Қожан қожа кесенесі
| Қожан қожа кесенесі | |
| Жалпы мәлімет | |
|---|---|
| Статусы |
Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіші |
| Түрі |
киелі нысан |
| Орналасуы | |
| Мекен жайы |
Айдарлы ауылынан солтүстікке қарай 15 км |
| Ғимараттың маңыздылығы |
мемлекет қорғауында |
| Биіктігі |
5,40 м |
| Картада орналасуы | |
|
| |
Координаттар: 44°31′48″ с. е. 65°42′56″ ш. б. / 44.53000° с. е. 65.71556° ш. б. (G) (O) (Я)
Қожан қожа кесенесі (шамамен XVII ғ.) – Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген сәулет ескерткіші.
Орналасқан жері
[өңдеу | қайнарын өңдеу]Қызылорда облысы, Сырдария ауданы, Айдарлы ауылынан солтүстікке қарай 15 км жерде орналасқан.
Кесене сипаты
[өңдеу | қайнарын өңдеу]Қожан қожа (руы қожа қорасан) – әйгілі Қорасан атаның ұрпағы. Аңыз бойынша кесенені қарақалпақтар, әулиенің шешесі жағынан туыстары салған (XIX ғасыр басына дейін Сырдарияның төменгі ағысында қарақалпақтар көп болған, негізінен жер шаруашылығымен айналысқан).
Ескерткіш көптеген мемориалды ескерткіштер мен қам кесектерден тұрғызылған қабір үсті ескерткіштерінен, қоршаулардан, сондай-ақ кесенелерден тұратын үлкен қорымда орналасқан. Кесененің алдында аймақтағы жер өңдеу мәдениетінің жоғары деңгейде болғандығын көрсететін көне канал бар.
Кесене шаршы пішінді кірпіштерден (24/25х24/35х5 см, 10 қатар+10 жым – 0,70 м) тұрғызылған, жоспарындағы өлшемі – 6,20х7,75 м, биіктігі – 5,40 м.
Кесене айванды күмбезді. Кіреберісі екі қабырға түріндегі айван іспетті, үсті сырықты-кірпішті жабындымен жабылған. Айван жоспарында шаршы пішінді болып келген негізігі аумақтың қабырғасына (ағаш есікті кіреберіс ойығы бар) оңтүстік-батыстан жалғасқан. Кесененіңі негізгі аумағы күмбез асты барабандарында тұрған күмбезбен көмкерілген. Барабан жоспарында бұрыштары дөңгеленіп келген шаршы тәрізді болып келген. Оның жоғарғы қиығы күмбез негізінен кеңдеу болып келген: соның салдарынан сұлба құралған. Күмбездің өзі пирамида іспетті, төменгі бөлігі бір-бірінен алшақ тұрған, қаландыдан шығыңқы кірпіштер қатарынан тұрады.
Кесене камерасы жоспарында шаршы пішінді болып келген, шаршы негізінен күмбезге дейінгі өтпелік шамамен кіреберіс ойықтың жоғарғы жағынан басталатын қатарлардан тұрады. Ішкі жағынан сыланбағандықтан, шаршы пішіннен дөңгелек пішінге өту анық байқалады. Солтүстік-батыс қабырғада, адам бойындай биіктікте кішкентай қуыс салынған. Кесененің сырты да, іші де сыланбаған, тек айванның ішкі қабырғалары ғана сыланған.
Сағаналар
[өңдеу | қайнарын өңдеу]Қабірханада солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай бағытталып орналасқан үш сағана бар. Қожан қожа қабір үсті ескерткіші солардың ең үлкені, ол камераның түкпірінде орналасқан, одан әрі қарай оның ұлдары Қылыш және Қожакеленнің қабірлері, оңтүстік-шығыс қабырғаның жанында Болат қожаның басы жерленген. Аңыздың баспа нұсқасында Қожан қожа мен Қылыш қожа егіз болған, оларды қылышпен айырып алған, содан Қылыш есімі шыққан. Кесенеден бір жарым метр жерде тағы бір сағана орналасқан, онда Қожан қожаның кіші ұлы Сейіт батыр жатыр.[1]
Дереккөздер
[өңдеу | қайнарын өңдеу]- ↑ Қ 18 Қазақстан Республикасының тарихи және мәдени ескерткіштерінің жинағы. Қызылорда облысы. – Алматы: Аруна, 2011. – 504 б. ISBN 9965-26-382-5
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||
