «Айдың бір жаңасы», яғни «жаңа туған Ай орағының 1-ші күні» дегенді білдіреді. Шамамен б.з.д. 2100 жылдары бір тоғыс айы – наурыз айына (Наурыз мерекесін тойлау сол кезде басталған) сәйкес келсе, б.з. 1 жылдарынан бастап – көкек айына (Наурыз мерекесі – көкек айында), ал келесі ғасырда (б.з. 2100 жылдары) – мамыр айына (Наурыз мерекесі – мамыр айында), одан соң (б.з. 4300 жылдары) маусым айына (Наурыз мерекесі – маусым айында тойлануы керек) және т.т. айларға сәйкес келіп ығысып отырады. Бұған кінәлі ежелгі грек ғұламасы Гиппарх ашқан «прецессия» (ығысу) құбылысы кінәлі болып табылады (26000 жыл ÷ 12 ай = 2167 жыл). [234] Отыз жылдан аса бақылау жүргізгенімізде «жаңа туған Ай орағының 1-ші күніндегі» Ай мен Үркердің тоғысуы шамамен 12-көкек пен 3-мамыр (ішінара 9-мамырға дейін) аралығына тура келіп жүрді. Бұл даталар азырақ Балықтар және көбірек Тоқты шоқжұлдыздарына сәйкес келеді. Демек авторы белгісіз шағын мақала авторы [113] дұрыс айтып отыр. «Бір тоғыс айы» деген сөздің екінші мәні – жылдың басы міндетті түрде Күннің тасасына кіріп көрінбей кету алдында тұрған жаңа туған Ай мен Үркердің тоғысуынан басталуы шарт дегенді білдіреді. 12-көкек пен 3-мамыр (ішінара 9-мамырға дейін) аралығында таң сәрісінде немесе кешкі іңірде Ай мен Үркердің тоғысуын көруге болады. Сөйтсе де, өте сирек жағдайда «бір тоғыс айының» Айдың «өліарасына» сәйкес келіп қалуы да кездеседі. Бұл жағдайда Ай көрінбесе де, Үркер көрініп тұрады. Яғни, 1 тоғыс айы болып есептеледі. Алматы ендігінде Үркердің майдың (мамыр) 10-да «жерге түсіп», июньнің (маусым) 20-да «көкке шығуын» автор (Х.Әбішев атамыз) өз көзімен бақылап көз жеткізген. [13] Яғни, бұл уақыт аралықтарында «өліара» күйге енген Ай мен Күннің тасасында қалған Үркердің (жалпы Торпақ шоқжұлдызы) «тоғысуын» көру мүмкін емес. Бұл тоғысты тек ЖАК [1] көмегімен көруге болады. Қорытып айтқанда Тоғыс есебінің ең бірінші айы, яғни 1 тоғыс айы – көкек айының ортасынан бастап, мамыр айының басына дейінгі аралықтағы уақыт болып табылады. Сурет түрінде бейнелеп айтсақ (166 сурет), «Бір тоғыс айы» (Ай мен Үркердің тоғысуы 1 күндік фазадағы «жіңішке Ай орағынан» басталғанда) мен «Жиырма тоғыз тоғыс айы» (Ай мен Үркердің тоғысуы «өліараға» жақын 1 күндік фазадағы «жіңішке Ай орағы» мен «өліарадан» басталғанда) әр жылдарда ретіне қарай – 1 тоғыс айының қызметін атқарып отырады.

3. ҮШІНШІ ҚАҒИДАТ: ТОҒЫС ЕСЕБІНДЕ ҚАНША ТОҒЫС АЙЫ БАР?

Жоғарыда келтірген әдебиеттердің барлық авторлары Тоғыс есебінде – 13 ай бар деп есептейді. Бұл қатып қалған аксиома [41] десек қателеспейміз. Бірақ математика мен астрономиядан хабары бар ғалымдар Тоғыс есебінің айларын сәл қазбаласа, астынан шет-шегіне жету қиын есептердің басы қылтиятынын өте жақсы біледі. Сол себепті көп ғалымдар «жатқан жыланның құйрығын баспай» айналып өтіп келеді. 166 сурет. Үркермен тоғысатын жуық түрдегі Ай фазаларының көрінісі Жиырма жеті тоғыс айы 09.05.-30.05. Жиырма тоғыз тоғыс айы 12.04.-03.05. Бір тоғыс айы 12.04.-03.05.

Жиырма бір тоғыс айы 30.07.-20.08. Жиырма үш тоғыс айы 03.07.-24.07. Жиырма бес тоғыс айы 06.06.-27.06.

Он бес тоғыс айы 19.10.-10.11. Он жеті тоғыс айы 22.09.-13.10. Он тоғыз тоғыс айы 26.08.-16.09.

Тоғыз тоғыс айы 10.01.-31.01. Он бір тоғыс айы 13.12.-04.01. Он үш тоғыс айы 16.11.-07.12.

Үш тоғыс айы 01.04.-11.04. Бес тоғыс айы 04.03.-25.03. Жеті тоғыс айы 06.02.-27.02.

Біздер шешілуі қиын осы істі қолға алып, бас қатыратын есептерге белшемізден бата жүріп, жатқан жыланның құйрығынан ұстап, оны жарыққа сүйреп шығардық деп есептейміз. Енді сол жөнінде баяндаймыз. Жуық түрде алғанда Айдың 7-күнгі, 6-күнгі, 5-күнгі, 4-күнгі, 3-күнгі, 2-күнгі, 1-күнгі фазалары – көктем айларына, 13-күнгі, 12-күнгі, 11-күнгі, 10-күнгі, 9-күнгі, 8-күнгі фазалары – қыс айларына, 19-күнгі, 18-күнгі, 17-күнгі, 16-күнгі, 15-күнгі, 14-күнгі фазалары – күз айларына, 29-күнгі, 28-күнгі, 27-күнгі, 26-күнгі, 25-күнгі, 24-күнгі, 23-күнгі, 22-күнгі, 21-күнгі, 20-күнгі фазалары – жаз айларына сәйкес келіп, Ай осы фазаларында Үркермен біресе «қырбайланып» алыстап (9-9,3 жыл), біресе «жарасып» толық (9-9,3 жыл) тоғысып жүреді. Тоғыс есебіндегі айлардың «көкек, мамыр, маусым ... қаңтар, ақпан, наурыз» деп сөзбен жазылмай, реттілікке қарсы есептелетін санмен жазылуы, ақиқатында Айдың Үркермен тоғысу кезіндегі 2 күнге тең кему фазаларының саны болып табылады. Оны мына теңдеу арқылы да оңай түсінуге болады (12-25 кестелер аралығы): 1. 29,530589 күн – 27,321662 күн = 2,208927 күн 2. 29,530589 күн ÷ 2,208927 күн = 13,368748 тоғыс айы Осы есепке сүйеніп Тоғыс есебі туралы жоғарыда келтірген әдебиеттерде авторлар бірауыздан «Тоғыс есебінде 13 тоғыс айы бар» деп жазады. Шын мәнінде осы күнге дейін жұлдыздық ай-күн күнтізбесі болып табылатын Тоғыс есебін – құрылысы мен жүйесі басқаша Жұлдыз есебімен (28 күн × 13 ай = 364 күн) шатастырып жүргенімізді, төмендегі үш үлгіде түзілген тоғыс айларын салыстыру арқылы түсіндіруге болады. Бірінші үлгі: 1-ші – 1 тоғыс айы, 2-ші – 25, 3-ші – 23, 4-ші – 21, 5-ші – 19, 6-шы – 17, 7-ші – 15, 8-ші – 13, 9-шы – 11, 10-шы – 9, 11-ші – 7, 12-ші – 5, 13-ші – 3 тоғыс айы. Кәсіпқой астроном болғандықтан тек Х.Әбішев атамыз ғана «Жаңа Ай ылғи батыстан көрінеді, ал көктемде Үркер де ылғи батыста болады, сондықтан жазғытұрымғы Айлар қашан болса 1, 3, 5 тоғыстың Айлары болып отырады. Ал, ескі Ай ылғи шығыста болады да, жаздың ортасы ауа Үркер де күншығыстан көрінеді, сондықтан 27, 25, 23, 21, 19... тоғыстың айлары жаз ортасынан былайғы Айларға жатады» деп тоғыс айларының есебіне 27 тоғыс айын қосады. [12] Сонда Тоғыс есебінде 14 тоғыс айы бар болған болып шығады. Екінші үлгі: 1-ші – 1 тоғыс айы, 2-ші – 27, 3-ші – 25, 4-ші – 23, 5-ші – 21, 6-шы – 19, 7-ші – 17, 8-ші – 15, 9-шы – 13, 10-шы – 11, 11-ші – 9, 12-ші – 7, 13-ші – 5, 14-ші – 3 тоғыс айы. Ойлап қарасаңыз, 1 тоғыс айы басталатын күнді туар айдың 29-шы күні деп есептесек, 2 күн емес, 4 күнді аттап өтіп, ай есебін бірден 25 тоғыстан бастау астрономия мен математика заңына қайшы келеді. Яғни, қозғалысы өте күрделі Ай – қазақтардың уақыт есебі дұрыс болсын деп көзді жұмып 4 күнін есептен шығарып тастамайды. Бұл жерде жалғыз уәж ретінде «қазақ есепшілері 1 тоғыс айынан кейін Күннің тасасында қалғандықтан көзге көрінбейтін 29 және 27 тоғыс айларын әдейі есепке қоспаған» деп келтіруге болады. Бірақ біздің айтып отырғанымызды дұрыс аңғарған Торғай өлкесіндегі (қазіргі Қостанай облысы, Ақсай ауылы) беймәлім есепші Тоғыс есебіндегі айлардың санын 15 қылып есептегенін жоғарыда айттық (30 күн ÷ 2 күн = 15 тоғыс айы). (165-1 сурет) Бұл есепшіні – қазақ тарихында Тоғыс есебін басқалар сияқты Жұлдыз есебімен шатастырып 28 күнмен емес, шын мәніндегі 27,3 күнмен есептеген парасатты есепші деуімізге болады. Туар ай (29,53) мен тоғыс айы (27,32) арасында пайда болатын 2,21 күндік айырмашылық әрбір 5 ай сайын белгілі бір фазасындағы Айдың Үркермен тоғысуын 1 күнге өзгертіп, тақ санмен санайтын тоғысты жұп санға айналдырып отырады: 2 күн × 5 ай = 10 күн емес – іс жүзінде 11 күн болады (2,208927 күн × 5 ай = 11,04 күн). Осыған байланысты кейбір авторлар «Тоғысу үнемі тақ санға келе бермейді, 4 тоғыс т.с.с. болуы да мүмкін. Бірақ оларды қалыптасқан дәстүр бойынша, тақ санға келтіріп, 5 тоғыс, 7 тоғыс т.с.с деп айта береді. Сондықтан тоғыс есебінде жұп сандар кездеспейді» [106] деп жазады. Егер Тоғыс есебін өте дәл есептелген астрономиялық ережемен жүргізетін болсақ, онда Тоғыс есебінде – 15 тоғыс айы болуы керек. Үшінші үлгі: 1-ші – 1 тоғыс айы, 2-ші – 29, 3-ші – 27, 4-ші – 25, 5-ші – 23, 6-шы – 21, 7-ші – 19, 8-ші – 17, 9-шы – 15, 10-шы – 13, 11-ші – 11, 12-ші – 9, 13-ші – 7, 14-ші – 5, 15-ші – 3 тоғыс айы. Тек бұл жағдайда 355-356 күндік (27,3 × 13 = 355) жай жылдары әрбір 5 ай сайын сәйкес келмеуіне қарай есептен 2 тоғыс айы (15 – 2 = 13 ай), 382-383 күндік (27,3 × 14 = 382) кәбиса жылдары әрбір 5 ай сайын сәйкес келмеуіне қарай есептен 1 тоғыс айы (15 – 1 = 14 ай) өз-өзінен шығып қалып отырады. Әйтсе де бұқара халыққа түсінікті болуы үшін біздер Тоғыс есебінде 355-356 күндік жай жылдарды – бірінші үлгімен, 382-383 күндік кәбиса жылдарды – екінші үлгімен белгіледік. Егер алдағы уақытта «жаңа сипаттағы» Тоғыс есебі – Қытай еліндегі Ай-күн күнтізбесі сияқты, григориан күнтізбесіне жанама түрде өз елімізде немесе жалпы түркі әлемінде қабылданып жатса, уақыт өтіп, халық дағдыланған соң, Тоғыс есебіндегі тоғыс айларын ретіне қарай ішінара 1-2 айға кемітіп отыру арқылы – үшінші үлгімен таңбалауға болады. Алдағы уақытта ретіне қарай 13 және 14 айдан құралатын Тоғыс есебін өзгермейтін 13 айдан құралған Жұлдыз есебімен шатастырмау үшін «бір оқпен үш қоянды атып алатын» мынадай ұсыныс жасаймыз. Жұлдыз есебіндегі санмен белгіленген айларды (бірінші үлгі) – Түйе түлігі қосылған 13 мүшелдік жануарлардың атауымен таңбалаған дұрыс болады. Бұл жағдайда, біріншіден «бойына сеніп жылдан құр қалған Түйе түлігі» 12 жылдық мүшелдегі «үш түліктің» (Сиыр, Жылқы, Қой) қатарына «төртінші түлік» болып қосылып, әділеттілік орнайды. Екіншіден, еуропалық «ескірген» 12 таңбалық зодиакқа [212] балама ретінде «жаңа» 13 айлық түркі зодиагы пайда болады. Үшіншіден, өткен ғасырларда еуропаға «қолды» болып кеткен [222, 183-185 бб.], 13 айлық Жұлдыз есебі күнтізбесінің жанама түрде тоғыс айларымен байланысы бар екенін дәлелдей отырып (28 күн × 39 ай = 1092 күн ÷ 40 ай = 27,3 күн), оны өзінің туып-өскен Отанына (қазақ еліне) қайтарып аламыз.

4. ТӨРТІНШІ ҚАҒИДАТ: ТОҒЫС ЕСЕБІНДЕГІ – 13 ЖӘНЕ 14 ТОҒЫС АЙЛАРЫ

Тоғыс айларын туар айлар секілді қағаз жүзінде тізбектеп байланыстыру қиын емес: 1. 29,530589 × 12 туар ай = 354,367068 күн; 2. 29,530589 × 13 туар ай = 383,897657 күн 3. 27,321662 × 13 тоғыс ай = 355,181606 күн 4. 27,321662 × 14 тоғыс ай = 382,503268 күн 1-ші теңдеу түріндегі туар айларды тізбектеп байланыстыру арқылы қазіргі кезде әлем халықтары – Ай (Һижра немесе Қамар) күнтізбесі мен Ай-күн күнтізбесін (Қытай, Израйл т.б.) қолданады. Ал 2-ші теңдеу түріндегі тоғыс айларын тізбектеп байланыстыру арқылы жасалған күнтізбе әлі күллі әлемде жоқ. Қазіргі кезде біржолата ұмыт болудың алдында тұрған қазақтың Тоғыс есебі күнтізбесінің негізіне осы 2-ші теңдеу жүйесі алынып отыр. Төменде беріліп отырған 13 және 14 тоғыс айларындағы жуық түрде ай мен күн және сағат пен минут бойынша белгіленген тоғыс айларының ең шеткі даталары жұлдызды аспан картасының (ЖАК) [1] көмегімен 1891-2053 жылдар аралығына (162 жыл) мониторинг [42] жасау негізінде түзіліп отыр. Осы 162 жылдың ішінде түзілген әрбір тоғыс айының ең шеткі даталары мен 19 жылдың ішінде (мысалы, 1995-2014 жж. арасы) түзілген әрбір тоғыс айының ең шеткі даталары арасында 2-6 күн арасында аздаған тәулік айырмашылықтары пайда болады. Жалпы алғанда, тоғыс айларының бұл шеткі даталары қуаты төмен үй компьютерінің көмегімен есептелгендіктен, жуық түрде қанағаттанарлық деп есептеуге болады. Яғни, күнтізбе мұқтаждығын қамтамасыз ете алады. Бұл арада ең басты мәселе, келтірілген шеткі даталардың дұрыс түзілуінде емес, ең бастысы біздер бұл еңбекте әлемнің ғалыми қауымдастығына тоғыс айларын қалай дұрыс есептеуге болатындығының жолдары мен тәсілдерін көрсетіп отырмыз. АҚШ астрофизигі Фред Эспенактың (Fred Espenak, 1953 ж.т.) веб-сайтында жарияланып отырған Ай фазаларының алты мың жылдық, яғни б.з.д. -1999 жылдан б.з. +4000 жылға дейінгі (б.з.д. 2000 жыл мен б.з. 4000 жыл арасы) [235] аралықтағы көрсеткішіне қол жеткізу үшін Халықаралық Астрономиялық Одаққа (ХАО) мүше дамыған елдер сәл ғана күш біріктірсе жетіп жатыр. Біздер келтіріп отырған «қарадүрсін» орташа датадан дәлдігі жоғары даталарды белгілеу үшін туар айдың мөлшерін анықтағаннан сәл басқаша болатын формуланы түзіп, оны суперкомпьютерге программалап салса, тоғыс айларының дәлдігін ... секундқа дейінгі мөлшерде өте дәл анықтауға болады. Яғни, мыңдаған жылдарға арналған тоғыс айларының өзара байланысқан тізбегі пайда болады. 5. 162 ЖЫЛДЫҚ (1891-2053) КЕЗЕҢДЕГІ ШЕТКІ ДАТАЛАРДЫҢ ШЕКАРАСЫ:

Бірінші ай. 1 тоғыс айы (14 айлық кәбиса жылға да, 13 айлық жай жылға да ортақ): Қазақстанның барлық аумағында «қиықтанып туған жіңішке Ай орағы» түрінде көрінген 1 күндік фазасындағы Айдың Үркерді басып өтуі – бір тоғыс айы деп аталады. Ай мен Үркер – жұлдызды аспан картасы бойынша 1891 жылғы 12-көкек (UT* 9 сағ. 30 мин.) пен 2003 жылғы 3-мамыр (UT 8 сағ. 00 мин.) аралығында (22 күн), кейде «өліара», көбінесе жаңа туған Айдан (жіңішке Ай орағы, неомения) кейінгі 1-2 күн ішінде батыс көкжиекте тоғысады. Таң шапағы білінбей тұрып, батыс көкжиекті жіті бақылау арқылы Ай мен Үркердің тоғысуын көруге болады. Есепшілер осы тоғыстың көрінуіне қарап, мысалы, «Үркер суға түссе жаз жаңбырлы болады», «Үркер тақырға түссе, аңызақ жел соғады, қуаңшылық болады» және т.т. деп түрліше болжамдар жасайды. ХАО бекіткен шекарадағы жұлдызды аспан картасы бойынша Күн 12.04.-18.04. (1-7 күн) арасында – Балықтар (32-38 күн) шоқжұлдызында, 19.04.-3.05. (8-22 күн) арасында – Тоқты (1-15 күн) шоқжұлдызында болады.

  • Дүниежүзілік UT уақытымен (Лондон, Гринвич сызығы) есептегенде, Қазақстанда 2 сағаттық белдеу бар: UT +5 (Батыс Қазақстан, Атырау, Ақтөбе, Маңғыстау облыстары – UT уақытынан +5 сағат алда) және UT +6 (қалған 10 облыс +6 сағат алда). Мысалы: UT 9 сағ. 30 мин. (9 + 5 = 14 сағ. 30 мин. немесе 9 + 6 = 15 сағ. 30 мин. және т.т.)

Екінші ай. 29-27 тоғыс айлары** (14 айлық кәбиса жылы) және кейде 27-25 тоғыс айлары (13 айлық жай жылы):

    • Тоғыс есебін ғылыми тұрғыда негіздегенде – құлаққа тосындау естілетін 29 және 27 тоғыс айларының пайда болатынын өткен тарауда (12-25 кестелер аралығы) келтірдік.

