Қондырша шайқасы
| Қондырша шайқасы | |||
| Негізгі қақтығыс: Әмір Темірдің Алтын Ордаға жорықтары | |||
| Дата | |||
|---|---|---|---|
| Орын |
Қондырша өзені, қазіргі Самара облысы, Ресей | ||
| Себеп |
Әмір Темір мен Тоқтамыс хан арасындағы Алтын Ордадағы билік пен Дешті Қыпшаққа үстемдік үшін күрес | ||
| Статусы |
Аяқталды | ||
| Аумақтық өзгерістер |
Тоқтамыс хан әскері ауыр жеңіліске ұшырады, бірақ Алтын Орда мемлекеті сақталып қалды | ||
| Қарсыластар | |||
|
| |||
| Қолбасшылары | |||
|
| |||
| Тараптар күші | |||
| |||
| Шығындар | |||
| |||
| Жалпы шығындар | |||
| |||
|
Шайқас барысында алғашқы бастаманы Тоқтамыс әскері қолға алғанымен, Әмір Темір қосымша күштерді енгізіп, қарсы шабуылға шығып жеңіске жетті. Бұл шайқас Темірдің Алтын Ордаға қарсы алғашқы ірі жорығының шешуші кезеңі болды. | |||
Қондырша шайқасы — 1391 жылғы 18 маусымда Әмір Темір әскері мен Тоқтамыс хан бастаған Алтын Орда жасақтары арасында Қондырша өзені бойында өткен ірі шайқас. Бұл қақтығыс Тоқтамыс–Әмір Темір соғысының шешуші кезеңдерінің бірі болып саналады және Алтын Орданың саяси тарихына елеулі ықпал етті.[1]
Зерттелуі
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Қондырша шайқасы Алтын Орда тарихын зерттеген көптеген тарихшылардың еңбектерінде қарастырылған. Михаил Иванин, Александр Якубовский, Георгий Вернадский, Мұрат Сафарғалиев, Лев Гумилев, Альфред Халиков және Рамиль Бариев бұл жорық Алтын Орданың әлсіреуіне және Еділ бойындағы саяси жағдайдың өзгеруіне айтарлықтай әсер етті деп бағалайды.[2] Ал тарихшы В. Л. Егоров шайқастың тарихи маңызын біршама төмен бағалап, Тоқтамыс жеңілгенімен, Алтын Орданың экономикалық әлеуеті сақталып, ханның билігі бірден құлаған жоқ деген пікір білдіреді.[3]
Шайқастың себептері мен салдарын қазіргі заманғы зерттеушілер Ильнур Миргалеев пен Ф. М. Ибятов та жан-жақты талдаған. Сонымен қатар француз тарихшысы Мари-Франс Шамруа, америкалық шығыстанушы Питер Голден, Даниэль ДеВиз және Д.-Е. Шеффер еңбектерінде де бұл оқиғаға кеңінен тоқталады.[4]
Алғышарттары
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Қақтығыстың негізгі себебі Тоқтамыс хан мен Ақсақ Темірдің Шыңғыс хан империясының мұрасына таласуы болды. Ақсақ Темір Хорезмнің Алтын Ордаға қарасты бөлігін, сондай-ақ Шағатай ұлысы мен Елхан мемлекеті иеліктерін өз билігіне қосуды көздеді.[5] Өзін заңды Шыңғыс әулетінің өкілі санаған Тоқтамыс Темірдің бұл талаптарын мойындамай, оны Алтын Орданың мүдделеріне төнген қауіп деп қабылдады. Осы қайшылықтар 1385 жылдан бастап екі мемлекет арасында ашық соғысқа ұласты.[6]
Жорықтың басталуы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]1390 жылдың соңында Ақсақ Темір әскері Кавказ арқылы Алтын Орда шекарасына жетіп, Дербентті басып алды. Тоқтамыс негізгі шабуыл дәл осы бағыттан болады деп есептеп, қорғанысын Кавказ маңына шоғырландырды. Алайда Темір күтпеген жерден Көк Орданың кең даласы арқылы жылжуды таңдады.[7]
Жорыққа дайындық бірнеше айға созылды. Парсы шежірешілері Абд ар-Раззақ Самарқанди мен Мирхондтың мәліметтері бойынша, Темір әскеріне бір жылға жететін азық-түлік қорын жинау бұйырылған.[8]
Темірдің жорығы туралы хабар алған Тоқтамыс оң және сол қанаттағы барлық жасақтарды жинауға кірісті. Уақыт ұту үшін ордалық жасақтар қарсыласқа ұсақ шабуылдар жасап, жалған оттар жағып, өз күшінің санын жасырып отырды. Сонымен бірге олар шегіне отырып, күйдірілген жер тактикасын қолданды. Соның салдарынан Темір әскері азық-түлік тапшылығына ұшырады, ал әскерге тамақты үнемдеу туралы қатаң бұйрық берілді.[9]
