Мазмұнға өту

Қорған гипотезасы

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Қорған гипотезасы бойынша үнді-еуропатілділердің шам. б.з.б. 4000–1000 жылдары арасындағы көші-қоны. Ортада: Ұлы Дала мәдениеттері
 
1: Анатолия тілдері (ескі атаүндіеуропа)
 
2: Афанасьев мәдениеті (ерте АтҮнЕу)
 
3: Ямная мәдениетінің таралуы
(Қаратеңіз-Каспий даласы, Дунай маңы) (кейінгі АтҮнЕу)
 
4A: Батыс Баулық керамика мәдениеті
 
4B: Қоңырау тектес кубоктар мәдениеті
(үнді-еуропатілділер қабылдады)
 
4C: Қоңырау тектес кубоктар мәдениеті
 
5A-B: Шығыс баулық керамика; 5C: Синташта мәдениеті (атаүндіиран)
 
6: Андроново
 
7: Үндіарийлер (A: Митанни; B: Үндістан)
 
8: Грек
 
9: Ирандық
 
Атабалтықславян
Көрсетілмегені: Армяндар, батыс даладан тарады

Қорған гипотезасы (Дала гипотезасы, Шығысеуропа гипотезасы) — атаүндіеуропа тілінің шыққан жерін, оның қалай Азия мен Еуропа түрлі аймақтарына тарағанын анықтауды көздеген гипотезалардың ең қабылданғаны.[1][2] Гипотеза бойынша, Қара теңізден солтүстікте орналасқан Қаратеңіз даласын мекендеген Қорған мәдениеті — атаүндіеуропа тілінің ең ықтимал тұңғыш иелері. Мәдениет атауы орыс пен еуропа тілдеріне түркі тілдерден келген болатын және «оба» дегенді білдіреді.

Гипотезаны Отто Шрадер (1883) мен Гордон Чайлд (1926) ұсынған.[3][4] Гипотезаны Мария Гимбутас, терминді бірнеше мәдениетті, соның ішінде Ямная мәдениетін біріктіріп айту үшін қолданған ғалым, 1950 жылдары жүйеледі. 2000 жылдары Дэвид Энтони оның орнына Ямная мәдениетінің негізгі бөлігін және оның басқа мәдениеттермен байланысын анықтамалық нүкте ретінде пайдаланды.

Гимбутас Қорған мәдениетін төрт түрлі заманға бөліп анықтаған. Ең көнесі — I Қорғанның (ағылш. Kurgan I) қатарында энеолит кезінде (б.з.б. ерте IV мыңжылдықта) Днепр-Еділ аймағын мекендеген Самара мен Сероглазовка мәдениеттері болды. Осы мәдениеттердің халқы көшпенді пасторалистер еді. Олар гипотеза бойынша ерте III мыңжылдыққа қарай Қаратеңіз-Каспий даласын да, Шығыс Еуропаны да мекендеп жүрді.[5]

XXI ғасырда жасалған генетикалық тестілеу Еуропа мен Оңтүстік Азиядағы бірнеше халықтардың шынымен де Қара теңіз маңынан көшіп келгенін дәлелдеді. Осы себептен Қорған гипотезасы өзге теориялармен, соның ішінде Анатолия гипотезасымен салыстырғанда ықтималдырақ көрінеді.[6][7][8][9][10]

Дереккөздер

[өңдеу | қайнарын өңдеу]
  1. ↑ Mallory 1989, p. p. 185, "The Kurgan solution is attractive and has been accepted by many archaeologists and linguists, in part or total. It is the solution one encounters in the Encyclopædia Britannica and the Grand Dictionnaire Encyclopédique Larousse.".
  2. ↑ Strazny 2000, p. 163. "The single most popular proposal is the Pontic steppes (see the Kurgan hypothesis)..."
  3. ↑ Renfrew Colin Archaeology and Language: The Puzzle of Indo-European Origins — CUP Archive. — P. 37–38. — ISBN 978-0-521-38675-3.
  4. ↑ Jones-Bley, Karlene (2008). "Proceedings of the Eighteenth Annual Indo-European Conference, Los Angeles, November 3–4, 2006" (in en). Historiographia Linguistica 35 (3): 465–467. doi:10.1075/hl.35.3.15koe. ISSN 0302-5160. 
  5. ↑ Gimbutas 1985, p. 190.
  6. ↑ Haak et al. 2015.
  7. ↑ Allentoft (2015). "Population genomics of Bronze Age Eurasia". Nature 522 (7555): 167–172. Bibcode 2015Natur.522..167A. doi:10.1038/nature14507. PMID 26062507. https://depot.ceon.pl/handle/123456789/13155. 
  8. ↑ Mathieson, Iain; Lazaridis, Iosif; Rohland, Nadin; Mallick, Swapan; Patterson, Nick; Roodenberg, Songül Alpaslan; Harney, Eadaoin; Stewardson, Kristin et al. (2015). "Genome-wide patterns of selection in 230 ancient Eurasians" (in en). Nature 528 (7583): 499–503. Bibcode 2015Natur.528..499M. doi:10.1038/nature16152. ISSN 1476-4687. PMC 4918750. PMID 26595274. 
  9. ↑ Narasimhan, Vagheesh M.; Patterson, Nick; Moorjani, Priya; Rohland, Nadin; Bernardos, Rebecca; Mallick, Swapan; Lazaridis, Iosif; Nakatsuka, Nathan et al. (2019). "The formation of human populations in South and Central Asia" (in en). Science 365 (6457). doi:10.1126/science.aat7487. ISSN 0036-8075. PMC 6822619. PMID 31488661. 
  10. ↑ Shinde, Vasant; Narasimhan, Vagheesh M.; Rohland, Nadin; Mallick, Swapan; Mah, Matthew; Lipson, Mark; Nakatsuka, Nathan; Adamski, Nicole et al. (2019-10-17). "An Ancient Harappan Genome Lacks Ancestry from Steppe Pastoralists or Iranian Farmers" (in English). Cell 179 (3): 729–735.e10. doi:10.1016/j.cell.2019.08.048. ISSN 0092-8674. PMC 6800651. PMID 31495572. 

Қолданылған әдебиет

[өңдеу | қайнарын өңдеу]
  • Mallory J. P. In Search of the Indo-Europeans: Language, Archaeology, and Myth — Thames & Hudson, 1989. — ISBN 0-500-27616-1.
  • Strazny Philipp Dictionary of Historical and Comparative Linguistics — 1st. — Routledge, 2000. — ISBN 978-1-57958-218-0.
  • Gimbutas Marija Primary and Secondary Homeland of the Indo-Europeans: comments on Gamkrelidze–Ivanov articles Vol. 13. — P. 185–201.
  • Haak W, Lazaridis I, Patterson N, Rohland N, Mallick S, Llamas B, Brandt G, Nordenfelt S, Harney E, Stewardson K, Fu Q, Mittnik A, Bánffy E, Economou C, Francken M, Friederich S, Pena RG, Hallgren F, Khartanovich V, Khokhlov A, Kunst M, Kuznetsov P, Meller H, Mochalov O, Moiseyev V, Nicklisch N, Pichler SL, Risch R, Rojo Guerra MA, Roth C, Szécsényi-Nagy A, Wahl J, Meyer M, Krause J, Brown D, Anthony D, Cooper A, Alt KW, Reich D Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe — 2015 Vol. 522. — P. 207–211.
«https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=Қорған_гипотезасы&oldid=3520958» бетінен алынған