Біріншіден, Ай «өліара немесе астрономиялық жаңа ай» шағында болады, екіншіден, Үркер Күннің тасасында қалады, үшіншіден Ай мен Үркердің тоғысуы күндізгі уақытқа сәйкес келеді. Осы үш жайдың салдарын халқымыз бұл тоғыс айын «Үркер жердің астына түсті» деп атайды. Бұл құбылысты кейбір авторлар әлі де жете түсінбегендіктен, олар «Үркер бұл кезде оңтүстік жарты шарға ауысады» деп ойлайды. Ақиқатында Үркер ешқайда да ауыспайды (ол қозғалмайтын жұлдыз шоғыры, қозғалатындар – Күн, Жер мен Ай, басқа сайрандар және біздер), бұл кезде ол тек күндіз көрініп тұрады. Жұлдызды аспан картасы бойынша 1891 жылғы 9-мамыр (UT 7 сағ. 45 мин.) мен 2003 жылғы 30-мамыр (UT 6 сағ. 30 мин.) аралығында (22 күн), «өліара» кезіндегі Ай немесе жаңа туған Ай (сызаттанған жіңішке ай орағы) 24-30 күндер ішінде Үркермен батыс көкжиекте көрінбей тоғысады. Айдың Үркермен тоғысқанын жұлдызды аспан картасы бойынша ғана шамалап білуге болады. ХАО бекіткен шекарадағы жұлдызды аспан картасы бойынша Күн 9.05.-13.05. (1-5 күн) арасында – Тоқты (21-25 күн) шоқжұлдызында, 14.05.-30.05. (6-22 күн) арасында – Торпақ (1-17 күн) шоқжұлдызында болады. Үшінші ай. 27-25 тоғыс айлары (14 айлық кәбиса жылы) және кейде 25-23 тоғыс айлары (13 айлық жай жылы): Үркер Күннің тасасында қалып, 37-40 күнге жуық көрінбейтін кезінде, соңғы ширегіндегі қорғалаған Ай Үркермен тағы да бір тоғысады. Жұлдызды аспан картасы бойынша 1891 жылғы 6-маусым (UT 5 сағ. 45 мин.) мен 2003 жылғы 27-маусым (UT 4 сағ. 30 мин.) аралығында (22 күн), жаңа туған Айдан кейінгі 22-28 күндер ішінде шығыс көкжиекте кейде жылт етіп көрініп, кейде көрінбей тоғысады. Ай мен Үркердің тоғысуы шамамен күндізгі уақытқа тура келетіндіктен, бұл тоғысты да әдетте көпшілік қауым байқамай қалады. Тек 20 маусымнан кейін ғана Айдың Үркермен тоғысқанын шығыс көкжиекте көрінуі бойынша шамалап білуге болады. ХАО бекіткен шекарадағы жұлдызды аспан картасы бойынша Күн 6.06.-19.06. (1-14 күн) арасында – Торпақ (24-37 күн) шоқжұлдызында, 20.06.-27.06. (15-22 күн) арасында – Егіздер (1-8 күн) шоқжұлдызында болады. Төртінші ай. 25-23 тоғыс айлары (14 айлық кәбиса жылы) және кейде 23-21 тоғыс айлары (13 айлық жай жылы): Соңғы ширегіндегі қорғалаған Ай мен шығыс көкжиектен қылтиып көрінетін Үркердің бұл тоғысуын таң сәрісінде көруге болады. Ай мен Үркер – жұлдызды аспан картасы бойынша 1891 жылғы 3-шілде (UT 4 сағ. 00 мин.) мен 2003 жылғы 24-шілде (UT 2 сағ. 30 мин.) аралығында (22 күн), жаңа туған Айдан кейінгі 20-26 күндер ішінде тоғысу күндіз болатындықтан, Ай Үркермен шығыс көкжиекте кейде көрініп, кейде көрінбей тоғысады. ХАО бекіткен шекарадағы жұлдызды аспан картасы бойынша Күн 3.07.-20.07. (1-18 күн) – Егіздер (14-31 күн) шоқжұлдызында, 21.07.-24.07. (19-22 күн) – Шаян (1-4 күн) шоқжұлдызында болады. Бесінші ай. 23-21 тоғыс айлары (14 айлық кәбиса жылы) және кейде 21-19 тоғыс айлары (13 айлық жай жылы): Соңғы ширегіндегі қорғалаған Ай мен Үркердің бұл тоғысуын таңғы елең-алаңда шығыс тұстан көруге болады. Жұлдызды аспан картасы бойынша 1891 жылғы 30-шілде (UT 2 сағ. 20 мин.) мен 2003 жылғы 20-тамыз (UT 1 сағ. 00 мин.) аралығында (22 күн), жаңа туған Айдан кейінгі 20-26 күндер ішінде тоғысу күндіз болатындықтан, Ай Үркермен шығыс көкжиекте кейде көрініп, кейде көрінбей тоғысады. ХАО бекіткен шекарадағы жұлдызды аспан картасы бойынша Күн 30.07.-9.08. (1-11 күн) – Шаян (10-20 күн) шоқжұлдызында, 10.08.-20.08. (12-22 күн) – Арыстан (1-11 күн) шоқжұлдызында болады. Алтыншы ай. 21-19 тоғыс айлары (14 айлық кәбиса жылы) және кейде 19-17 тоғыс айлары (13 айлық жай жылы): Соңғы ширегіндегі қорғалаған Ай мен Үркердің бұл тоғысуын таңғы елең-алаңда шығыс тұстан көруге болады. Жұлдызды аспан картасы бойынша 1891 жылғы 26-тамыз (UT 0 сағ. 40 мин.) бен 2003 жылғы 16-қыркүйек (UT 23 сағ. 00 мин.) аралығында (22 күн), жаңа туған Айдан кейінгі 16-22 күндер ішінде Ай Үркермен шығыс көкжиекте таң алдында үнемі көрініп тоғыса бастайды. ХАО бекіткен шекарадағы жұлдызды аспан картасы бойынша Күн 26.08.-15.09. (1-21 күн) – Арыстан (17-37 күн) шоқжұлдызында, 16.09. (22 күн) – Бикеш (1 күн) шоқжұлдызында болады. Жетінші ай. 19-17 тоғыс айлары (14 айлық кәбиса жылы) және кейде 17-15 тоғыс айлары (13 айлық жай жылы): Көзге толықтау болып көрінетін Ай мен Үркердің бұл тоғысуын түн ортасы ауғаннан бастап оңтүстік-шығыс тұстан көруге болады. Жұлдызды аспан картасы бойынша 1891 жылғы 22-қыркүйек (UT 22 сағ. 40 мин.) пен 2003 жылғы 13-қазан (UT 21 сағ. 30 мин.) аралығында (22 күн), жаңа туған Айдан кейінгі 14-20 күндер ішінде Ай Үркермен шығыс көкжиекте үнемі көрініп тоғыса бастайды. ХАО бекіткен шекарадағы жұлдызды аспан картасы бойынша Күн 22.09.-13.10. (1-22 күн) – Бикеш (7-28 күн) шоқжұлдызында болады. Сегізінші ай. 17-15 тоғыс айлары (14 айлық кәбиса жылы) және кейде 15-13 тоғыс айлары (13 айлық жай жылы): Толық Ай мен Үркердің бұл тоғысуын түн ортасы ауғаннан бастап оңтүстік-шығыс тұстан көруге болады. Жұлдызды аспан картасы бойынша 1891 жылғы 19-қазан (UT 20 сағ. 55 мин.) мен 2003 жылғы 10-қараша (UT 19 сағ. 30 мин.) аралығында (23 күн), жаңа туған Айдан кейінгі 12-18 күндер ішінде Ай Үркермен шығыс көкжиекте үнемі көрініп тоғыса бастайды. ХАО бекіткен шекарадағы жұлдызды аспан картасы бойынша Күн 19.10.-30.10. (1-12 күн) – Бикеш (34-45 күн) шоқжұлдызында, 31.10.-10.11. (13-22 күн) – Таразы (1-11 күн) шоқжұлдызында болады. Тоғызыншы ай. 15-13 тоғыс айлары (14 айлық кәбиса жылы) және кейде 13-11 тоғыс айлары (13 айлық жай жылы): Толық Ай мен Үркердің бұл тоғысуын түн ортасында оңтүстік-шығыс биіктен көруге болады. Жұлдызды аспан картасы бойынша 1891 жылғы 16-қараша (UT 19 сағ. 05 мин.) мен 2003 жылғы 7-желтоқсан (UT 18 сағ. 00 мин.) аралығында (22 күн), жаңа туған Айдан кейінгі 10-16 күндер ішінде Ай Үркермен шығыс көкжиекте үнемі көрініп тоғыса бастайды. ХАО бекіткен шекарадағы жұлдызды аспан картасы бойынша Күн 16.11.-22.11. (1-7 күн) – Таразы (17-23 күн) шоқжұлдызында, 23.11.-29.11. (8-14 күн) – Бүйі (1-7 күн) шоқжұлдызында, 30.11.-7.12. (15-22 күн) – Жыланшы (1-8 күн) шоқжұлдызында болады. Оныншы ай. 13-11 тоғыс айлары (14 айлық кәбиса жылы) және кейде 11-9 тоғыс айлары (13 айлық жай жылы): Толық болуға жақындаған Ай мен Үркердің бұл тоғысуын түн ортасында оңтүстік тұста тас төбеден көруге болады. Жұлдызды аспан картасы бойынша 1891 жылғы 13-желтоқсан (UT 17 сағ. 20 мин.) мен 2004 жылғы 4-қаңтар (UT 16 сағ. 00 мин.) аралығында (23 күн), жаңа туған Айдан кейінгі 8-14 күндер ішінде Ай Үркермен тас төбеде үнемі көрініп тоғыса бастайды. ХАО бекіткен шекарадағы жұлдызды аспан картасы бойынша Күн 13.12.-17.12. (1-5 күн) – Жыланшы (14-18 күн) шоқжұлдызында, 18.12.-04.01. (6-23 күн) – Мерген (1-18 күн) шоқжұлдызында болады. Он бірінші ай. 11-9 тоғыс айлары (14 айлық кәбиса жылы) және кейде 9-7 тоғыс айлары (13 айлық жай жылы): Жеті жаңасынан асқан Ай мен Үркердің бұл тоғысуын түнде оңтүстік-батысқа құлаған тұстан көруге болады. Жұлдызды аспан картасы бойынша 1892 жылғы 10-қаңтар (UT 15 сағ. 35 мин.) мен 2004 жылғы 31-қаңтар (UT 14 сағ. 30 мин.) аралығында (22 күн), жаңа туған Айдан кейінгі 6-12 күндер ішінде Ай Үркермен тас төбеде үнемі көрініп тоғыса бастайды. ХАО бекіткен шекарадағы жұлдызды аспан картасы бойынша Күн 10.01.-19.01. (1-10 күн) – Мерген (24-33 күн) шоқжұлдызында, 20.01.-31.01. (11-22 күн) – Тауешкі (1-12 күн) шоқжұлдызында болады. Он екінші ай. 9-7 тоғыс айлары (14 айлық кәбиса жылы) және кейде 7-5 тоғыс айлары (13 айлық жай жылы): Жеті жаңасына жетпеген Ай мен Үркердің бұл тоғысуын кеш пен түн ортасында оңтүстік-батыс тұстан көруге болады. Жұлдызды аспан картасы бойынша 1892 жылғы 6-ақпан (UT 13 сағ. 45 мин.) мен 2004 жылғы 27-ақпан (UT 12 сағ. 30 мин.) аралығында (22 күн), жаңа туған Айдан кейінгі 4-10 күндер ішінде Ай Үркермен оңтүстік-батыс тұста үнемі көрініп тоғысады. ХАО бекіткен шекарадағы жұлдызды аспан картасы бойынша Күн 06.02.-15.02. (1-10 күн) – Тауешкі (18-27 күн) шоқжұлдызында, 16.02.-27.02. (11-22 күн) – Суқұйғыш (1-12 күн) шоқжұлдызында болады. Он үшінші ай. 7-5 тоғыс айлары (14 айлық кәбиса жылы) және кейде 5-3 тоғыс айлары (13 айлық жай жылы): Үш не бес жаңасындағы Ай мен Үркердің тоғысуын кешқұрым оңтүстік-батыс тұстан көруге болатын қазақтың жаңа жылы алдындағы тоғыс. Жұлдызды аспан картасы бойынша 1892 жылғы 4-наурыз (UT 12 сағ. 00 мин.) бен 2004 жылғы 25-наурыз (UT 10 сағ. 30 мин.) аралығында (22 күн), жаңа туған Айдан кейінгі 2-8 күндер ішінде Ай Үркермен оңтүстік-батыс тұста үнемі көрініп тоғысады. ХАО бекіткен шекарадағы жұлдызды аспан картасы бойынша Күн 04.03.-11.03. (1-8 күн) арасында – Суқұйғыш (18-24 күн) шоқжұлдызында, 12.03.-25.03. (9-22 күн) арасында – Балықтар (1-14 күн) шоқжұлдызында болады. Он төртінші ай. 5-3 тоғыс айлары (14 айлық кәбиса жылы) және кейде 3-1 тоғыс айлары (13 айлық жай жылы): Ай мен Үркердің тоғысуы түс ауған шаққа сәйкес келетіндіктен, оны анық көрудің сәті түспесе де, кешқұрым батыс жарты шардан Үркердің Айдың батыс жағынан «өріп шығып жатқанын» көруге болады. Жұлдызды аспан картасы бойынша 1892 жылғы 1-көкек (UT 10 сағ. 25 мин.) пен 2004 жылғы 11-көкек (UT 9 сағ. 40 мин.) аралығында (11 күн), жаңа туған Айдан кейінгі 1-6 күндер ішінде Ай Үркермен оңтүстік-батыс тұста үнемі көрініп тоғысады. ХАО бекіткен шекарадағы жұлдызды аспан картасы бойынша Күн 1.04.-11.04. (1-11 күн) арасында – Балықтар (21-31 күн) шоқжұлдызында болады.

6. 19 ЖЫЛДЫҚ* (1995-2014) КЕЗЕҢДЕГІ ШЕТКІ ДАТАЛАРДЫҢ ШЕКАРАСЫ:

Тоғыс есебінің бірінші айы (1 тоғыс айы) – жуық түрде 2013 жылғы 14-көкек (UT 9 сағ. 00 мин.) пен 2005 жылғы 9-мамыр (UT 7 сағ. 30 мин.) аралығына (26 күн) тура келеді. Тоғыс есебінің екінші айы (14 айлық жылдарда: 29 не 27 тоғыс айы немесе 13 айлық жылдарда: 27 не 25 тоғыс айы) – жуық түрде 2013 жылғы 11-мамыр (UT 7 сағ. 30 мин.) мен 2005 жылғы 6-маусым (UT 6 сағ. 00 мин.) аралығына (27 күн) тура келеді. Тоғыс есебінің үшінші айы (14 айлық жылдарда: 27 не 25 тоғыс айы немесе 13 айлық жылдарда: 25 не 23 тоғыс айы) – жуық түрде 2013 жылғы 7-маусым (UT 5 сағ. 30 мин.) мен 2005 жылғы 3-шілде (UT 4 сағ. 00 мин.) аралығына (27 күн) тура келеді. Тоғыс есебінің төртінші айы (14 айлық жылдарда: 25 не 23 тоғыс айы немесе 13 айлық жылдарда: 23 не 21 тоғыс айы) – жуық түрде 2013 жылғы 5-шілде (UT 4 сағ. 00 мин.) мен 2005 жылғы 30-шілде (UT 2 сағ. 30 мин.) аралығына (26 күн) тура келеді. Тоғыс есебінің бесінші айы (14 айлық жылдарда: 23 не 21 тоғыс айы немесе 13 айлық жылдарда: 21 не 19 тоғыс айы) – жуық түрде 2013 жылғы 1-шілде (UT 2 сағ. 30 мин.) мен 2005 жылғы 26-тамыз (UT 0 сағ. 30 мин.) аралығына (26 күн) тура келеді. Тоғыс есебінің алтыншы айы (14 айлық жылдарда: 21 не 19 тоғыс айы немесе 13 айлық жылдарда: 19 не 17 тоғыс айы) – жуық түрде 2013 жылғы 28-тамыз (UT 0 сағ. 30 мин.) бен 2005 жылғы 22-қыркүйек (UT 22 сағ. 30 мин.) аралығына (26 күн) тура келеді. Тоғыс есебінің жетінші айы (14 айлық жылдарда: 19 не 17 тоғыс айы немесе 13 айлық жылдарда: 17 не 15 тоғыс айы) – жуық түрде 2013 жылғы 24-қыркүйек (UT 22 сағ. 30 мин.) пен 2005 жылғы 20-қазан (UT 21 сағ. 00 мин.) аралығына (27 күн) тура келеді. Тоғыс есебінің сегізінші айы (14 айлық жылдарда: 17 не 15 тоғыс айы немесе 13 айлық жылдарда: 15 не 13 тоғыс айы) – жуық түрде 2013 жылғы 21-қазан (UT 20 сағ. 30 мин.) мен 2005 жылғы 16-қараша (UT 19 сағ. 00 мин.) аралығына (27 күн) тура келеді. Тоғыс есебінің тоғызыншы айы (14 айлық жылдарда: 15 не 13 тоғыс айы немесе 13 айлық жылдарда: 13 не 11 тоғыс айы) – жуық түрде 2013 жылғы 17-қараша (UT 19 сағ. 30 мин.) мен 2005 жылғы 14-желтоқсан (UT 17 сағ. 30 мин.) аралығына (28 күн) тура келеді. Тоғыс есебінің оныншы айы (14 айлық жылдарда: 13 не 11 тоғыс айы немесе 13 айлық жылдарда: 11 не 9 тоғыс айы) – жуық түрде 2013 жылғы 15-желтоқсан (UT 17 сағ. 00 мин.) мен 2006 жылғы 10-қаңтар (UT 15 сағ. 30 мин.) аралығына (27 күн) тура келеді. Тоғыс есебінің он бірінші айы (14 айлық жылдарда: 11 не 9 тоғыс айы немесе 13 айлық жылдарда: 9 не 7 тоғыс айы) – жуық түрде 2014 жылғы 11-қаңтар (UT 15 сағ. 30 мин.) мен 2006 жылғы 6-ақпан (UT 13 сағ. 30 мин.) аралығына (27 күн) тура келеді. Тоғыс есебінің он екінші айы (14 айлық жылдарда: 9 не 7 тоғыс айы немесе 13 айлық жылдарда: 7 не 5 тоғыс айы) – жуық түрде 2014 жылғы 8-ақпан (UT 13 сағ. 30 мин.) мен 2006 жылғы 6-наурыз (UT 12 сағ. 00 мин.) аралығына (27 күн) тура келеді. Тоғыс есебінің он үшінші айы (14 айлық жылдарда: 7 не 5 тоғыс айы немесе 13 айлық жылдарда: 5 не 3 тоғыс айы) – жуық түрде 2014 жылғы 7-наурыз (UT 11 сағ. 30 мин.) бен 2006 жылғы 2-көкек (UT 10 сағ. 30 мин.) аралығына (27 күн) тура келеді. Тоғыс есебінің он төртінші айы (14 айлық жылдарда: 5 не 3 тоғыс айы немесе 13 айлық жылдарда: 3 не 1 тоғыс айы) – жуық түрде 2014 жылғы 4-көкек (UT 10 сағ. 00 мин.) пен 2005 жылғы 12-көкек (UT 9 сағ. 30 мин.) аралығына (9 күн) тура келеді.