Тоқтамыс Жайық өзенінің оң жағалауындағы Қырықкөл маңында қарсыласын тұзаққа түсіруді жоспарлағанымен, Темір әскері өзеннің жоғарғы ағысынан жасырын өтіп кетті. Осыдан кейін Тоқтамыс шегінуге мәжбүр болды. Ақыры Темірдің ұлы Омар Шейх басқарған шамамен 20 мыңдық атты жасақ Алтын Орда әскерін қуып жетіп, шешуші шайқасқа мәжбүрледі.[10] Тоқтамыс хан 1391 жылғы 18 маусымда Қондырша өзенінің бойында Әмір Темір әскерімен шешуші шайқасқа шықты.[11] Шайқастың алғашқы кезеңінде бастама Алтын Орда әскерінің қолында болды. Тоқтамыс жасағы жойқын шабуыл жасап, қарсыластың екі қанатын айналып өтіп, Әмір Темірдің тылына шықты. Олар Омар Шейхтің жасағы мен Шейх Темір басқарған сұлдұс тайпасының бөлімдерін қоршауға алып, Темір әскері сапында абыржу туғызды. Соның салдарынан Әмір Темір қоршауда қалған бөлімдерін құтқару үшін негізгі күштерін кері бұруға мәжбүр болды.[12]
Алайда шайқастың барысы Алтын Орда әмірлерінің бір бөлігінің сатқындығынан кейін өзгерді. Қанаттағы жасақтарды басқарған бірнеше әмір қоршау басталған сәтте ұрыс алаңынан шегініп кетті. Соның нәтижесінде Алтын Орда әскерінің сапы созылып, бөлімдер арасындағы байланыс әлсіреді әрі қорғаныс шебінде үлкен алшақтық пайда болды. Осыны тиімді пайдаланған Әмір Темір әскері шабуылға көшіп, Мираншах пен Мұхаммед Сұлтан басқарған жасақтар Алтын Орда әскерінің орталығы мен сол қанатына күйрете соққы берді. Ақырында Тоқтамыс хан шегінуге мәжбүр болды. Екі жақ та ауыр шығынға ұшырады.[13]
Тарихшылардың пікірінше, Тоқтамыстың әскери әлеуетін толық пайдалана алмауына қарсыластың күтпеген бағыттан басып кіруі әсер етті. Сонымен қатар Әмір Темір шайқастың алғашқы кезеңінде белсенді қорғанысқа сүйеніп, кейін орталық бағытқа шешуші қарсы шабуыл жасауды көздейтін «кірпі» тактикасын сәтті қолданды. Дегенмен көптеген зерттеушілер Алтын Орданың жеңілуінің басты себептерінің бірі ретінде Әмір Темірдің Тоқтамыс ханның кейбір қолбасшыларын өз жағына сатып алуын атайды.[14]
Шығындары
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Қондырша шайқасында екі тарап та өте көп адамынан айырылды.[15] Мұхаммед ибн Мұхаммед Адрианопольскийдің мәліметі бойынша, Алтын Орда әскері 100 мыңнан астам сарбазынан айырылған. Парсы дереккөздерінде Әмір Темір әскерінің нақты шығыны көрсетілмейді, өйткені олардың басым бөлігі Темірді мадақтауға арналған еңбектер болып табылады. Соған қарамастан тарихшы М. Г. Сафарғалиев Фра Мауро жасаған картадағы мәліметтерге сүйене отырып, Әмір Темір әскері де шамамен 100 мыңға жуық адамынан айырылған деген қорытындыға келген.[16]
Дереккөздер
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]- ↑ Yakubovsky A. Yu. Золотая Орда и её падение — Издательство Академии наук СССР, 1950.
- ↑ Вернадский Г. В. Монголы и Русь — Аграф, 1997.
- ↑ Егоров В. Л. Историческая география Золотой Орды — Наука, 1985.
- ↑ Golden Peter B. Central Asia in World History — Oxford University Press, 2011.
- ↑ Manz Beatrice Forbes The Rise and Rule of Tamerlane — Cambridge University Press, 1989.
- ↑ May Timothy The Mongol Empire — Edinburgh University Press, 2018.
- ↑ Миргалеев И. М. Политическая история Золотой Орды — Институт истории АН РТ, 2003.
- ↑ Manz Beatrice Forbes Power, Politics and Religion in Timurid Iran — Cambridge University Press, 2007.
- ↑ Гумилёв Л. Н. Древняя Русь и Великая степь — Айрис-пресс, 2008.
- ↑ Иванин М. И. О военном искусстве монголов и среднеазиатских народов — Военное издательство, 1875.
- ↑ Timur. Encyclopædia Britannica. Тексерілді, 28 шілде 2026.
- ↑ Tamerlane: The Conqueror of the World. Archive.org. Тексерілді, 28 шілде 2026.
- ↑ Timur. World History Encyclopedia. Тексерілді, 28 шілде 2026.
- ↑ The Successors of Genghis Khan. Columbia University Press. Тексерілді, 28 шілде 2026.
- ↑ The Successors of Genghis Khan. Columbia University Press. Тексерілді, 28 шілде 2026.
- ↑ Tamerlane: The Conqueror of the World. Archive.org. Тексерілді, 28 шілде 2026.