  • Бұған дейінгі тарауларда Күндік (тропиктік) жылға негізделген Ай-күн күнтізбелері – 19 жылда (ғылымда «Метон мүшелі» деп аталады) бір қайталанып отыратынын баяндағанбыз. Тоғыс есебі іс жүзінде жұлдыздық (сидерлік) Ай-күн күнтізбесі болып табылатындықтан, ол да 19 жылдық мүшелде бір қайталанып отырады. 19 жылдық кезеңдегі 1-14 айлар аралығының анықтамасында келтірілген 9-28 күндер, осы айлардың сонша күнге ғана созылатынын білдірмейді. Тоғыс айлары тұрақты түрде 27-28 күннен кезектесіп келіп отырады. Бұл анықтамадағы 9-28 күндер аралығы 19 жылдық мүшелдер бойынша ең шеткі даталары анықталған айлардың сәйкес келетін күндері. Осы айтқан жайды оқырмандардың жақсылап дұрыс түсініп алуын ерекше ескертеміз.

7. БЕСІНШІ ҚАҒИДАТ: ТОҒЫС АЙЫ БАСТАЛУЫНЫҢ – ҮШ БЕЛГІСІ

«Ай мен Үркердің тоғысуын есепшілер үш күнге бөледі: 1. Ай мен Үркер жақын келген күнді «ауыл-үй қонды» деп атайды; 2. Айдың тасасында Үркердің көрінбей қалуын «тоғысу» не «тоғамдасу» деп атайды. 3. Айдың Үркерді басып өткен үшінші күнін «өріп шықты» деп атайды». [110] Осы үш жолдан тұратын анықтаманы оқығанда, оқырман қауым «кез-келген айдың тек бірінші күні ғана болады, ал тоғыс айларында ол неге үш күнге созылады» деп ойлануы мүмкін. Ия, расында бұл үш күннің соншалықты не маңызы бар? Тоғыс есебінде әрбір тоғыс айының қарсаңында Ай мен Үркердің тоғысуы үш күнге созылатыны рас. Оған дәлел ретінде төменде 167-169 суреттерде өзім бақылаған 2005 жылғы 16 қараша, сәрсенбі (JD 2453690.5) мен 18 қараша, жұма (JD 2453692.5) күндері аралығындағы «тоғысу» күндерін ЖАК [1] бойынша келтіріп отырмыз. Осы күндері Алматыда тұман-бұлт болмай, ауа райы жұлдыз бақылауға ыңғайлы болып тұрды. [236] Екі-үш күндік қысқа кезеңге созылатын Ай мен Үркердің тоғысу сәттерін қазақтардың үш түрлі атаумен әрқалай атауында үлкен мән-мағына жатыр. Үркер жұлдыз шоғыры – негізінде қозғалмайды. Жер – Күнді айналып, ал Ай – Жерді айналып қозғалатындықтан, Жердегі бақылаушыға Үркер шығыстан батысқа қарай қозғалатын сияқты болып көрінеді. Ақиқатында бұл арада қозғалатын – Күн, Жер, Ай және біздер. Жыл маусымдарының қай мезгілінде болса да, ауа райы кенеттен күрт өзгеріп (тұман, бұлт, жауын-шашын, борын-дауыл т.т.) отырады. Ай мен Үркердің тоғысуын көруге кедергі келтіретін ауа райының осындай құбылмалы шағы болып отыруына байланысты, қазақтар Ай мен Үркердің тоғысу сәттерін жоғарыдағыдай үш түрлі атаумен әрқалай атаған. Жұлдызды аспан картасының (ЖАК) [1] көмегімен Алматы қаласының координатасы (GPS: [2] 43°13'N 76°55'E) бойынша келтірілген көріністерде, бұл «тоғысулар» 16.11.2005 жылы Алматы уақытымен түнгі 22 сағатта (UT 16:00 +6) басталып, 18.11.2005 жылы кешкі 19 сағатта (UT 13:00 +6) аяқталғаны көрініп тұр. Бұл көріністердегі Ай мен Үркердің қалпы сәл өзгерген түрлерінде мыңдаған жылдар бойына Тоғыс есебіндегі айлардың 1-ші күні қызметін атқарып келеді. Яғни, ата-бабаларымыз «тоғысу» үш күнге созылады деп айтқанда, барлық тоғысулардың 1-ші күндері үнемі осы үш күннің біреуіне ұқсас түрде басталады деп айтқаны деп түсінуіміз керек. Төмендегі суреттерде Үркер жұлдыз шоғыры (М-45) толық қалпындағы Айдың қарсы бетінде ұйлығып тұрған шағын «көк бұлт» сияқты болып бейнеленген. Айдың – Жер және басқа сайрандармен бірге Күнді айналу қозғалысы өте күрделі. Әрбір 27-28 күнде әр түрлі фазасындағы Ай табағы үнемі Үркерді дәл басып тоғыса бермейді. Көбінесе Ай батыс жағынан тақап келіп Үркермен «ауыл-үй қонған» түрде кейде тақасып, кейде сәл алыс тұрады. Бұл құбылысты көрген кез-келген қазақ, келесі күні Ай мен Үркердің тоғысуы болатынын, яғни көктем, қыс, күз, жаз маусымдарына ретіне қарай сәйкес келетін кезекті тоғыс айының басталатынын біле алады. «Ауыл-үй қонды» (Ай Үркердің батыс жағында тұрады) деген сөз Ай мен Үркердің тоғысу қарсаңын білдіреді. 1). АУЫЛ-ҮЙ ҚОНУ (Астрономиялық атауын «ПРИБЫТИЕ» деп атауға болады) 167 сурет. Батыстан тақаған Ай мен Үркердің «ауыл-үй қонған» көріністері 16.11.2005 ж., UT 16:00 16.11.2005 ж., UT 18:00 16.11.2005 ж., UT 20:00

Ай сүйем қарыс қашықта Ай шынтақ қарыс қашықта Тоғысу басталған сәт Ғылымда «ауыл-үй қонды» деген сөздің аудармасы жоқ. Бірақ оны «келіп жету-arrival-прибытие» деп аударуға болады. Ай мен Үркердің «ауыл-үй қонған» түрдегі қалпы шамамен әрбір 1-2 сағат сайын көзге көрінерліктей болып өзгеріп отырады. Ай мен Үркердің өзара «қырбайланып тоғысу» қалпындағы «ауыл-үй қонған» сәттері жекелеп алғанда басқа мезгілдердегі тоғыс айларының 1-ші күні болып есептеледі. (167 сурет) 2). ТОҒЫСУ, ТОҒАМДАСУ (Астрономиялық атауы «ПОКРЫТИЕ») 168 сурет. Ай мен Үркердің «тоғысуы» (Үркер көрінбей тұрады) 16.11.2005 ж., UT 22:00 16.11.2005 ж., UT 23:00

Үркердің соңғы жұлдызы көрініп тұр Ай Үркерді біржолата көзден тасалады Көктем, қыс, күз, жаз маусымдарының ашық күндерінде Ай Үркерді көзден тасалап, оның жарқылдаған ұсақ жұлдыздарын көрсетпей тұрған күнді қазақтар «тоғысты, тоғамдасты» деп атайды. Келесі тоғыс айының есебі осы күннен бастап есептеледі. «Тоғысты, тоғамдасты» (Ай Үркерді басып, көрсетпей тұрады) деген термин сөз Ай мен Үркердің тоғысқан күнін білдіреді. Жыл мезгілдерінің ауысуына қарай өзгеріп отыратын әр түрлі фазасындағы Ай табағының Үркерді «дәл үстінен басып тоғысуы» 8-9 жылда жиі болады да, келесі 8-9 жыл бойына (ЖАК бойынша) Ай үнемі Үркердің астынан өтіп тоғысады. Айдың Үркерді дәл үстінен басып тоғысуы сирек кездеседі және көруге тұрарлық көрініс екеніне сенуіңізге болады. Қазақтың «тоғысу» сөзі ғылыми тұрғыда лат. «occultation» (затенение – көлеңкелеу), ағылшынша «covering» (покрывать – жабу), орысша «покрытие» (бүркеу) деп аталады. Әсіресе, қыс және көктем айларында, яғни Айдың 9 күннен 1 күнге дейінгі фазасында болған Айдың қара дискісінің алдыңғы жағына Үркердің құрамындағы жұлдыздардың бір-біреулеп батып жатуы таң қалыс сезімін тудырмай қоймайды. Бұл қызық құбылыс, жеке алғанда да, жалпы алғанда да, барлық уақытта тоғыс айының 1-ші күні болып есептеледі. (168 сурет) 3). ҚОЙДАЙ ӨРІП ШЫҒУ (Астрономиялық атауы «ОТКРЫТИЕ») 169 сурет. Айдың батыс жақ үстіңгі иығынан Үркердің «өріп шығуы» 17.11.2005 ж., UT 01:00 17.11.2005 ж., UT 02:00 18.11.2005., UT 13:00

Айдың үстіңгі арқа тұсынан Үркердің бір жұлдызы көрініп келе жатыр Үркер Айдың арқа тұсынан қойдай өріп шығып келеді, бірақ әлі тоғысу жүріп жатыр Көктем, қыс, күз, жаз маусымдарында, әр түрлі фазасындағы Ай – Үркердің шығыс жағында тұрғанын көрген қазақ «Үркер өріп шықты» деп атайды. Бұл сәтте Үркердің жұлдыздары Айдың шығыс жағында өрген қойдай жыпырлап көрініп тұрады. Жұлдызды аспанның бұл көрінісін көрген қазақ халқы, ауа райының кедергі келтіруі салдарынан Ай мен Үркердің тоғысуының алғашқы екі белгісін («ауыл-үй қону», «тоғысу») көре алмай қалғанын аңғарады. Сөйтіп сол күн есепке тура келіп тұрса – көктем, қыс, күз, жаз маусымдарының ретіне қарай сәйкес келген айының 1 күні деп белгіленеді. Егер алдыңғы айда 27 не 28 күн толық болса, «өріп шықты» (Ай Үркердің шығыс жағында тұрады) деген сөз көбінесе Ай мен Үркердің тоғысуы бір күн бұрын өткенін білдіреді. «Тоғысу-occultation-покрытие» аяқталған соң, әрі қарай «ашылу-opening-открытие» (өріп шықты) басталады. Үркерді дәл басып тоғысу аяқталған соң Айдың қараңғы болып тұрған арқа тұсынан Үркердің бір-біреулеп «өріп шығуы» да көруге тұрарлық қызық құбылыс. Көп жағдайда Айдың тасасынан Үркердің «өріп шыққан» күні де жеке алғанда тоғыс айының 1-ші күні болып есептеледі. (169 сурет) Мысалы, алғашқы тоғысудан кейін арада 26 күн өткенде, Ай мен Үркер кенеттен «тоғысып» қалады. Бірақ бұл тоғысуды есепке алсаң, онда Тоғыс есебінің кестесі қате түзілген болып шығады. Сол себепті тағы да 1 күнді өткізуге тура келеді. Бұл кезде Ай Үркердің шығыс жағында недәуір жоғары жерде тұрады (18.11.2005., UT 13:00): 26 + 28 = 54 күн ÷ 2 тоғыс айы = 27 күндік 2 ай бар. Бір қызығы, бұл жағдайда келесі тоғыс айында міндетті түрде 28 күн болады. Тоғыс айларының басталу белгісі болатын жоғарыда келтірілген – үш белгіні жинақты түрде мына сілтеме бойынша ғаламтордан анимациялық бейне түрінде көруге болады. [210] Торпақ шоқжұлдызындағы Үркер [Плеяды, М45] жұлдыз шоғырынан басқа, Аймен тоғысатын жұлдыздардың қатарына қазіргі астрономия ғылымы – Сұлусары [Альдебаран, α Tорпақ], Қамбардың өті [Регул, α Арыстан], Нарық [Спика, α Бикеш] және Ақырап [Антарес, α Бүйі]) жарық жұлдыздарын жатқызады. [209] Бірақ қай жағынан алғанда да, уақыт есебін шатаспай жүргізу үшін Ай мен Үркер жұлдыз шоғырының тоғысуы ең лайықты болып табылатынына, өз зерттеулеріміздің барысында айқын көз жеткіздік. Бұл тұжырымымыздың дұрыс екендігінің тағы бір дәлелін әлем халықтарының ежелгі мәдениетінен көруге болады.

8. АЛТЫНШЫ ҚАҒИДАТ: «ЕКІ АҒАЙЫНДЫ АЙЛАР» ДЕГЕНІМІЗ НЕ?

Тоғыз тоғыс – Екі ағайынды (Ақпан мен Қамбардың тоғысы) [108] немесе «Қазақ есебінде бір амал алты күн, әр айда екі амал, он екі айда жиырма төрт амал болады. Бұл амалдарды – отамалы, құралай, саратан-зауза, қос мырза – қос ағайын, киіктің матауы, тоқпан, боқырау, әз, сарша, қара дауыл, қауыс, ақырап, сар тамыз т.б. деп атаған» [237] деген тұрақты сөз тіркестері кездеседі. Тоғыс айлары барлық уақытта 27 не 28 тәуліктен құралады. Егер өзіңізше есептеп, құрастырған Тоғыс есебінің құрылысында 26 не 29 күндік тоғыс айларын байқасаңыз, онда есебіңіздің дұрыс болмағаны. Барлық есепті басынан бастап қайта тексеріп шығу қажет. 27 не 28 тәуліктен құралатын тоғыс айларының (сидерлік ай) мөлшері – 29 не 30 тәуліктен құралатын туар ай (синодтық ай) күнтізбесі немесе юлиандық-григориандық Күн күнтізбесіндегі негізінен 30-31 тәуліктен құралатын айлардың мөлшерінен күн сандары – 0, 1, 2, 3, 4 күнге дейін қысқа болып шығады. 1 28 – 28 = 0 2 28 – 27 = 1 3 29 – 28 = 1 4 29 – 27 = 2 5 30 – 28 = 2 6 30 – 27 = 3 7 31 – 28 = 3 8 31 – 27 = 4 Осы жайға байланысты, Тоғыс есебін – туар ай (синодтық ай) күнтізбесі немесе юлиандық-григориандық Күн күнтізбесінің айлары бойынша есептегенде, міндетті түрде «екі ағайынды» айлар пайда болады. Бұл жағдайда Тоғыс есебі бойынша 13 айлық жай жылдары міндетті түрде туар ай (синодтық ай) күнтізбесі немесе юлиандық-григориандық Күн күнтізбесінің бір айына – Тоғыс есебінің екі айы, ал 14 айлық кәбиса жылдары көбінесе туар ай (синодтық ай) күнтізбесі немесе юлиандық-григориандық Күн күнтізбесінің екі бөлек айына – Тоғыс есебінің екі-екіден бөлінген төрт айы (қос мырза – қос ағайын айлары) сәйкес келеді. Басқаша айтар болсақ, «екі ағайынды айлар» теориясын былай түсіндіруге болады: Тоғыс есебінің 13 тоғыс айы – 12 туар айда, негізге алынған туар ай (синодтық ай) күнтізбесімен жуық түрде тәулік сандары бойынша теңеседі: 27,3 тәулік × 13 тоғыс айы = 354,9 тәулік ÷ 12 туар ай = 29,58 тәулік; Тоғыс есебінің 10 тоғыс айы – Күн күнтізбесінің 9 айында, негізге алынған юлиандық-григориандық Күн күнтізбесімен жуық түрде тәулік сандары бойынша теңеседі: 27,3 тәулік × 10 тоғыс айы = 273 тәулік ÷ 9 Күн айы = 30,33 тәулік. 1. Тоғыс есебінің 355-356 тәуліктен құралған жай жылдары, «екі ағайынды» бір тоғыс айы – юлиандық-григориандық Күн күнтізбесінің сәйкес келген айының ішіндегі датадан басталады. Бұл есеп жүйесі «екі ағайындының» тақ айлары деп айтылады; 2. Тоғыс есебінің 382-383 тәуліктен құралған кәбиса (эмболисмикалық) жылдары, «екі ағайынды» екі тоғыс айы – юлиандық-григориандық Күн күнтізбесінің сәйкес келген екі айының ішіндегі даталардан басталады. Бұл есеп жүйесі «екі ағайындының» жұп айлары деп айтылады. 3. «Екі ағайындының» тақ және жұп айлары жыл сайын ешбір өзгерместен туар ай (синодтық ай) күнтізбесі немесе юлиандық-григориандық Күн күнтізбесінің белгілі бір айларына тұрақты түрде сәйкес келіп отырмайды. Ай мен Үркердің бірқалыпты емес тоғысу қозғалысына сәйкес, «Екі ағайындының» тақ және жұп айларының, туар ай (синодтық ай) күнтізбесі немесе юлиандық-григориандық Күн күнтізбесінің айларына сәйкес келуі бір айдан екінші айға ретсіз секіріп, сәйкес келу реттілігін үнемі өзгертіп отырады. 28 кесте. 2018-2019 жылдардағы «екі ағайынды» тоғыс айлары № Тақ тоғыс Ай фазалары Ай Негізгі ай Жалғас ай Маусым 1 01 тоғыс ай жаңа Ай 28 18 көкек – 15 мамыр көктем 2 29 тоғыс ай өліара 27 16 мамыр – 11 маусым көктем-жаз 3 27 тоғыс ай қорғалаған Ай 27 12 маусым – 8 шілде жаз 4 25 тоғыс ай қорғалаған Ай 28 9 шілде – 5 тамыз жаз 5 23 тоғыс ай қорғалаған Ай 27 6 тамыз – 1 қыркүйек жаз-күз 6 21 тоғыс ай солған Ай 27 2 қыркүйек – 28 қыркүйек күз 7 19 тоғыс ай солған Ай 27 29 қыркүйек – 25 қазан күз 8 17 тоғыс ай толған Ай 27 26 қазан – 21 қараша күз 9 15 тоғыс ай он төрттік Ай 28 22 қараша – 19 желтоқсан күз-қыс 10 13 тоғыс ай орташа Ай 27 20 желтоқсан – 15 қаңтар қыс 11 09 тоғыс ай тоғыздық Ай 28 16 қаңтар – 12 ақпан қыс 12 07 тоғыс ай жетілік Ай 27 13 ақпан – 11 наурыз қыс-көктем 13 05 тоғыс ай бестік Ай 28 12 наурыз – 8 көкек көктем 14 03 тоғыс ай үштік Ай 27 9 көкек – 5 мамыр көктем 15 01 тоғыс ай жаңа Ай 28 6 мамыр – 2 маусым көктем-жаз 16 29 тоғыс ай өліара 27 3 маусым – 29 маусым жаз

«Екі ағайынды айлар» немесе екі тоғыс айының – бір григориандық айға сәйкес келуі, 28 кестеде 21 және 19 тоғыс айларына сәйкес келіп тұр. Яғни қазіргі григориан күнтізбесі бойынша 2 және 29 кыркүйек күндерінен басталады. Тоғыс есебінің әр жылдарға арналған кестесінде «Екі ағайынды айлар» тақ күйінде (екі тоғыс айының – бір григориандық айға сәйкес келуі) немесе жұп күйінде (екі-екіден бөлінген төрт тоғыс айының – аралары алшақ екі григориандық айға сәйкес келуі) міндетті түрде кездесіп отырады.

Қазақтың ұлттық күнтізбелерінде ай атауларының әдеттегіден (12-13 айдан) көп болу себебін, осы айтып отырған «екі ағайынды» айлардың әр өңір-аймақтарда, әрқалай аталуынан деп түсіну керек. Қазақтың азаматтық күнтізбелерінде «екі ағайынды» айлардың мәлім (саратан-зауза, сарша-тамыз, ақпан-тоқпан және т.б.) және беймәлім қазақы атауларымен бірге, араб-парсының шоқжұлдыздар атауы да кеңінен қолданылған. Соның салдарынан азаматтық ай атауы болып саналатын «көкек» айы – араб-парсының шоқжұлдыздар атауы бойынша «сәуір» айы болып кеткенін жоғарыда жазған болатынбыз.

9. ЖЕТІНШІ ҚАҒИДАТ: ТОҒЫС ЕСЕБІНІҢ АУЫСПАЛЫ ЕКІ КЕЗЕҢІ

«Тоғыс кезінде Үркер мен Ай бір-бірінен алыс болса, халық тәжірибесінде «бұл екеуі бір-бірімен қырбай болған екен, қырсығы мал мен жанға тимесе игі еді» деп қауіп ететін болған. Егер олай болмай Үркер мен Ай жақын орналасса, «екеуі жараса қалған екен, мал мен жанның жағдайы жаман бола қоймас» деп жақсылыққа жорыған». [112]

«Айдың тоғысы кезінде Үркер мен Ай бір-бірінен алыс болса, «Бұл екеуі бір-біріне қырбай қабақ болған екен, қырсығы мал мен жанға тимесе игі еді» деп қауіптенген. Егер Үркер мен Ай жақын келсе, «бұл екеуі жараса қалған екен, мал мен жанның жағдайы жаман болмас» деп жақсылыққа жоритын болған». [237] Жоғарыда келтірген мысалдарды бір оқып шыққанда, Ай мен Үркердің «қырбайланып тоғысуы» мен «жарасып тоғысуы» жоғарыда баяндалған 5-ші қағидатқа қатысты айтылғандай болып көрінеді. Бірақ, шындығында олай емес. Кейбір әдебиеттерде Ай мен Үркердің бір-бірімен «қырбайланып тоғысуы» немесе «топырақ шашып тоғысуы» деп бір бөлек, сондай-ақ Ай мен Үркердің бір-бірімен «жарасып тоғысуы» немесе «қойындасып тоғысуы» деп екі бөлек айтылатын бұл сөздердің астарында Тоғыс есебінің ауқымынан шығып кететін әлемдік ғылыми маңызы зор үлкен мән жатыр. Ай мен Үркердің «тоғысуын» бақылап жүрген әкем Әлісейіттің кестелерін шама-шарқымша одан әрі жалғастыру барысында, шамамен әрбір 9-10 жыл сайын Ай мен Үркер біресе «қырбайланып» алыстап тоғысатынын, біресе «жарасып» толық тоғысатынын байқадым. Әкем үшін бұл кәдуілгі көзі үйренген жай болғанымен, мен үшін таңсық нәрсе болды. Ай мен Үркер неге бұлай тоғысады деген сұрағыма жауап іздей бастағанда, бұл мәселені зерттеу И.Ньютон заманынан бері жалғасып келе жатқанына қанықтым. Ол жөнінде осы еңбектің екінші бөлімінде (1 тарау. Астрономия – Ай қозғалысының теориясынан басталады) қысқаша жазған болатынмын. Қазіргі ғылымда «Ай қозғалысының теориясы» деп аталатын бұл зерттеуді Сэр Исаак Ньютон (Sir Isaac Newton PRS, 1642-1726/27) ғұлама XVII ғасырда бастап, ол тек ХХ ғасырда аяқталыпты. Содан қысқаша үзінді келтіруді жөн көрдім: «И.Ньютон Ай орбитасына қатысты апсид сызығының бұрылысын (перигей мен апогейді біріктіретін оның үлкен білігі) есептеуге кіріскенде, оның толық айналу уақыты іс жүзінде 9 жылға тең болса да, И.Ньютонның есебінде 18 жылға тең болып шықты. Француз астрономдары Алексис Клод Клеро, Жан-Батист ле Ронд д'Аламберт және Леонард Эйлердің есептерінде де солай болып шықты [238] ... АҚШ астрономы Джордж Уильям Хиллдің теориясын түйіндеп, Ай эфемеридасын есептеуге мүмкіндік беретін кестені жасаған Ұлыбритания астрономы Эрнест Уильям Браун (1866-1938) болып табылады. Хилл-Браун деп аталған бұл теория бойынша Ай бойлығында – 552, ендігінде – 487, Ай векторының радиусында – 304 мүше бар деп есептелді. [239] [240] Ай қозғалысының теориясында осы мүшелер негізге алынғанымен, қазіргі кезде компьютерлік есептеулердің дамуы нәтижесінде, бұл мүшелердің саны миллионнан асып жығылады және т.т. [241]». Батыс ғалымдары «нүкте» қойды деп есептелетін Ай қозғалысының теориясын ежелгі замандарда қазақ есепшілері де зерттегенін Қостанай облысы, Ақсай ауылына (Торғай өлкесі) жақын жердегі жазық адыр үстіне, шығыстан батысқа қараған «мұртты» қорғанның артына орналасқан сақина түріндегі 9 қорған мен қорғанның ұшынан басталған сызық түрінде үйілген 15 қорған сұлбасынан көре аламыз (165-1 сурет және GPS: 51°08'40,07"N 65°20'47,73"E). Ай мен Үркердің «қырбайланып» (алыстан тоғысу) немесе «жарасып» (толық тоғысу) тоғысатын 9-10 жылдық кезеңдерінің кезектесіп ауысатын шекарасы әлі күнге дейін жасалған емес. Қолымызда бар азын-аулақ мәліметтерді талдап, оны жобалап жасап отырған тек біздер ғана боламыз. 18.02.2013-13.01.2022 жылдар аралығындағы кезеңде Ай мен Үркер «қырбайланып» немесе «алыстан тоғысып» жүреді. ЖАК [1] бойынша аспан картасы телескоптан көрінгендей төңкеріліп берілгендіктен, Ай үнемі Үркердің «астынан өтіп» тоғысатын сияқты болып көрінетіндіктен, біздер осы еңбекте үнемі солай жазып, соған сәйкес суреттерді келтірдік. Ал шындығында бұл кезеңде Ай Үркердің үстіңгі жағымен өтіп «тоғысып» отырады. 29 кесте. «Толық» және «Алыстап» тоғысудың 8,83 – 10 жылдық кезеңдері

30 кесте. «Толық» және «Алыстап» тоғысудың 17,88 – 19 жылдық кезеңдері

ЖАК [1] пайдаланып 1891-2053 жж. аралығындағы тоғысу айларына мониторинг жасау арқылы – Ай мен Үркердің 8,83 – 10,02 жылдар аралығында «жарасып» (толық) тоғысатын, ал 8,83 – 9,65 жылдар аралығында «қырбайланып» (алыстап) тоғысатынын көрсететін 29-30 кестелерді жасадық. Әйтсе де, өзіміз жүргізген зерттеулер барысында қолымызда жеткілікті ресурстар мен ғылыми-технологиялық мүмкіндіктер болмағандықтан, бұл есебіміз өте дәл деп айта алмаймыз. Сол себепті «жуық түрде, шамамен» деген сөз тіркестерін қолдануға мәжбүрміз. Соған қарамастан, бұл зерттеулеріміздің құндылығы әлемдік деңгейде зор деп ойлаймыз. Еуропа мен америка ғалымдарының туар ай мөлшерін негізге алып үш ғасыр бойына анықтаған эфемеридтік мөлшерін, тоғыс айы негізіндегі біздер келтіріп отырған есептер «төтесінен» көрсетіп тұр. Батыс ғұламалары ол кезде де, қазір де тоғыс айларын негізге алып, ешқашан да есеп жүргізіп көрген емес. Сол себепті Тоғыс есебі болашақта – Ай қозғалысының теориясын басқа қырынан зерттеуге негіз болуы ғажап емес деп ойлаймыз. 10. «ЖАРАСЫП ТОҒЫСУ» КЕЗЕҢДЕРІ:

Ай табағының Үркерді дәл үстінен басып тоғысуын қазақтар «жарасып тоғысу» немесе «қойындасып тоғысу» деп атаған. Бұл құбылысты ғылыми тілге келтіріп «Толық тоғысу» деп атап отырмыз. Көне замандардан жеткен деректерде Ай мен Үркердің «жарасып тоғысуының» 9 жылдық кезеңін «екеуі жараса қалған екен, мал мен жанның жағдайы жаман бола қоймас» деп жақсылыққа жорыған екен. «Қой үстіне бозторғай жұмыртқалаған заман» деп халқымыз осындай «жарасып тоғысулар» кезеңін айтқан сияқты. Егер осы тұрақты сөз тіркесіндегі «Қой» сөзін – «Ай» деп, ал «Бозторғай» сөзін – «Үркер» деп алмастырсақ, халқымыздың нені тұспалдап айтқаны белгілі болып шыға келеді. Ай мен Үркердің осындай «жарасып (толық) тоғысу» кезеңі 1985-1994, 2003-2013 жылдар арасында өтті. Келесі осындай кезеңдер шамамен 2022-2031, 2040-2050 жылдар аралығына тура келеді. «Жарасып тоғысу» өткен осы кезеңдерде нендей жақсы істер мен жаман істер болды және алдымызда не болуы мүмкін, ой жүгіртіп ойланып көріңіз.

11. «ҚЫРБАЙЛАНЫП ТОҒЫСУ» КЕЗЕҢДЕРІ:

Ай табағының Үркердің астымен (үстімен) өтіп жүріп тоғысуын қазақтар «қырбайланып тоғысу» немесе «топырақ шашып тоғысу» деп атапты. Бұл кезеңді ғылыми тілге келтіріп «Алыстап тоғысу» деп атадық. Жарасып тоғысудың 9 жылдық кезеңі аяқталып, Ай бірте-бірте төмендеп (жоғарылап), әдетте Үркердің батыс жағында тұрып тоғысуын жалғастыратын 9 жылдық кезеңді халқымыз «бұл екеуі бір-бірімен қырбай болған екен, қырсығы мал мен жанға тимесе игі еді» деп қауіптеніпті. Халқымыздың жадында сақталып қалған қан қақсатқан талай қатал жұттар мен елді есеңгіреткен дау-жанжалдар, қала берді қанқұйлы соғыстар және т.б. осы «қырбайланып тоғысу» кезеңіне тура келіп отырыпты. Басы қазақтың зиялы қауымын түгелге жуық «нәубетке» ұшыратқан «38-ші жыл» мен мың-мыңдаған қазақтың өмірін жалмаған екінші дүниежүзілік алапат соғыс кезеңі (15.9.1938-4.10.1947 жылдар арасы), сондай-ақ қазіргі кезге сәйкес келетін 18.2.2013-13.1.2022 жылдар арасы (Сирияда болып жатқан соғыстың өзі неге тұрады!) осы «қырбайланып тоғысудың» кезеңіне сәйкес келеді екен. Бұл сөздердің астарында қандай саяси мағына бар екенін алдымыздағы бес жылдың ішінде көре жатармыз. Әйтсе де, бұл пәни жалған дүниеде бәріне де бір Алла Тағаланың еркі жүретіндіктен және ұлық дінімізде сәуегейлік болжамдар жасауға тыйым салатындықтан, әрі қарап тереңдеп бойламаймыз!

12. ТОҒЫС ЕСЕБІНІҢ ӘБДЕН ҚОРЫТЫЛЫП ТҮЙІНДЕЛГЕН ЕРЕЖЕСІ

Бұл еңбекте «қайталау мен пысықтаулар» көп болып кеткенінің оқасы жоқ деп білеміз. Орыста «Повторение – мать учения» деген тамаша мақал бар. Бір айтылған жайға қайта айналып соқсаң, бұрын байқамаған мәселені басқа қырынан көріп көзің ашылады. Осы еңбектің басынан бастап айтып келе жатқандай, қазіргі астрономия ғылымында жуық түрде 9 жылдық «Жарасып тоғысу» және «Қырбайланып тоғысу» кезеңдері жөнінде ләм-мим деген ақпарат жоқ. Әйтсе де біздің зерттеулеріміз ең баста егіз жаратылған туар ай мен тоғыс айларын бір-бірінен бөліп, екі бөлек зерттеудің қате екендігін көрсетіп жатыр. Осы тұжырымымызды дәлелдеу үшін ЖАК пайдаланып, шама-шарқымызша Тоғыс есебіне қатысты «жарасып тоғысу» және «қырбайланып тоғысу» кезеңдерінің жуық түрдегі даталарын өзімізше түзіп шықтық. Егер осы еңбекте пайдаланған ЖАК негізіне алынған формулалар мен компьютерлік программалар дұрыс болса, жоғарыдағы 29-30 кестелерде келтірілген даталар да біршама дұрыс болып шығуы қажет. Жұлдызды аспан картасы бойынша қал қадірімізше зерттеген туар айлар мен тоғыс айларының тізбектеліп байланысуында әжептеуір «ауытқулар» бар екені байқалады. Мысалы, б.з.д. 7600 жылдан бастап мониторинг жасағанымызда, белгілі бір жылдың 1-қаңтар күніне – жаңа ай (өліара) сәйкес келсе, арада 4 жыл өткен соң сол жылдың 1-қаңтар күні – Ай мен Үркер тоғысады. Шамамен 2-3 мың жыл өткен соң бұл мөлшер 3 жыл болып теңеседі. Бірақ, б.з.д. 1 мың жылдықтың тұсында бұл мөлшер 2 жыл болып теңеспей жатып, бір дегеннен б.з.д. 585 жылы 1 жылдық айырмашылықпен теңеседі. Дәл осы жылы Жер бетінде үлкен бір «ауытқу» немесе «полюстердің ауысуы» сияқты бір катаклизм болғандай әсер қалдырады. Міне, арада 2 мың жылдан аса уақыт өтсе де, қазіргі уақытта Жаңа айдың тууы мен Ай мен Үркердің тоғысуының 1-қаңтарға сәйкес келуі арасында тұрақты түрде 1 жыл сақталып отырады (31 кесте). 31 кесте. Туар ай мен тоғыс айларының 1 жылдық айырмашылықпен «теңесуі» № Жаңа ай сәйкес келетін жылдар Ай мен Үркердің тоғысуы сәйкес келетін жылдар 1 1900 жылғы 1 қаңтар – Жаңа ай 1901 жылғы 1 қаңтар – Ай мен Үркердің тоғысуы 2 1919 жылғы 1 қаңтар – Жаңа ай 1920 жылғы 1 қаңтар – Ай мен Үркердің тоғысуы 3 1938 жылғы 1 қаңтар – Жаңа ай 1939 жылғы 1 қаңтар – Ай мен Үркердің тоғысуы 4 1957 жылғы 1 қаңтар – Жаңа ай 1958 жылғы 1 қаңтар – Ай мен Үркердің тоғысуы 5 1976 жылғы 1 қаңтар – Жаңа ай 1977 жылғы 1 қаңтар – Ай мен Үркердің тоғысуы 6 1995 жылғы 1 қаңтар – Жаңа ай 1996 жылғы 1 қаңтар – Ай мен Үркердің тоғысуы 7 2014 жылғы 1 қаңтар – Жаңа ай 2015 жылғы 1 қаңтар – Ай мен Үркердің тоғысуы 8 2033 жылғы 1 қаңтар – Жаңа ай 2034 жылғы 1 қаңтар – Ай мен Үркердің тоғысуы 9 2052 жылғы 1 қаңтар – Жаңа ай 2053 жылғы 1 қаңтар – Ай мен Үркердің тоғысуы Біз айтып отырған бұл жағдай, әлемдік ғылыми қауымдастық алдағы уақытта Ай қозғалысының теориясын біздің зерттеулеріміздің негізінде қайта қарастырып, бұл жолы туар аймен бірге тоғыс айына да ерекше назар аударса дейміз. Қазіргі уақытта ғылым мен технологияның қарыштап дамуы, біз айтып отырған құбылыстарды ғылымның жете зерттеуіне үлкен мүмкіндіктер тудырады. Егер осы «ұмыт қалған» тоғыс айларын дұрыстап зерттесек, үлкен ғылыми жаңалықтар ашылуы мүмкін. Табиғатта барлық құбылыстар туар ай мен тоғыс айларының өзара үйлесімділігі негізінде жүзеге асып отыратынын ұғамыз деп ойлаймыз. Тіпті бұлай болмаған күнде де, Тоғыс есебінің амалдарына сүйену арқылы «өлі күнтізбелер» болып саналатын ежелгі осы тектес күнтізбелердің құпиясына қаныға аламыз. Біле-білсек, бұл да тақиямызға тар келмейді. Тоғыс есебі қатаң түрде астрономия ғылымында сидерлік ай (ағыл. sidereal month, орыс. сидерический месяц) деп аталған 27,321661547 тәулік немесе 27 күн 7 сағат 43 минут 11,5577 секунд орташа күндік мөлшерге негізделген. Бұл Айдың Үркер жұлдыз шоғырымен екі рет «тоғысу» (ағыл. occultation, орыс. покрытие) аралығындағы уақыт мөлшері болып есептеледі. Сол себепті біздер бұл еңбегімізде бірізділік болуы үшін сидерлік ай атауын – тоғыс айы деп атадық. Тоғыс айы деп айтқанымызда не жазғанымызда, біздер жаңадан ойлап тапқан әлдебір жаңа ай туралы емес, ғылымда қалыптасқан «сидерлік айды» айтқан боламыз (kaz. togys month, ағыл. sidereal month, орыс. сидерический месяц). Тоғыс айларын тіркестіріп тізе бергеннен – Тоғыс есебінің жүйесі пайда болмайды. Түсінікті тілмен айтқанда «тоғыс айлары» бейне виртуалды сағым сияқты. Оны нақты көзге елестету үшін синодтық ай (ағыл. synodic month, lunation, орыс. синодический месяц, лунация) деп аталған 29,530588853 тәулік немесе 29 күн 12 сағат 44 минут 2,8769 секунд орташа күндік мөлшерін пайдаланамыз. Бұл мөлшер Айдың – Жерді, Жердің – Күнді айнала қозғалуына қатысты түрде пайда болатын Айдың бірдей көрінетін екі фазасы (өліара – астрономиялық жаңа Ай, жіңішке Ай орағы – неомения немесе толық Ай) аралығына сәйкес келеді. Қазақтар атам заманнан уақыт есебін «жаңа туған» жіңішке Ай орағынан бастап келе жатқандықтан, бұл ай мөлшерін – туар ай (kaz. tuar month, ағыл. synodic month, lunation, орыс. синодический месяц, лунация) деп атаған. Есептеу негізіне – 27,321662 тәулікке тең ортақ мөлшерді алған әлемдегі басқа күнтізбелер жүйесі мен Тоғыс есебінің арасында жалғыз айырмашылық бар. Айдың дербес үйі (ағыл. Lunar mansion, орыс. Лунный особняк) деп аталатын ұғымға сәйкестендіріп – үнді (Nákṣatra), қытай (Èrshí-Bā Xiù), мысыр (Decans), араб (Manazil al-Qamar), майя, ацтек, инк, чибча-муиска және т.б. халықтардың абыз-астрономдары бұл есепті түгелдей дерлік – астрологиялық болжамдар жасау мақсатында (күнтізбелік мән-маңызы ұмытылып кеткен), ал қазақтың есепші-астрономдары тоғыс айы (27,321662 тәулік) мөлшерін тек күнтізбелік мақсатта (астрологиялық мән-маңызы шала-шарпы сақталған) қолданған. Осы жерге дейін баяндалған тұжырымдардан Тоғыс есебінде – Ай, Күн және Үркер жұлдыз шоғырының эклиптика бойындағы қозғалыстары негізге алынатыны көрініп тұр. Соның негізінде төмендегі теңдеулер жүйесі пайда болады: 1) Жұлдыздық жыл (ағыл. sidereal year, орыс. сидерический год) эклиптика бойымен қозғалған Күннің Үркер жұлдыз шоғырының тұсына екі рет келуі арасында өтетін уақыт және ол 365,256363003 тәулік немесе 365 күн 6 сағат 9 минут 9,7635 секунд орташа күндік мөлшерге тең. Жұлдыздық жыл мен тоғыс және туар айлардың өзара қатыстық мөлшері: 365,256363 тәулік ÷ 29,530589 тәулік = 12,3687463 туар ай × 3 жыл = 37,11 ай 365,256363 тәулік ÷ 27,321662 тәулік = 13,368746 тоғыс ай × 3 жыл = 40,11 ай 2) Тропиктік жыл (ағыл. tropical year, орыс. тропический год) эклиптика бойымен қозғалған Күннің көктемгі күн мен түн теңелу нүктесінің (қазіргі кезде – Балықтар шоқжұлдызына ауысты) тұсына екі рет келуі арасында өтетін уақыт және ол 365,2421896698 тәулік немесе 365 күн 5 сағат 48 минут 45,1875 секунд орташа күндік мөлшерге тең. Тропиктік жыл мен тоғыс және туар айлардың өзара қатыстық мөлшері: 365,2421897 тәулік ÷ 29,530589 тәулік = 12,36826639 туар ай × 3 жыл = 37,1 ай 365,2421897 тәулік ÷ 27,321662 тәулік = 13,3682276 тоғыс ай × 3 жыл = 40,1 ай Көріп отырғанымыздай, Тоғыс есебі шамамен 3 жылда тропиктік жыл мөлшерімен де, жұлдыздық жыл мөлшерімен де жуық түрде дұрыс теңесіп отырады. «Виртуалды сағым сияқты» деп қазіргі аллегориялық тілмен бейнелеген тоғыс айының 27,321662 тәулік мөлшерін айма-ай дұрыс белгілеп отыру үшін қазақтар туар ай мен тоғыс айының арасында жуық түрде пайда болатын – 2,21 тәуліктік айырмашылықты пайдаланған: 29,530588853 – 27,321661547 = 2,208927306 немесе 2 күн 5 сағ. 0 мин. 51,3192 сек. 32 кесте. Тоғыс айлары мен туар ай фазаларының жұмыс істеу қағидаты № Тақ тоғыс Ай фазалары Фз Кему фаза Айырма Нәтиже 1 01 тоғыс ай жаңа Ай 01 29,53058885 – 2,20892731 = 27,32166155 2 27 тоғыс ай өліара 27 27,32166155 – 2,20892731 = 25,11273424 3 25 тоғыс ай қорғалаған Ай 25 25,11273424 – 2,20892731 = 22,90380694 4 23 тоғыс ай қорғалаған Ай 23 22,90380694 – 2,20892731 = 20,69487963 5 21 тоғыс ай солған Ай 21 20,69487963 – 2,20892731 = 18,48595232 6 19 тоғыс ай солған Ай 18 18,48595232 – 2,20892731 = 16,27702502 7 17 тоғыс ай толған Ай 16 16,27702502 – 2,20892731 = 14,06809771 8 15 тоғыс ай он төрттік Ай 14 14,06809771 – 2,20892731 = 11,85917041 9 11 тоғыс ай орташа Ай 12 11,85917041 – 2,20892731 = 9,650243099 10 09 тоғыс ай тоғыздық Ай 10 9,650243099 – 2,20892731 = 7,441315793 11 07 тоғыс ай жетілік Ай 07 7,441315793 – 2,20892731 = 5,232388487 12 05 тоғыс ай бестік Ай 05 5,232388487 – 2,20892731 = 3,023461181 13 03 тоғыс ай үштік Ай 03 3,023461181 – 2,20892731 = 0,814533875 14 01 тоғыс ай жаңа Ай 01 0,814533875 – 2,20892731 = -1,394393431 15 29 тоғыс ай өліара 28 -1,394393431 + 29,5305888 = 28,13619542 16 25 тоғыс ай қорғалаған Ай 26 -3,603320737 + 29,5305888 = 25,92726812 Тоғыс айларын қазақ халқы – 1 тоғыс айы, 29, 27, 25, 23, 21, 19, 17, 15, 13, 11, 9, 7, 5, 3 тоғыс айлары деп керісінше есептеу арқылы 15-ке келтіріп (30 ÷ 2 = 15 не 29 ÷ 2 = 14,5) толық атаса да, 32 кестеден көріп отырғанымыздай, сәйкес Ай фазасы болмағандықтан – 13 тоғыс айы, келесі жылы басқа бір тоғыс айы санаттан шығып қалады және т.т. осылай жалғаса береді. Осындай ерекшелігінің нәтижесінде, Тоғыс есебінің негізгі құрылысы Ай фазаларының көрінуіне қарай белгілі бір реттілікпен 1 не 2 айға қысқарып отыратын – 15 айдан құралады (15 – 1 = 14 ай немесе 15 – 2 = 13 ай) деп тұжырымдауға болады. Мұны қарапайым түсінікті тілмен түсіндірсек, бұл жүйе төмендегі тәртіппен жұмыс істейді. Тоғыс есебін жұлдыздық жылмен (365,256363 тәулік) сәйкестендіріп отыру үшін кәбиса жылдары – 14-ші тоғыс айы санаттан тыс (эмболисмика) қосылады, ал қалған жай жылдары есепте – 13 ай болады. Тоғыс айларының жұлдыздық жылмен байланысы: 1) 365,256363 тәулік ÷ 29,530589 тәулік = 12,3687463 туар ай × 3 жыл = 37,11 ай 2) 29,53 × 12 = 354,367 × 3 = 1063,1 + 29,53 = 1092,6 ÷ 3 жұлдыздық жыл = 364,211 күн 3) 365,256363 тәулік ÷ 27,321662 тәулік = 13,368746 тоғыс ай × 3 жыл = 40,11 ай 4) 27,32 × 13 = 355,182 × 3 = 1065,5 + 27,32 = 1092,87 ÷ 3 жұлдыздық жыл = 364,28 күн Тоғыс есебіндегі айлар есебі, дәлірек айтқанда, тоғыс айларының 1-ші күнін анықтау – солтүстіктегі Темірқазақ жұлдызына (ауа райы қолайсыз болғанда [тұман, бұлт, боран-дауыл т.т.] Жеті қарақшы мен Кіші қарақшы шоқжұлдыздарына) қарама-қарсы оңтүстік ұрымтал тұсына (яғни, ойша жүргізілген түзу сызық бойына) тоғысу қарсаңында Үркер жұлдыз шоғыры келіп орналасқан күн алынады. Тоғыс айларының 1-ші күніне, әдетте, Ай мен Үркердің «тоғысқан, тоғамдасқан» күні, оның реті келмесе Үркердің батыс жағына Айдың «ауыл-үй қонған» (–1 күн) күні алынады. Айдың батыс жағынан Үркердің «қойдай өріп шыққан» (+1 күн) күні де тоғыс айларының 1-ші күні болып есептеле береді. Егер «ауыл-үй қонған» және «тоғысқан, тоғамдасқан» күнді ауа райының қолайсыздығынан көру мүмкін болмай, тек Айдың батысынан «Үркердің қойдай өріп шыққан» күнін ғана көргенде, сол мезгілге сейкес келетін тоғыс айының 2-ші күні деп есептеледі. Егер тоғыс айларының есебі кездейсоқ түрде «Үркердің қойдай өріп шыққан» күнінен білместікпен басталған болса, онда ол айдағы 28 күннің орнына 27 күн, ал 27 күннің орнына 26 күн болып, Тоғыс есебі шатасады. Айдың күрделі қозғалысына мойынсұнбай, тоғыс айларының 1-ші күнін тек Ай мен Үркердің «тоғысқан, тоғамдасқан» күнінен ғана бастап отыру да есептің қате шығуына ұшыратады. Себебі, Жер Күнді айналып қозғалатындықтан, үнемі батысқа қарай қозғалатын сияқты болып көрінетін Үркер Темірқазықтың қарсы бетінде «толық тоғысып алсын» деп осы сәтте «ауыл-үй қонған» Айды күтіп тұра алмай, шығысқа қарай өтіп кетеді. Тек келесі күні ғана, әдетте шығыс көкжиекте немесе оңтүстік-шығыс тұста Ай мен Үркердің «тоғысып, тоғамдасқан» сәтін көруге болады. Бірақ бұл кезде +1 күн өтіп кетеді, яғни тоғыс айының 2-ші күні өтіп жатады. Осы қағиданы дұрыс білмегендіктен, Тоғыс есебіне ұқсайтын күнтізбе жүйесін қолданған талай-талай халықтардың уақыт есебі шатасып кеткен. Тоғыс есебі бойынша Ай мен Үркер үнемі бетпе-бет келіп, өте дәл тоғыспайды. Белгілі бір кезең өткен соң Ай көбінесе Үркердің төменгі (үстіңгі) жағынан өтіп тоғысады. Айдың қозғалысына Күн мен белгілі бір кезеңде Жерге жақын келген сайрандардың (Шолпан, Марс, Юпитер т.б.) қозғалыс кернеуі қатты ықпал еткенде, Ай Үркердің астымен де, үстімен де өтуі әбден мүмкін. Бірақ біз өз бақылауларымызды жүргізген 30 жылдық кезеңде мұндай әсіре аномалиялық құбылысты байқағанымыз жоқ. Қазақтар Ай мен Үркердің бетпе-бет келіп, Ай табағының Үркерді толық жауып тоғысатын кезеңін «Жарасып (қойындасып) тоғысу» (қысқаша – Толық тоғысу) кезеңдері деп атаған. Бұдан соң Ай бірте-бірте төмендеп (жоғарылап), Ай табағының Үркердің астымен (үстімен) өтіп тоғысуын «Қырбайланып (топырақ шашып) тоғысу» (қысқаша – Алыстап тоғысу) кезеңдері деп атаған. Мыңдаған жылдық тарихын миында сақтап, ұрпақтан-ұрпаққа ауызша жеткізген қазақ халқы Ай мен Үркердің «Жарасып тоғысуын» – жақсылыққа, ал «Қырбайланып тоғысуын» – жамандыққа балағаны көп әдебиеттерде айтылады. Жоғарыда келтірілген есептерге сәйкес, 1891-2053 жж. арасында Ай мен Үркердің «Қойындасып тоғысу» және «Топырақ шашып тоғысу» кезеңдерінің кіші мүшелі жуық түрде – 8,83-9,65 жылдар арасында, үлкен мүшелі шамамен – 17,88-19 жылдар арасында өтеді деп болжам жасауға болады. Қазіргі астрономия ғылымы «тоғысу» (occultation) құбылысына көп көңіл бөлгенімен (мысалы, IOTA ұйымы, [197]), тек оның астрономиялық мәні мен маңызын – сағат, минут, секундына дейін толық қарастырып, оның күнтізбеге қатысты саласын мүлде назардан тыс қалдырып отыр. Осы жағынан келгенде – Тоғыс есебі осы олқылықтың орнын толығымен толтырып отыр деп айтуға болады. Ақиқатында, кез-келген күнтізбе жүйесі үшін уақытты – сағат, минут, секундтық үлестері бойынша қарастыру қажет емес. Күнтізбелер жүйесі уақытты – тәулік (күн), апта, ай, тоқсан (маусым) және жыл мөлшері бойынша қарастырады. Тоғыс есебінің жұмыс істеу қағидаты – туар ай (ағыл. synodic month [синодтық ай]) немесе lunation [лунация], орыс. синодический месяц) мен тоғыс айы (ағыл. sidereal month, орыс. сидерический месяц) мөлшерлерінің арасында пайда болатын тәулік айырмашылығына негізделетінін жоғарыда айтып, 12-25 кестелерде келтірдік (4, 5, 6 және 23, 24, 25 бағаналар): 170 сурет. Күн, Жер және Айдың «жыры» мәңгілік таусылмай жалғаса береді

Күнтізбелерге ортақ жалпы қағидатқа сәйкес – 2,208927306 тәулік үлесін дөңгелектеп 2,21 тәулік немесе жай ғана ондық бөлшексіз 2 күн деп алуға болады. Тек бұл жағдайда әрбір 5 ай сайын Тоғыс есебінің айларында 1 санға артық «ығысу» болады (0,21 күн × 5 ай = 1,05). Осы «ығысу» салдарынан Тоғыс айларының 1-ші күні үнемі тақ сандарда басталмай, әрбір 5 ай шамасында жұп сандарға тура келіп қалады. Сөйтсе де, тоғыс айларының есебінде тақ сандар басым болатындықтан (пропорциясы 5:1), тоғыс айларын, яғни нақты көрінген Ай фазаларын тек тақ санға баламалап санайды. Ғасырлар бойы мүлтіксіз жұмыс істеп келе жатқан жоғарыдағы жеті қағидатты жадқа сақтап алу, көшпенділердің бүгінгі ұрпақтары үшін көп қиындық тудырмайды деп ойлаймыз. Одан әрі бұл үрдіс елімізде жаппай жайыла бастаса – Тоғыс есебінің «Қазақтың ұлттық күнтізбесіне» айналуы уақыттың ғана ісі! «Мәңгілік Ел – ата-бабаларымыздың сан мың жылдан бергі асыл арманы. Ол арман – әлем елдерімен терезесі тең қатынас құрып, әлем картасынан ойып тұрып орын алатын Тәуелсіз Мемлекет атану еді. Ол арман – тұрмысы бақуатты, түтіні түзу ұшқан, ұрпағы ертеңіне сеніммен қарайтын бақытты Ел болу еді. Біз армандарды ақиқатқа айналдырдық. Мәңгілік Елдің іргетасын қаладық...» «Қазақстан жолы – 2050: Бір мақсат, бір мүдде, бір болашақ», Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевтың Қазақстан халқына Жолдауы. 17.01.2014 ж. [242]

13. ҚАЗАҚТЫҢ ҰЛТТЫҚ КҮНТІЗБЕСІ – ТОҒЫС ЕСЕБІ

Қазақты шын мәнінде – «Мәңгілік Ел» атандыратын ең бірінші кезекте оның атам заманнан бері жалғасып келе жатқан уақыт жүйесі болып табылады. Уақытын ұстап қалған ел ғана Мәңгілік Ел болады. 2018-2019 жж. арналған төмендегі күнтізбе елдің рухын бірден болмаса да, бірте-бірте көтеріп асқақтата беретін жоғалтып алған жәдігеріміз. Еуропаның бір өзгермейтін қан-сөлі жоқ күнтізбесімен салыстырғанда, 33 жыл бойына әбден зерттеліп, қазіргі заман технологияларын толық пайдаланып жасалған бұл күнтізбенің басымдықтары бірден көзге түседі. Ең бастысы – Тоғыс есебі табиғаттың ырғағымен толық үйлескен күнтізбе. Күллі иісі түркі халықтары, ақыл-парасаты кемел ата-бабаларымыз осы күнтізбемен өмір сүрген. Мыңғыртып малдарын өсіріп, кең даламыздың қойнауын берекеге толтырған. Құдіреті күшті Алла Тағаламыз ендігі жерде біздерді осы күнтізбе бойынша өмір сүруден айырмасын деп тілейміз. Әлем елдерімен терезесі тең қатынас құрып отырған ел болғандықтан, әрине – еуропа күнтізбесінен бас тарта алмаймыз. Себебі, күллі әлемнің ресми іс-қағаздары, экономикалық тірлік-тіршілігі осы күнтізбе бойынша жүргізіледі. Ал еліміздің ішкі өмірінде Тоғыс есебін қолдану ешбір қиындық тудырмайды. Азулы мемлекеттерді былай қойғанда, экономикасы тұралаған Ауғанстан елі де өз күнтізбесі бойынша өмір сүріп келеді. Біздің еліміздің ол елдерден қай жері кем! Ұлтымыздың ішінен шыққан нигилистер [43] тырнақ астынан кір іздеп, «ойпырым-ай, 13 айда – 355-356 күн қысқа, 14 айда – 382-383 күн ұзақ екен, бұл қалай болады» деуі мүмкін. Ақиқатында бүгінгі еуропа күнтізбесінде 365 күн бар. Одан – 10 күн кемітсе 355 күн, 9 күн кемітсе – 356 күн болады. Ал 365 күнге – 17 күн қосса 382 күн, 18 күн қосса 383 күн болады. 9 бен 18 күннің арасы пәлендей көп деп ойламаймыз. Мысалы, көрші қытай еліндегі Ай-күн күнтізбесінде кейде – 353-355, 383-385 күн болады. Бірақ, солай екен деп қытай халқы өз күнтізбесінен ешқашан бас тартып көрген емес! 2018-2019 жылдарға (14 айлық кәбиса жылға) сәйкес келетін Тоғыс есебі – Астана қаласының (Ақ Орда) уақыты мен координатасы (51°7'32.98"N 71°26'46.48"E) бойынша белгіленген. Егер қазақ елі Тоғыс есебін әлемнің 100-ге жуық елдері сияқты қазіргі григориан күнтізбесіне жанама күнтізбе ретінде қабылдауға ниет білдірсе, жылсанау жүйесін көктемгі күн мен теңелу нүктесі () Үркер жұлдыз шоғырында болған б.з.д. 2300 жылдан бастауға кеңес берер едік. Сонда биыл 2018 жыл емес ... 4318 жыл өтіп жатқан болып есептелер еді. Егер бұл ұсынысқа ықылас болып, тиісті қаражат бөлініп жатса, жылсанауымызға алынатын дәлдігі жоғары датаны анықтап алуға болады!

Қазақтың 4318 жылғы бірінші айы, Еуропа күнтізбесімен 18.ІV.2018 жылғы, сәрсенбі күнінен басталады (UT: 09:35 [Астана: 15:35], 1 тоғыс айы: 2458226.5 JD)

171 сурет. Бір тоғыс айының қазіргі еуропа күнтізбесіне балама күндері Апта күндері: 1 тоғыс айы – 28 күн (2018 жылғы көкек-мамыр айларына сәйкес келеді) Дүйсенбі 6/23 көкек 13/30 көкек 20/7 мамыр 27/14 мамыр Сейсенбі 7/24 көкек 14/1 мамыр 21/8 мамыр 28/15 мамыр Сәрсенбі 1/18 көкек 8/25 көкек 15/2 мамыр 22/9 мамыр Бейсенбі 2/19 көкек 9/26 көкек 16/3 мамыр 23/10 мамыр Жұма 3/20 көкек 10/27 көкек 17/4 мамыр 24/11 мамыр Сенбі 4/21 көкек 11/28 көкек 18/5 мамыр 25/12 мамыр Жексенбі 5/22 көкек 12/29 көкек 19/6 мамыр 26/13 мамыр 18.ІV.2018 жылғы 1 тоғыс айы – жаңа туған жіңішке Ай орағынан басталады. Шолпан сайраны да осы күні Аймен бірге Үркермен тоғысады. Ұлыстың ұлы күні аталған – әз-Наурыз мерекесін осы күннен бастап тойлағанымыз дұрыс болады. Қазақтың 4318 жылғы екінші айы, Еуропа күнтізбесімен 16.V.2018 жылғы, сәрсенбі күнінен басталады (UT: 07:35 [Астана: 13:35], 29 тоғыс айы: 2458254.5 JD)

172 сурет. Жиырма тоғыз тоғыс айының қазіргі еуропа күнтізбесіне балама күндері Апта күндері: 29 тоғыс айы – 27 күн (2018 жылғы мамыр-маусым айларына сәйкес келеді) Дүйсенбі 6/21 мамыр 13/28 мамыр 20/4 маусым 27/11 маусым Сейсенбі 7/22 мамыр 14/29 мамыр 21/5 маусым Сәрсенбі 1/16 мамыр 8/23 мамыр 15/30 мамыр 22/6 маусым Бейсенбі 2/17 мамыр 9/24 мамыр 16/31 мамыр 23/7 маусым Жұма 3/18 мамыр 10/25 мамыр 17/1 маусым 24/8 маусым Сенбі 4/19 мамыр 11/26 мамыр 18/2 маусым 25/9 маусым Жексенбі 5/20 мамыр 12/27 мамыр 19/3 маусым 26/10 маусым 16.V.2018 жылғы 29 тоғыс айы – Айдың «өліарасынан» басталады. Сол күнгі Ай мен Үркердің тоғысуын – Күн өзінің қуатты сәулесімен қалқалап бізге көрсетпейді. Қазақы тілмен айтсақ бұл күні «Үркердің – Жердің астына түскеніне» 6 күн болады. Қазақтың 4318 жылғы үшінші айы, Еуропа күнтізбесімен 12.VІ.2018 жылғы, сейсенбі күнінен басталады (UT: 05:50 [Астана: 11:50], 27 тоғыс айы: 2458281.5 JD)

173 сурет. Жиырма жетінші тоғыс айының қазіргі еуропа күнтізбесіне балама күндері Апта күндері: 27 тоғыс айы – 27 күн (2018 жылғы маусым-шілде айларына сәйкес келеді) Дүйсенбі 7/18 маусым 14/25 маусым 21/2 шілде Сейсенбі 1/12 маусым 8/19 маусым 15/26 маусым 22/3 шілде Сәрсенбі 2/13 маусым 9/20 маусым 16/27 маусым 23/4 шілде Бейсенбі 3/14 маусым 10/21 маусым 17/28 маусым 24/5 шілде Жұма 4/15 маусым 11/22 маусым 18/29 маусым 25/6 шілде Сенбі 5/16 маусым 12/23 маусым 19/30 маусым 26/7 шілде Жексенбі 6/17 маусым 13/24 маусым 20/1 шілде 27/8 шілде 12.VІ.2018 жылғы 27 тоғыс айы – Ай «қорғалаған» 27-ші күннен басталады. «Үркердің – Жердің астына түскеніне» 32 күн болады. 13 күннен кейін – жаздың 40 күн шілдесі басталады. 29 және 27 тоғыс айларындағы тоғысулар түс кезінде болады. Қазақтың 4318 жылғы төртінші айы, Еуропа күнтізбесімен 12.VІ.2018 жылғы, дүйсенбі күнінен басталады (UT: 04:00 [Астана: 10:00], 25 тоғыс айы: 2458308.5 JD)

174 сурет. Жиырма бесінші тоғыс айының қазіргі еуропа күнтізбесіне балама күндері Апта күндері: 25 тоғыс айы – 28 күн (2018 жылғы шілде-тамыз айларына сәйкес келеді) Дүйсенбі 1/9 шілде 8/16 шілде 15/23 шілде 22/30 шілде Сейсенбі 2/10 шілде 9/17 шілде 16/24 шілде 23/31 шілде Сәрсенбі 3/11 шілде 10/18 шілде 17/25 шілде 24/1 тамыз Бейсенбі 4/12 шілде 11/19 шілде 18/26 шілде 25/2 тамыз Жұма 5/13 шілде 12/20 шілде 19/27 шілде 26/3 тамыз Сенбі 6/14 шілде 13/21 шілде 20/28 шілде 27/4 тамыз Жексенбі 7/15 шілде 14/22 шілде 21/29 шілде 28/5 тамыз 9.VІІ.2018 жылғы 25 тоғыс айы – Ай «қорғалаған» 25-ші күннен басталады. Бұл тоғысуды таң сәрісінде шығыс көкжиектен немесе кешкі іңірде батыс көкжиектен көруге болады. Шамамен 10-11 күннен кейін Үшарқар-Таразы жұлдызы туады. Қазақтың 4318 жылғы бесінші айы, Еуропа күнтізбесімен 6.VІІІ.2018 жылғы, дүйсенбі күнінен басталады (UT: 02:15 [Астана: 08:15], 23 тоғыс айы: 2458336.5 JD)

175 сурет. Жиырма үшінші тоғыс айының қазіргі еуропа күнтізбесіне балама күндері Апта күндері: 23 тоғыс айы – 27 күн (2018 жылғы тамыз-қыркүйек айларына сәйкес келеді) Дүйсенбі 1/6 тамыз 8/13 тамыз 15/20 тамыз 22/27 шілде Сейсенбі 2/7 тамыз 9/14 тамыз 16/21 тамыз 23/28 шілде Сәрсенбі 3/8 тамыз 10/15 тамыз 17/22 тамыз 24/29 тамыз Бейсенбі 4/9 тамыз 11/16 тамыз 18/23 тамыз 25/30 тамыз Жұма 5/10 тамыз 12/17 тамыз 19/24 тамыз 26/31 тамыз Сенбі 6/11 тамыз 13/18 тамыз 20/25 тамыз 27/1 қыркүйек Жексенбі 7/12 тамыз 14/19 тамыз 21/26 тамыз 6.VІІІ.2018 жылғы 23 тоғыс айы – Ай «қорғалаған» 23-ші күннен басталады. Бұл кезде 40 күн шілде аяқталып, тамылжыған «сарша-тамыз» кезеңі басталады. Көкөніс-жемістер түгел піседі. «Үркер көкке көтеріліп – сорпа ас болатын» кезең басталады. Қазақтың 4318 жылғы алтыншы айы, Еуропа күнтізбесімен 2.ІХ.2018 жылғы, жексенбі күнінен басталады (UT: 00:25 [Астана: 06:25], 21 тоғыс айы: 2458363.5 JD)

176 сурет. Жиырма бірінші тоғыс айының қазіргі еуропа күнтізбесіне балама күндері Апта күндері: 21 тоғыс айы – 27 күн (2018 жылғы қыркүйек айына сәйкес келеді) Дүйсенбі 2/3 қыркүйек 9/10 қыркүйек 16/17 қыркүйек 23/24 қыркүйек Сейсенбі 3/4 қыркүйек 10/11 қыркүйек 17/18 қыркүйек 24/25 қыркүйек Сәрсенбі 4/5 қыркүйек 11/12 қыркүйек 18/19 қыркүйек 25/26 қыркүйек Бейсенбі 5/6 қыркүйек 12/13 қыркүйек 19/20 қыркүйек 26/27 қыркүйек Жұма 6/7 қыркүйек 13/14 қыркүйек 20/21 қыркүйек 27/28 қыркүйек Сенбі 7/8 қыркүйек 14/15 қыркүйек 21/22 қыркүйек Жексенбі 1/2 қырк. 8/9 қыркүйек 15/16 қыркүйек 22/23 қыркүйек 2.ІХ.2018 жылғы 21 тоғыс айы – Ай «қорғалаған» 21-ші күннен басталады. Малшы қауым үйірге ерте түспес үшін серке-қошқарларға «күйек қап» байлайды. Бұл кезеңде – Үркер, Үшарқар-Таразы және Сүмбіле жұлдыздары түгел көрініп тұрады. Қазақтың 4318 жылғы жетінші айы, Еуропа күнтізбесімен 29.ІХ.2018 жылғы, сенбі күнінен басталады (UT: 22:35 [Астана: 04:35], 19 тоғыс айы: 2458390.5 JD)

177 сурет. Он тоғызыншы тоғыс айының қазіргі еуропа күнтізбесіне балама күндері Апта күндері: 19 тоғыс айы – 27 күн (2018 жылғы қыркүйек-қазан айларына сәйкес келеді) Дүйсенбі 3/1 қазан 10/8 қазан 17/15 қазан 24/22 қазан Сейсенбі 4/2 қазан 11/9 қазан 18/16 қазан 25/23 қазан Сәрсенбі 5/3 қазан 12/10 қазан 19/17 қазан 26/24 қазан Бейсенбі 6/4 қазан 13/11 қазан 20/18 қазан 27/25 қазан Жұма 7/5 қазан 14/12 қазан 21/19 қазан Сенбі 1/29 қыркүйек 8/6 қазан 15/13 қазан 22/20 қазан Жексенбі 2/30 қыркүйек 9/7 қазан 16/14 қазан 23/21 қазан 29.ІХ.2018 жылғы 19 тоғыс айы – Ай «солғындаған» 19-шы күннен басталады. Малшылар – күйек алуға, диқандар – егін ору науқанына қызу кірісіп жатады. Оңтүстікте – жапырақтар сарғайса, солтүстікте – алғашқы қара суықтар басталады. Қазақтың 4318 жылғы сегізінші айы, Еуропа күнтізбесімен 26.Х.2018 жылғы, жұма күнінен басталады (UT: 20:50 [Астана: 02:50], 17 тоғыс айы: 2458417.5 JD)

178 сурет. Он жетінші тоғыс айының қазіргі еуропа күнтізбесіне балама күндері Апта күндері: 17 тоғыс айы – 27 күн (2018 жылғы қазан-қараша айларына сәйкес келеді) Дүйсенбі 4/29 қазан 11/5 қараша 18/12 қараша 25/19 қараша Сейсенбі 5/30 қазан 12/6 қараша 19/13 қараша 26/20 қараша Сәрсенбі 6/31 қазан 13/7 қараша 20/14 қараша 27/21 қараша Бейсенбі 7/1 қараша 14/8 қараша 21/15 қараша Жұма 1/26 қазан 8/2 қараша 15/9 қараша 22/16 қараша Сенбі 2/27 қазан 9/3 қараша 16/10 қараша 23/17 қараша Жексенбі 3/28 қазан 10/4 қараша 17/11 қараша 24/18 қараша 26.Х.2018 жылғы 17 тоғыс айы – әлі көзге толық көрінетін Айдың 17-ші күнінен басталады. Үркер басқа жұлдыздарды соңынан ертіп недәуір көкке өрлеп шығады. Еліміздің оңтүстігі де, солтүстігі де суықты сезініп, қысқа дайындала бастайды. Қазақтың 4318 жылғы тоғызыншы айы, Еуропа күнтізбесімен 22.ХІ.2018 жылғы, бейсенбі күнінен басталады (UT: 19:00 [Астана: 01:00], 15 тоғыс айы: 2458444.5 JD)

179 сурет. Он бесінші тоғыс айының қазіргі еуропа күнтізбесіне балама күндері Апта күндері: 15 тоғыс айы – 28 күн (2018 жылғы қараша-желтоқсан айларына сәйкес келеді) Дүйсенбі 5/26 қараша 12/3 желтоқс. 19/10 желтоқ. 26/17 желтоқ. Сейсенбі 6/27 қараша 13/4 желтоқс. 20/11 желтоқ. 27/18 желтоқ. Сәрсенбі 7/28 қараша 14/5 желтоқс. 21/12 желтоқ. 28/19 желтоқ. Бейсенбі 1/22 қараша 8/29 қараша 15/6 желтоқс. 22/13 желтоқ. Жұма 2/23 қараша 9/30 қараша 16/7 желтоқс. 23/14 желтоқ. Сенбі 3/24 қараша 10/1 желтоқсан 17/8 желтоқс. 24/15 желтоқ. Жексенбі 4/25 қараша 11/2 желтоқсан 18/9 желтоқс. 25/16 желтоқ. 22.ХІ.2018 жылғы 15 тоғыс айы – толық Айдың 15-ші күнінен басталады. Бұл кезде елімізге елеулі қар жауып, алғашқы аяздар түседі, солтүстікте борандар басталады. Осылайша қылышын сүйреткен қатал қыстың қорқынышты сұлбасын көреміз. Қазақтың 4318 жылғы оныншы айы, Еуропа күнтізбесімен 20.ХІІ.2018 жылғы, бейсенбі күнінен басталады (UT: 17:15 [Астана: 23:15], 13 тоғыс айы: 2458472.5 JD)

180 сурет. Он үшінші тоғыс айының қазіргі еуропа күнтізбесіне балама күндері Апта күндері: 13 тоғыс айы – 27 күн (2018 жылғы желтоқсан айына – 2019 жылғы қаңтар айына сәйкес келеді) Дүйсенбі 5/24 желтоқсан 12/31 желтоқ. 19/7 қаңтар 26/14 қаңтар Сейсенбі 6/25 желтоқсан 13/1 қаңтар 20/8 қаңтар 27/15 қаңтар Сәрсенбі 7/26 желтоқсан 14/2 қаңтар 21/9 қаңтар Бейсенбі 1/20 желтоқ. 8/27 желтоқсан 15/3 қаңтар 22/10 қаңтар Жұма 2/21 желтоқ. 9/28 желтоқсан 16/4 қаңтар 23/11 қаңтар Сенбі 3/22 желтоқ. 10/29 желтоқс. 17/5 қаңтар 24/12 қаңтар Жексенбі 4/23 желтоқ. 11/30 желтоқс. 18/6 қаңтар 25/13 қаңтар 20.ХІІ.2018 жылғы 13 тоғыс айы – толық Айдың 13-ші күнінен басталады. Ел-жұрт еуропаша жаңа 2019 жылды қарсы алуға дайындалып жатқанда, Үркер тас төбемізде тұрып «Үркерлі айдың бәрі – қыс» деп айқайлап тұрады. Сақ болуымыз керек-ақ... Қазақтың 4318 жылғы он бірінші айы, Еуропа күнтізбесімен 16.І.2019 жылғы, сәрсенбі күнінен басталады (UT: 15:30 [Астана: 21:30], 9 тоғыс айы: 2458499.5 JD)

181 сурет. Тоғызыншы тоғыс айының қазіргі еуропа күнтізбесіне балама күндері Апта күндері: 9 тоғыс айы – 28 күн (2019 жылғы қаңтар-ақпан айларына сәйкес келеді) Дүйсенбі 6/21 қаңтар 13/28 қаңтар 20/4 ақпан 27/11 ақпан Сейсенбі 7/22 қаңтар 14/29 қаңтар 21/5 ақпан 28/12 ақпан Сәрсенбі 1/16 қаңтар 8/23 қаңтар 15/30 қаңтар 22/6 ақпан Бейсенбі 2/17 қаңтар 9/24 қаңтар 16/31 қаңтар 23/7 ақпан Жұма 3/18 қаңтар 10/25 қаңтар 17/1 ақпан 24/8 ақпан Сенбі 4/19 қаңтар 11/26 қаңтар 18/2 ақпан 25/9 ақпан Жексенбі 5/20 қаңтар 12/27 қаңтар 19/3 ақпан 26/10 ақпан 16.І.2019 жылғы 9 тоғыс айы – Айдың 11-ші күнін аттап өтіп 9-шы күнінен басталады. Өткен тоғыстағы қысқы күн тоқырауынан кейін (22.ХІІ.), түннің недәуір қысқарып, күннің ұзарып қалғаны байқалады. Әйтсе де, аяз-борандар күшінде тұрады. Қазақтың 4318 жылғы он екінші айы, Еуропа күнтізбесімен 13.ІІ.2019 жылғы, сәрсенбі күнінен басталады (UT: 13:45 [Астана: 19:45], 7 тоғыс айы: 2458527.5 JD)

182 сурет. Жетінші тоғыс айының қазіргі еуропа күнтізбесіне балама күндері Апта күндері: 7 тоғыс айы – 27 күн (2019 жылғы ақпан-наурыз айларына сәйкес келеді) Дүйсенбі 6/18 ақпан 13/25 ақпан 20/4 наурыз 27/11 наурыз Сейсенбі 7/19 ақпан 14/26 ақпан 21/5 наурыз Сәрсенбі 1/13 ақпан 8/20 ақпан 15/27 ақпан 22/6 наурыз Бейсенбі 2/14 ақпан 9/21 ақпан 16/28 ақпан 23/7 наурыз Жұма 3/15 ақпан 10/22 ақпан 17/1 наурыз 24/8 наурыз Сенбі 4/16 ақпан 11/23 ақпан 18/2 наурыз 25/9 наурыз Жексенбі 5/17 ақпан 12/24 ақпан 19/3 наурыз 26/10 наурыз 13.ІІ.2019 жылғы 7 тоғыс айы – жаңа туған Айдың 7-ші күнінен басталады. «Білмесең – білдіремін, білсең – бүлдіремін» деген Ақпан мен Қамбардың тоғысы осы айда болады. «Жуанның – жіңішкеріп, жіңішкенің – үзілетін шағы» осы кезде болады. Қазақтың 4318 жылғы он үшінші айы, Еуропа күнтізбесімен 12.ІІІ.2019 жылғы, сейсенбі күнінен басталады (UT: 11:55 [Астана: 17:55], 5 тоғыс айы: 2458554.5 JD)

183 сурет. Бесінші тоғыс айының қазіргі еуропа күнтізбесіне балама күндері Апта күндері: 5 тоғыс айы – 28 күн (2019 жылғы наурыз-көкек айларына сәйкес келеді) Дүйсенбі 7/18 наурыз 14/25 наурыз 21/1 көкек 28/8 көкек Сейсенбі 1/12 наурыз 8/19 наурыз 15/26 наурыз 22/2 көкек Сәрсенбі 2/13 наурыз 9/20 наурыз 16/27 наурыз 23/3 көкек Бейсенбі 3/14 наурыз 10/21 наурыз 17/28 наурыз 24/4 көкек Жұма 4/15 наурыз 11/22 наурыз 18/29 наурыз 25/5 көкек Сенбі 5/16 наурыз 12/23 наурыз 19/30 наурыз 26/6 көкек Жексенбі 6/17 наурыз 13/24 наурыз 20/31 наурыз 27/7 көкек 12.ІІІ.2019 жылғы 5 тоғыс айы – жаңа туған Айдың 5-ші күнінен басталады. Күн мен түн теңелуге жақындап қалған кез. Көп ұзамай жаңбыр мен қар араласып жауып «аласапыран» кезең басталады. Батыста ел-жұрт «көрісуге» дайындалып жатады. Қазақтың 4318 жылғы он төртінші айы, Еуропа күнтізбесімен 9.ІV.2019 жылғы, сейсенбі күнінен басталады (UT: 10:00 [Астана: 16:00], 3 тоғыс айы: 2458582.5 JD)

184 сурет. Үшінші (3) тоғыс айының қазіргі еуропа күнтізбесіне балама күндері Апта күндері: 3 тоғыс айы – 27 күн (2019 жылғы көкек-мамыр айларына сәйкес келеді) Дүйсенбі 7/15 көкек 14/22 көкек 21/29 көкек Сейсенбі 1/9 көкек 8/16 көкек 15/23 көкек 22/30 көкек Сәрсенбі 2/10 көкек 9/17 көкек 16/24 көкек 23/1 мамыр Бейсенбі 3/11 көкек 10/18 көкек 17/25 көкек 24/2 мамыр Жұма 4/12 көкек 11/19 көкек 18/26 көкек 25/3 мамыр Сенбі 5/13 көкек 12/20 көкек 19/27 көкек 26/4 мамыр Жексенбі 6/14 көкек 13/21 көкек 20/28 көкек 27/5 мамыр 9.ІV.2019 жылғы 3 тоғыс айы – жаңа туған Айдың 3-ші күнінен басталатындықтан «жаңа тоғыс» деп аталады. Қыстан қалжырап шыққан ел-жұрт есін жинап, диқандар – егін егуге кіріссе, малшылар биыл туған төлін санап мәз-мейрам болып жатады. 14. ТОҒЫС ЕСЕБІН КҮЛЛІ ӘЛЕМ ЕЛДЕРІНДЕ ҚОЛДАНУҒА БОЛАДЫ

Ай мен Үркердің тоғысуына негізделген Тоғыс есебін тек Евразия құрлығында ғана емес, бүкіл Жер шарында қолдана беруге болады. Жоғарыдағы әрбір тоғыс айының 1-ші күндерін төмендегі 33 кестені үлгі ретінде пайдаланып 24 сағаттық белдеуге (солтүстік және оңтүстік, батыс және шығыс жарты шарлар) орналасқан мемлекеттер мен олардың астанасында, аралдар, қала мемлекеттер және т.б. аумағында көруге болады. 33 кесте. Тоғыс айларын 24 сағаттық белдеу бойынша бақылау шкаласы № Белдеу Мемлекет атауы мен қалалар UT* Жерг. Ендік Бойлық 1 –12 АҚШ, Хауленд аралы 8:30 21:30 0°48'N 176°37'W 2 –11 АҚШ, Самоа аралы 8:00 21:00 14°16'S 170°42'W 3 –10 АҚШ, Гонолулу аралы 7:20 21:20 21°18'N 157°49'W 4 –9 АҚШ, Аляска, Джуно 5:30 20:30 58°18'N 134°25'W 5 –8 Франция, Клиппертон аралы 4:10 20:10 10°18'N 109°13'W 6 –7 Канада, Альберта, Эдмонтон 4:10 21:10 53°33'N 113°28'W 7 –6 Мексика, Мехико қаласы 3:10 21:10 19°26'N 99°08'W 8 –5 АҚШ, Вашингтон қаласы 1:10 20:10 38°53'N 77°02'W 9 –4:30 Венесуэла, Каракас қаласы 1:10 21:40 10°30'N 66°56'W 10 –4 Барбадос, Бриджтаун қаласы 0:30 20:30 13°06'N 59°37'W 11 –3 Бразилиа, Бразилия қаласы 0:00 21:00 15°47'S 47°55'W 12 –2:30 Канада, Оттава қаласы 1:30 22:30 45°25'N 75°41'W 13 –2 Ұлыбритания, оңт. Георгия 23:00 21:00 54°19'S 36°45'W 14 –1 Кабо Верде, Прая қаласы 22:30 21:30 14°55'N 23°31'W 15 ±0 Англия, Лондон қаласы 20:30 20:30 51°30'N 0°10'W 16 +1 Бельгия, Брюссель қаласы 20:30 21:30 50°50'N 4°20'E 17 +2 Түркия, Анкара қаласы 19:00 21:00 39°56'N 32°52E 18 +3 Ресей, Москва қаласы 18:20 21:20 55°45'N 37°35'E 19 +3:30 Иран, Тегеран қаласы 17:30 21:00 35°40'N 51°25'E 20 +4 Азербайжан, Баку қаласы 17:30 21:30 40°23'N 49°52'E 21 +5 Түркіменстан, Ашхабат қаласы 16:50 21:50 37°57'N 58°23'E 22 +5:30 Индия, Дели қаласы 15:50 21:20 28°36'N 77°12'E 23 +6 Қазақстан, Алматы қаласы 15:30 21:30 43°13'N 76°55'E 24 +7 Индонезия, Джакарта қаласы 13:30 20:30 06°10'N 106°49'E 25 +7:20 Сингапур – қала-мемлекет 13:30 20:50 01°17'N 103°51'E 26 +8 Қытай, Пекин қаласы 13:00 21:00 39°55'N 116°23'E 27 +9 Жапония, Токио қаласы 13:00 22:00 35°41'N 139°45'E 28 +10 Австралия, Канберра қаласы 10:30 20:30 35°17'S 149°13'E 29 +11 Микронезия, Паликир аралы 10:00 21:00 06°55'N 158°09'E 30 +11:30 Норфолк, Кингстон қаласы 9:30 21:00 29°03'S 167°58'E 31 +12 Сува, Фиджи аралы 8:30 20:30 18°08'S 178°25'E 32 +13 Жаңа Зеландия, Веллингтон қаласы 9:00 22:00 41°28'S 174°51'E 33 +13 Кирибати, Феникс қаласы 8:00 21:00 03°40'S 172°20'W 34 +14 АҚШ, Кирибати, Лайн аралы 7:00 21:00 00°00'S 158°58'W

  • Айдың күрделі қозғалысының салдарынан болатын ауытқуға байланысты, UT бойынша 16.01.2019 жылы ± 30 минут немесе 1 сағат мөлшерінде уақыт айырмашылығы пайда болуы мүмкін.

Тоғыс айларын 24 сағаттық белдеу бойынша пайдалану үшін онлайн-режимде жұмыс істейтін жұлдызды аспан картасына (ЖАК: http://www.astronet.ru/db/map/), әуелі 16 қаңтар 2019 жылғы, сәрсенбі күнін енгізіңіз. Бұл дата «қырбайланып тоғысу» немесе «алыстап тоғысуға» тура келеді және жуық түрде 33 кестеде көрсетілген сағат және минуттық уақыттан ± 30 минут немесе 1 сағатқа ауытқуы мүмкін. Егер «жарасып тоғысу» немесе «толық тоғысу» құбылысын көргіңіз келсе, онда ЖАК терезесіне 10 қаңтар 2025 жылғы, жұма күнін енгізіңіз. Бұл дата 33 кестеде көрсетілген сағат және минуттық уақытпен барынша дұрыс сәйкес келеді. Өз қалауыңыз бойынша осы екі датаның біреуін таңдап жазып, кестеде көрсетілген белгілі бір мемлекет, арал, қаланың сәйкес келетін географиялық ендік (N – солтүстік ендік және және S – оңтүстік ендік) және бойлық (E – шығыс бойлық және W – батыс бойлық) координаталарын ендіреміз. Одан әрі UT бойынша 15 сағат 30 минуттық (15:30) уақыттан, әлгі мемлекеттің не «– минус», не «+ плюс» уақыттық айырмасын алып-қосамыз. Мысалы, «Англия, Лондон қаласы, UT ±0» бойынша 20 сағат 30 минутта (20:30), «АҚШ, Вашингтон қаласы, UT –5» бойынша 1 сағат 10 минутта (1:10) қазақтың Тоғыс есебіндегі 9 тоғыс айы басталған болып шығады. Жоғарыдағы 33 кестеде Жердің солтүстік және оңтүстік, батыс және шығыс жарты шарлары түгел қамтылған. Бірте-бірте географиялық координаталар өзгерген сайын ЖАК координаталары да өзгеріп отырады. Осыған байланысты, әлгі таңдалған мемлекет, арал, қаладағы жұлдызды аспанның көрінісі де басқаша болып шығатынын есте ұстау қажет. Төменде беріліп отырған 34-51 кестелерде келтірілген күнтізбелерге түсініктеме берейік. 1891-92, 1901-02, 1910-11, 1920-21, 1929-30, 1938-39, 1947-48, 1957-58, 1965-66, 1975-76, 1984-85, 1993-94, 2003-04, 2012-13, 2021-22, 2031-32, 2040-41, 2050-51 жылдарды (ішінара 162 жылдық кезеңді құрайды) іріктеп беріп отыруымыздың себебі, дәл осы жылдар ішінде Тоғыс есебіндегі «қырбайланып тоғысу» және «жарасып тоғысу» деп аталатын 8-9-10 жылдық кезеңдердің бірте-бірте ауысуы жүзеге асып отырады. ЖАК бойынша біздер келтірген даталар мен сағат минуттар бойынша бұл күрделі құбылыстың қалай өтетінін өз көзіңізбен көруіңізге болады. Бұл тек Тоғыс есебі үшін ғана емес, қазіргі астрономия ғылымы үшін де маңызы зор мәселе болып табылады. 15. ТОҒЫС ЕСЕБІ БОЙЫНША ҚЫСҚАРТЫЛҒАН СӨЗДЕРДІҢ АНЫҚТАМАСЫ (КЕСТЕНІҢ СОЛ ЖАҒЫ): 1. № – айлардың реттік нөмірі; 2. ЕК – еуропа күнтізбесіндегі айдың күні; 3. Еур. айы – еуропа күнтізбесіндегі айдың атауы; 4. ЕЖ – еуропа күнтізбесіндегі жылдардың реттік саны; 5. Ап – еуропа күнтізбесіндегі аптаның сәйкес күні; 6. UT – Үйлестірілген Әмбебап Уақыт бойынша сағаты мен минуты; 7. Jul. day – юлиандық күндердің нөмірі; 8. Тоғыс айы – Тоғыс есебіндегі сәйкес келетін 13-14 ай атауы; 9. КС – Тоғыс есебіндегі айлардың күндер саны; 10. ЖС – Тоғыс есебіндегі жылдардың күндер саны. 16. ТУАР АЙ ЕСЕБІ БОЙЫНША ҚЫСҚАРТЫЛҒАН СӨЗДЕРДІҢ АНЫҚТАМАСЫ (КЕСТЕНІҢ ОҢ ЖАҒЫ): 1. № – айлардың реттік нөмірі; 2. ЕК – еуропа күнтізбесіндегі айдың күні; 3. Еур. айы – еуропа күнтізбесіндегі айдың атауы; 4. ЕЖ – еуропа күнтізбесіндегі жылдардың реттік саны; 5. Ап – еуропа күнтізбесіндегі аптаның сәйкес күні; 6. UT – Үйлестірілген Әмбебап Уақыт бойынша сағаты мен минуты; 7. Jul. day – юлиандық күндердің нөмірі; 8. Туар ай – жанама Ай-күн күнтізбесіндегі сәйкес келетін 12-13 ай атауы; 9. КС – Туар ай есебіндегі айлардың күндер саны; 10. ЖС – Туар ай есебіндегі жылдардың күндер саны.

34 кесте. 12.IV.1891-9.І.1892 жж. – «қырбайланып тоғысуға», 10.І.1892-27.IV.1892 жж – «жарасып тоғысуға» сәйкес келеді

35 кесте. 21.IV.1901-14.VІ.1901 жж. – «жарасып тоғысуға», 15.VІ.1901-8.V.1902 жж – «қырбайланып тоғысуға» сәйкес келеді

36 кесте. 12.IV.1910-16.ХІ.1910 жж. – «қырбайланып тоғысуға», 17.ХІ.1910-29.IV.1911 жж – «жарасып тоғысуға» сәйкес келеді

37 кесте. 21.IV.1920-14.VІ.1920 жж. – «жарасып тоғысуға», 15.VІ.1920-8.V.1921 жж – «қырбайланып тоғысуға» сәйкес келеді

38 кесте. 13.IV.1929-16.ХІ.1929 жж. – «қырбайланып тоғысуға», 17.ХІ.1929-29.IV.1930 жж – «жарасып тоғысуға» сәйкес келеді

39 кесте. 2.V.1938-14.ІХ.1938 жж. – «жарасып тоғысуға», 15.ІХ.1938-21.ІV.1939 жж – «қырбайланып тоғысуға» сәйкес келеді

40 кесте. 23.IV.1947-3.Х.1947 жж. – «қырбайланып тоғысуға», 4.Х.1947-12.IV.1948 жж – «жарасып тоғысуға» сәйкес келеді

41 кесте. 30.ІV.1957 ж. дейін – «жарасып тоғысуға», 1.V.1957-21.ІV.1958 жж – «қырбайланып тоғысуға» сәйкес келеді


42 кесте. 3.V.1965-26.ІІІ.1966 жж. – «қырбайланып тоғысуға», 27.ІІІ.1966-22.IV.1966 жж – «жарасып тоғысуға» сәйкес келеді

43 кесте. 15.ІV.1975-3.ІV.1976 жж. – «жарасып тоғысуға», 4.ІV.1976-1.V.1976 жж – «қырбайланып тоғысуға» сәйкес келеді

44 кесте. 3.V.1984-30.І.1985 жж. – «қырбайланып тоғысуға», 31.І.1985-22.IV.1985 жж – «жарасып тоғысуға» сәйкес келеді

45 кесте. 24.ІV.1993-17.ІІІ.1994 жж. – «жарасып тоғысуға», 18.ІІІ.1994-13.ІV.1994 жж – «қырбайланып тоғысуға» сәйкес келеді

46 кесте. 3.V.2003-9.ХІ.2003 жж. – «қырбайланып тоғысуға», 10.ХІ.2003-21.IV.2004 жж – «жарасып тоғысуға» сәйкес келеді

47 кесте. 24.ІV.2012-17.ІІ.2013 жж. – «жарасып тоғысуға», 18.ІІ.2013-13.ІV.2013 жж – «қырбайланып тоғысуға» сәйкес келеді


48 кесте. 15.ІV.2021-12.І.2022 жж. – «қырбайланып тоғысуға», 13.І.2022-1.V.2022 жж – «жарасып тоғысуға» сәйкес келеді

49 кесте. 23.ІV.2031 ж. дейін – «жарасып тоғысуға», 24.ІV.2031-12.ІV.2032 жж – «қырбайланып тоғысуға» сәйкес келеді

50 кесте. 15.ІV.2040-24.ІХ.2040 жж. – «қырбайланып тоғысуға», 25.ІХ.2040-1.V.2041 жж – «жарасып тоғысуға» сәйкес келеді

51 кесте. 22.ІV.2050 ж. дейін – «жарасып тоғысуға», 23.ІV.2050-12.ІV.2051 жж – «қырбайланып тоғысуға» сәйкес келеді

17. ТОҒЫС ЕСЕБІН ҚОРЫТЫНДЫЛАУ

Осы еңбекті оқып шыққан оқырмандардың кейбіреуі «Тоғыс есебі дегеніміз осы ма? Отыз жыл бойы зерттейтіндей мұнда тұрған не бар сонша?!» деп мысқылдауы мүмкін. Біз бұған титтей де ренжімейміз. Көз бен сөз – адам баласының айнасы дейді дана халқымыз. Ия, расында да, Тоғыс есебін зерттеуіміз неге сонша ұзаққа созылды? Бұл сұраққа сонау 1985 жылға «оймен» сапар шегіп, жұлдызды аспан картасын [1] пайдалана отырып, жан-жақты түрде жауап беруді дұрыс көрдік... 1985 жылғы 23 көкек, сейсенбі күнгі жаңа туған Айдың жіңішке орағының – Үркер жұлдыз шоғырын дәл басып өтіп тоғысуы, іс жүзінде біздің 30 жылдан асатын зерттеуіміздің ресми түрде 1-ші күні болып есептеледі. Егер дәлірек айтар болсақ, іс жүзінде бұл күнгі тоғысты марқұм әкем Әлісейіт екеуіміз Оңтүстік Қазақстан (бұрынғы – Шымкент) облысы, Отырар (бұрынғы – Қызылқұм) ауданы, Шәуілдір ауылында (GPS: 42°47'18.40"N 68°21'20.19"E) қас қарайған шақта шамалап белгілеген болатынбыз. Бұл датаның (23 көкек 1985 жыл) есімде қалу себебі, дәл осы күні Мәскеуде КОКП ОК «Апрель пленумы» деген атпен тарихқа енген «Үлкен жиналыс» болған еді. Ел басқарған «кәрі патшалары» (Л.И.Брежнев [1906-1982], Ю.А.Андропов [1914-1984], К.У.Черненко [1911-1985]) құтаймай қойған Кеңестер Одағына Бас хатшы болып жаңадан сайланған 54 жастағы М.С.Горбачев (1931 ж.т.) дәл осы күні «Қайта құру» (перестроить, перестройка) идеясымен мүлде таңсық «жаңа істі» бастаған еді. Сол күні түнде даладан үйге кірген әкем: – Ойпырым-ай десейші, қан шақырып тұратын «Қызыл жұлдыз» (Марс сайраны) жаңа туған Аймен бірге Үркермен тоғысып жатыр, арты жақсы болса болар еді» деген еді. «Қызыл меңді» Горбачевтың бұл «игі» бастамасының соңы жақсылық болмай, қазақтар арасында «Қайтадан құру» (заново погибать) аталғаны әлі ұмытыла қойған жоқ. Әкемнің айтқаны аумай келіп, келесі жылдың соңында Алматыда әйгілі «желтоқсан» оқиғасы болды, әрі қарай КСРО-да «азамат соғыстары» басталып кете барды. Қазір мұның бәрі тек тарих! Әңгімемізге арқау етіп отырған 1985 жылғы 22-23 көкек күнгі жаңа туған Айдың жіңішке орағы мен Үркер жұлдыз шоғырының «тоғысулары» арқылы іс жүзінде – Тоғыс есебіндегі әрбір тоғыс айларының басталу күнін белгілеу ережесімен таныстырып отырмыз: 1. Ай табағының Үркерге батыс жағынан таяп келуін (185 сурет) Ай мен Үркер бір-бірімен «ауыл-үй қонды» деп атайды; 2. «Толық тоғысу» кезінде Ай табағының Үркерді көзден тасалап, дәл басып тұруын «тоғысты» немесе «тоғамдасты» (186 сурет) деп атайды. «Қырбайланып тоғысу» кезінде Ай табағының Үркерге сәл жетпей батыс жағында тұруын немесе Үркердің астын (үстін) ала тұруын да қазақтар «Тоғысты немесе тоғамдасты» деп атағанын еске саламыз. 3. Ай табағының Үркермен тоғысып болған соң, Үркердің шығыс жақ арқа тұсынан көрінуін (187-188 суреттер) «өріп шықты» дейді. Расында да осы кезеңде Үркер Айдың тасасынан өріп шыққан қой-ешкілерге ұқсап жыпырлап тұрады. Қазақтардың Ай мен Үркердің тоғысуын үш кезеңге бөлуінің мәнісі мынада. Егер Ай Үркердің батыс жағында болса – әлі «тоғыс» болмағанының (ауыл-үй қону), ал Ай Үркердің шығыс жағында болса «тоғысу» өтіп кеткенінің (өріп шығу) белгісі болады. Жалпы алғанда, «тоғысудың» жоғарыдағы үш белгісі әрбір тоғыс айының 1-ші күндерін белгілейтін «таңбалар» болып табылатынын ұмытпауымыз қажет. Шәуілдір ауылы тік сызық бойынша есептегенде Алматы қаласынан 700 км жерге орналасқандықтан, екі елді мекендегі Ай мен Үркердің «тоғысулары» арасында небәрі 25 минут қана айырмашылық бар. Егер жұлдызды аспан картасы бойынша Ай мен Үркердің «тоғысуын» солтүстік полюсті көрсетіп тұратын Темірқазақ жұлдызының тұсына келген сәттен бастап есептесек, онда тоғыс айлары 27 және 28 күннен дұрыс кезектесіп отырады. Бұл қағиданы кішкене кезімнен әкем құлағыма құйып қойғандықтан, ең бастан өз есептеулерім, иншаллаһ, ешбір қателіксіз жүріп отырды. Тек тоғыс айлары (сидерлік ай) емес, туар айлардың (синодтық ай) бастапқы күнін анықтауда да осы тәсілді қолдану дұрыс бола ма деп ойлаймыз. Оған төменде мысалдар келтіріп отырмыз. Есімі әйгілі АҚШ астрофизигі Фред Эспенактың (Fred Espenak, 1953 ж.т., суреттерде қысқаша – «ФЭ» деп келтіреміз) веб-сайтынан [235] алынған мәліметте, астрономиялық жаңа ай – 1985 жылғы 20 көкек күні 5 сағ. 22 мин. (191 сурет: 6:45), 1986 жылғы 1 желтоқсан күні 16 сағ. 43 мин. (197 сурет: 5:50), 2015 жылғы 18 көкек күні 18 сағ. 57 мин. (192 сурет: 6:10), 2016 жылғы 29 қараша күні 12 сағ. 18 мин. (198 сурет: 6:15) болды деп көрсетіледі. Бірақ, бұл жаңа айларды ЖАК бойынша Темірқазықтың тұсына келген кезде тіркеуге алып, мөлшерін салыстырсақ, бір-бірінен алшақ басқа уақыт мөлшерлері пайда болады (жақша ішінде сәйкес суреті мен басқаша анықталған сағат және минуты көрсетіліп отыр). Көріп отырғанымыздай, Алматы қаласының географиялық координатасы бойынша анықталып отырған астрономиялық жаңа ай мен Фред Эспенак (ФЭ) анықтаған астрономиялық жаңа ай мөлшерлерінің арасындағы айырмашылық 1 сағаттан 12 сағатқа дейін ауытқиды. Біздің түсінуімізше UT (Үйлестірілген Әмбебап Уақыт) бойынша анықталған астрономиялық жаңа айдың мөлшері тиісті (±) айырмашылық сағатты (Қазақстан: +5 сағат [Ақтау, Атырау, Ақтөбе, Орал] және басқа өңірлерде +6 сағат) қосса немесе әлемнің басқа елдерінде 33 кестеге сәйкес (мысалы, –5 сағат, –6 сағат) кемітсе, UT бойынша белгіленген сағат пен минут күллі әлем елдеріне ортақ болуы керек емес пе?! Бұл жағдайды барынша тәптіштеп жазып отыруымыздың себебі, әрбір тоғыс айының бірінші күні осы астрономиялық жаңа айлардың дәл белгіленуіне тікелей байланысты болып отырады. Соған қарамастан, астрономиялық жаңа айларды белгілеген Фред Эспенак жобасын атышулы NASA-ның өзі де қолданатындықтан және күллі ғылыми қауымдастық оны бірауыздан қолдайтындықтан, 34-51 кестелер аралығында келтірілген Тоғыс есебінің күнтізбе кестесінде (1891-2053 жж аралығы), осы астрономиялық жаңа ай мөлшерлерін «аш бәледен қаш бәле» деп ешбір түзетусіз қолданып отырмыз. Себебі, Фред Эспенак мырза мүлде басқаша есептелген астрономиялық жаңа айлардың эфемеридтік мөлшерлерін келтірген болар деген күдігіміз басым болып тұр. Егер бұл жазбаларым ағылшын тіліне аударылып, оны аты аталған ғалымдар мен NASA-ның осы саладағы бас мамандары оқитын болса, астрономиялық жаңа айларға (өліараға) қатысты осы түсінбестікке назар аударар деген ойдамыз. Сөйтсе де, бұл мәселе біржақты шешіліп болғанша, күн тәртібінде жаңа айды (өліара) Темірқазыққа туралап анықтайтын түркі (қазақ) халықтары қолданған тәсіл дұрыс па, әлде 1 сағаттан 12 сағатқа дейін ауытқитын (?) алшақтықпен анықталатын қазіргі астрономия ғылымы қолданатын тәсіл дұрыс па деген мәселенің басы ашық болып тұрады! 1985 жылғы 23 көкек күнінен бастап жүргізілген зерттеулерімізді 2015 жылғы 21 көкек күні қорытып, бірінші сараптамамыздан өткізгенде, күллі әлем пайдаланатын [205] [206] әдебиеттер бойынша түзілген теңдеу жүйесі «минус» –1 күнге кем болып шықты (189-190 суреттер). Жоғарыда келтірген 12-25 кестелерге сәйкес, 30 жылдан кейін жалпы тәуліктер саны 10956 күнге (401 тоғыс айы = 371 туар айы = 30 жыл = 365,2 күн) тең болуы керек еді. Қазіргі ғылым белгілеген мөлшер бойынша 30 жылдық мүшелдің теңдеуі: 1. 365 × 24 + 366 × 6 = 8760 + 2196 = 10956 ÷ 30 жыл = 365,2 (365 күн 4 с. 48 м. 0.0 с.) 2. 29×174+30×197=5046+5910=10956÷371 ай = 29,530997 (29 күн 12 с. 44 м. 38.17 с.) 3. 27×272+28×129=7344+3612=10956÷401 ай = 27,321696 (27 күн. 7 с. 43 м. 14.51 с.) Бірақ, іс жүзінде Тоғыс есебіндегі тәуліктер саны 10955 күнге тең болып шықты: 1. Тоғыс айлары бойынша: 2457133.5 JD – 2446178.5 = 10955 күн ÷ 7 күн = 1565 апта 2. Туар айлар бойынша: 2457130.5 JD – 2446175.5 = 10955 күн ÷ 7 күн = 1565 апта Тоғыс есебі негізделген 30 жылдық мүшелдің іс жүзіндегі теңдеуі: 1. 365 × 25 + 366 × 5 = 9125 + 1830 = 10955 ÷ 30 жыл = 365.167 (365 күн 4 с. 00 м. 0.0 с.) 2. 29×175+30×196=5075+5880=10955÷371 ай = 29.5283 (29 күн 12 с. 40 м. 45.28 с.) 3. 27×273+28×128=7371+3584=10955÷401 ай = 27.3192 (27 күн. 7 с. 39 м. 39.05 с.) Айдың қозғалысы қанша жерден күрделі болса да, қазіргі ғылым белгілеген орташа мөлшер бойынша туар ай мен тоғыс айларының ауытқуы +/– 7-8 сағат болуы керек еді. Бірақ біз зерттеген кезеңде қателік «минус» –1 күнге тең болғанын айттық. Әйтсе де, әділдік үшін айтар болсақ, дәл осындай тәртіппен теория жүзінде жүргізген екінші 30 жылдық 2-ші кезеңде жалпы тәуліктер саны – 10956 күнді құрайтынын көреміз (195-196 суреттер). Самарқанд қаласында Мырза Мұхаммед Тарағай ибн Шахруһ немесе Ұлықбек Көреген (Ulugh Beg, 1394-1449) салдырған әйгілі расытхананың (обсерватория, GPS: 39°40'29.33"N 67° 0'20.31"E) ғылыми бағдарламасы да 30 жылға есептелгені белгілі. Тиісті әдебиеттерде бұл уақыт мерзімі Сатурн сайранының жуық түрде Күнді бір рет айналып шығу уақытына (29,4571 жыл немесе 10759,22 күн) жақын болғандықтан таңдалған дейді. [243] Сөйтсе де, біздің ойымызша Ұлықбек патша мен расытханаға ең бірінші болып ғылыми жетекшілік жасаған Жамшид әл-Қаши (Jamshīd al-Kāshī, 1380-1429) де осы бөлімде кеңінен баяндалған Темірқазық-Үркер-Күн-Жер-Айдың өзара байланысын ашуға әрекет жасаған сияқты болып көрінеді. Себебі, осы зерттеулер жүргізілген расытхана құрылысы «шығыс-батыс» бағыты бойынша емес, «солтүстік-оңтүстік» бағыттары бойынша орналасқан. Оңтүстік тұста эклиптика бойымен Үркер-Күн-Жер-Ай қозғалса, солтүстік тұста – бір орнында мызғымай Темірқазық тұрады. Қазықұрт тауында Ақжан Машанов атамыз зерттеген өте көне (бәлкім Ұлықбек расытханасынан мыңдаған жылдар бұрын салынған) расытхананың жұлдыз координаталарын өлшейтін ұңғысы да «солтүстік-оңтүстік» бағыттары бойынша орналасқанын 1 бөлімде жазған болатынбыз. [114] Ұлықбек патша 1438-1439 жж. «Көрегеннің жұлдыз жинағы» атты еңбегін жариялады. Онда 992 қозғалмайтын жұлдыздардың координаталары мен жұлдыздық жыл (365,2570370 тәулік немесе 365 күн 6 сағат 10 минут 7,9968 секунд, яғни қазіргі мөлшерден небәрі +0,000673997 немесе +58,2333 секунд қана артық) және тропиктік жылдың (365,242534722 тәулік немесе 365 күн 5 сағат 49 минут 14,9999 секунд, яғни қазіргі мөлшерден небәрі +0,0003450522 немесе +29,8125 секунд қана артық) мөлшерлері үлкен дәлдікпен анықталды. Дүниеқоңыз үлкен ұлы Абдул-Латиф Мырза мен дүмше молдалар Ұлықбекті 1449 жылы жауыздықпен өлтірген соң, оның адал шәкірті Алла ад-Дин Али ибн Мұхаммед немесе Али Құсшы (Ali Qushji, 1403-1474) Түркияға қоныс аударып, сол жақта еуропаның болашақ ғалымдарына айнымас бағыт-бағдар берген әйгілі еңбектерін (Gurkhani Zij немесе Zīj-i Sultānī [244]) жариялады. Реті келіп тұрғанда 30 жылдық кезең туралы өзіміз байқаған мына жайды да айта кетпеске болмайды. Иса ғ.с.-ның (Jesus Christ, [245]) туған күнінен басталатын христиан жылсанауы (Anno Domini, [246]) бойынша қазір 2018 жыл өтіп жатқанымен, оның 1-ші жылы ... осы датадан 532 жыл кейін, яғни б.з. 525 жылы 53-ші Рим папасы Иоанн I (St John I, Papa Ioannes, 523-526) дінбасының – тақуа (монах) Кіші Дионисийге (Dionysius Exiguus, [247] латын. «Dionysius the Humble», 470-544) алдағы 95 жылға «Пасха кестесін» жасауға тапсырма беруіне байланысты пайда болды. Батыс Скифияның Добруджа (Dobruja, қазіргі Румыния-Болгария аумағы) қаласында туып өскен қандасымыз (тегі «Сақ-Скиф» болғасын айтып отырмыз) есепке (математика) де, тілге (грек, латын, скиф т.б. тілдерді жақсы білген) де жүйрік, білімді адам болған. Кіші Дионисий алғашқы христиандардың қас жауы болған император Диоклетианның (Diocletian era) дәуірін Иса ғ.с. дәуірімен алмастыру үшін өз есебінің негізіне 532 жылдық мүшелді таңдағаны ешбір дау тудырмайды: 19 Ай жылы × 28 Күн жылы = 532 жыл ÷ 7 күндік апта = 76 Калипп мүшелі 354×210+355×126+383×21+384×175=74340+44730+8043+67200=194313÷532=365,25 күн 355×287+356×49+382×84+383×112=101885+17444+32088+42896=194313÷532=365,25 күн 532 жылдық мүшел – туар аймен де, тоғыс айларымен де жақсы үйлесетіні көрініп тұр! Юлиан күнтізбесі бойынша 1582 жылғы 4-қазан, бейсенбі күні, григориан күнтізбесі бойынша 1582 жылғы 15-қазан, жұма күні – 226-шы Рим папасы Григорий XIII (Gregory XIII, Papa Gregorius Tertius, 1572-1585) «10 күнді санаттан тыс қосу арқылы» (1582 жылғы 4 қазан + 10 күн = 1582 жылғы 15 қазан) қолданысқа тропиктік жылға негізделген жаңа Күн күнтізбесін ендіргенін бәріміз білеміз: 303 × 365 + 97 × 366 = 110595 + 35502 = 146097 ÷ 400 = 365,2425 күн / ÷ 7 = 20871 апта Қазіргі уақытта күллі адамзат баласы христиан жылсанауы бойынша – жылдарын, Григориан күнтізбесі бойынша – күндерін есептеп өмір сүріп жатыр. 1582 жыл – 532 жыл = 1050 жыл ÷ 35 мүшел = 30 жыл ÷ 2 = 15 жылдық индиктион 2299160.5 JD – 1915648.5 JD = 383512 ÷ 35 мүшел = 10957,5 ÷ 371 = 29,53500193 күн 2299160.5 JD – 1915648.5 JD = 383512 ÷ 35 мүшел = 10957,5 ÷ 401 = 27,32540078 күн 2299160.5 JD – 1915648.5 JD = 383512 ÷ 35 мүшел = 10957,5 ÷ 30 = 365,24952381 күн Демек 30 жылдық мүшелді тек Ұлықбек Көреген ғана емес, Рим Папаларының құт мекені – Ватикан (Рим) да қолданған болып шығады. Жоғарыдағы үлкен дәлдікпен құрылған теңдеу жүйесінен Ватикан понтификтерінің (Pontifex Maximus, [129]) астрономиядан мол хабарлары болғанын көре аламыз. Демек, григориан күнтізбесін «Үркерге қатысы бар – Күн күнтізбесі» деп атауымызға әбден болады деп ойлаймыз. (193-194 суреттер) Тоғыс есебінің жүйесін дұрыс түсіну үшін Үркерді үнемі бақылап отыру керек. «Үркерлі айдың бәрі қыс» демекші, Үркерді күз-қыс айларында бақылаған дұрыс болады. Осы кездері Үркер қас қарайған бойы шығыстан көрініп, сағат сайын аспан көгіне қарай биіктей береді. Бұл кездері Ай толық фазасында болады. Бұл кезеңдегі тоғысуларды әдетте дүрбі мен телескопсыз да оңай бақылауға болады. Оқырман қауымға Тоғыс есебінің теңдеуі түсінікті болуы үшін 1985-2015 жж. арасындағы теңдеуге балама түрде 1986-2016 жж. аралығындағы кезеңді мысалға келтіріп отырмыз. ЖАК бойынша 14.12.1986 жылғы (195 сурет) толық Ай (13 тоғыс) мен Үркердің тоғысуы «жарасып тоғысу» түрінде өтті. Бұл тоғысу Алматыдағы әйгілі «желтоқсан оқиғасына» сәйкес келді. 12.12.2016 жылғы толық Ай (13 тоғыс) мен Үркердің тоғысуы «қырбайланып немесе топырақ шашып алыстан тоғысу» түрінде өткені 196 суреттен көрініп тұр. Туар (синодтық) аймен салыстырғанда – тоғыс (сидерлік) айының эфемеридтік мөлшері жете зерттелмегенін жоғарыда айтып өттік. Егер осы жазбалардан кейін қалыптасқан жағдай жақсы жағына қарай өзгеріп жатса нұр үстіне нұр болар еді. Жоғарыда айтылған жайлар мен 12-25 кестелерде келтірілген мәліметтер, расында да ежелгі адамдар бізбен салыстырғанда, табиғаттың ырғағын дұрыс түсіне алғандығын көрсетеді. Тіпті үтір-нүктесі өткен ғасырда қойылған Ай қозғалысының теориясы әлі де толық зерттеліп бітуден ауылы алшақ па деп те ойлаймыз. Жалпы біздің өз зерттеулерімізден байқағанымыз, әлемдік ғылым қауымдастығы Айдың теориясын зерттеу кезінде – Ай мен Үркердің «тоғысуын» да қоса зерттеп отыруы керек. Себебі, Айдың Жерді айналып қозғалуы кезіндегі «ауытқуларына» тек қана Күн мен сайрандар (планеталар) ғана емес, шамамен 440 жарық жылына (135 парсек) тең қашықтыққа орналасқан Үркердің де әсері бар сияқты болып көрінеді. «Все эти периоды колебаний приливной силы действуют на вариации атмосферной циркуляции. Механизм этого воздействия еще не выяснен» [126] деген сұрақтың жауабы – Үркер екендігіне сенімдіміз. Себебі, Ай мен Үркердің тоғысуы қарсаңында және екеуі тоғысқан кезінде расында да Жер бетінде (біздер зерттеген Алматыда) табиғаттың күрт өзгеру құбылысы байқалады. Тіпті табиғатпен бірге адамзат қоғамында да күтпеген жақсы-жаман оқиғалар орын алып жатады. Мұның бәрі жай кездейсоқтықтар деп айта алмаймыз. Өйткені, табиғат пен адамзат тарихында ешқашан да кездейсоқтықтар болмайтынына талай рет куә болдық. 1985 жылдары өз зерттеулерімізді бастағанда, алдымызда осынша күрделі мәселелер күтіп тұрғанын әрине білгеміз жоқ. Уақыт өте келе бір мәселеден екінші мәселе туындап, есептеріміз жиі шатаса бастады. Зерттеулерімізді тез аяқтап тастауға біз асыққанымызбен, уақыт шіркін ешбір асықпады. Ең баста көзімізді жұмып «имандай» сенген ғылыми есеп-қисаптардың біресе ана жерінен, біресе мына жерінен сәйкес келмеушіліктер байқалды. Әйтсе де біздер әуелде әлем ғылымының есептеріне ешбір күдік келтірместен, қателікті өз есеп-қисаптарымыздан іздеп, қаншама уақытымызды текке жоғалтқан (күн, ай емес) «жылдарымыз» қаншама болды десеңізші. Біздер сүйенген ғылыми әдебиеттердегі өзара кереғарлықтар, қаражат тапшылығынан компьютерлендіру мен ғаламтордың мүмкіндіктеріне кеш қол жеткізушілік және т.б. түрлі кедергілердің салдарынан зерттеулеріміз 30 жылдан аса уақытқа созылды. Алланың қолдап-қорғауы болмаса, бұл еңбек жазылмай да қалуы немесе Алладан өлім жетсе басында не ортасында тоқтап қалуы да мүмкін еді. Бірақ олай болмады. Сол үшін Аллаға шексіз иман келтіріп, мың рет тәуба-тәуба деп қайталаймыз!

185-186 суреттер топтамасы. Алматы ендігіндегі автор анықтаған 22.IV.1985 және 23.IV.1985 жылғы тоғыс айларының даталары 185 сурет. Жаңадан туған Ай мен Үркердің «Ауыл-үй қонуы» GPS: 42°47'18.40"N 68°21'20.19"E: 22.IV.1985 жыл, Дс, UT: 09:25, UT +6: 15:25 186 сурет. Ай мен Үркердің «Тоғысқан» не «тоғамдасқан» күні GPS: 42°47'18.40"N 68°21'20.19"E: 23.IV.1985 жыл, Сс, UT: 09:25, UT +6: 15:25



187-188 суреттер топтамасы. Алматы ендігіндегі автор анықтаған 23.IV.1985 жылғы тоғыс айларының даталары 187 сурет. Аймен тоғысқаннан кейін Үркердің «Өріп шығуы» GPS: 42°47'18.40"N 68°21'20.19"E: 23.IV.1985 жыл, Сс, 14:15, UT: 14:15, UT +6: 20:15 188 сурет. Аймен тоғысқаннан кейін Үркердің «Өріп шығуы» GPS: 42°47'18.40"N 68°21'20.19"E: 23.IV.1985 жыл, Сс, 16:00, UT: 16:00, UT +6: 22:00



189-190 суреттер топтамасы. Алматы ендігіндегі автор анықтаған 23.IV.1985 және 21.IV.2015 тоғыс айларының даталары 189 сурет. 30 жылдық 1-кезеңнің 1 жылындағы ең алғашқы «тоғысу» күні GPS: 43°13'N 76°55'E: 23.IV.1985 жыл, Сс, UT: 09:00, 1 тоғыс айы: 2446178.5 JD 190 сурет. 30 жылдық 2-кезеңнің 1 жылындағы ең алғашқы «тоғысу» күні GPS: 43°13'N 76°55'E: 21.IV.2015 жыл, Сс, UT: 09:00, 1 тоғыс айы: 2457133.5 JD (2457133.5 – 2446178.5 = 10955 күн)


191-192 суреттер топтамасы. Алматы ендігіндегі автор анықтаған 20.IV.1985 және 18.IV.2015 туар айлардың сағат-минуты 191 сурет. 30 жылдық 1-кезеңнің 1 жылындағы ең алғашқы «туар ай» күні GPS: 43°13'N 76°55'E: 20.IV.1985 жыл, Сб, UT: 6:45 (ФЭ бойынша 5:22), 2446175.5 JD 192 сурет. 30 жылдық 2-кезеңнің 1 жылындағы ең алғашқы «туар ай» күні GPS: 43°13'N 76°55'E: 18.IV.2015 жыл, Сб, UT: 6:10 (ФЭ бойынша 18:57), 2457130.5 JD (2457130.5 – 2446175.5 = 10955 күн)


193-194 суреттер топтамасы. Рим қаласы ендігіндегі автор анықтаған 5.Х.532 және 15.Х.1582 тоғыс айларының даталары 193 сурет. Римдік 30 жылдық 1-кезеңнің 1 жылындағы ең алғашқы «тоғысу» күні 41°53'N 12°30'E Рим: 5.Х.532 жыл, Сс, UT: 2:00, 19 «толық» тоғысу айы: 1915648.5 JD 194 сурет. Римдік 30 ж. 35-кезеңнің 1 жылындағы «тоғысу» күні 41°53'N 12°30'E Рим: 5.Х.1582 ж., Жм, UT: 2:00, Юлиан күнтізбесі: 2299160.5 JD (2299160.5 – 1915648.5 = 383512 күн) 41°53'N 12°30'E Рим: 15.Х.1582 ж., Жм, UT: 2:00, Григориан күнтізбесі: 2299160.5 JD (383512 күн ÷ 35 = 10957,4857 күн)

195-196 суреттер топтамасы. Алматы ендігіндегі автор анықтаған 14.ХІІ.1986 және 12.ХІІ.2016 тоғыс айла