Қор болғандар мен қорланғандар
| Қор болғандар мен қорланғандар | |
| Униженные и оскорблённые | |
.jpg) Н. Н. Каразин иллюстрациясы (1893) | |
| Жанр | |
|---|---|
| Авторы | |
| Түпнұсқа тілі | |
| Жазылған жыл | |
| Жариялануы | |
| Жеке басылым |
1861 жылы Санкт-Петербургте жеке кітап болып басылды |
| Баспагер |
«Время» журналы |
«Қор болғандар мен қорланғандар» (орыс. Униженные и оскорбленные) — орыс жазушысы Фёдор Михайлович Достоевскийдің романы.[1]
Жазылу тарихы және жариялануы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Бұл шығарма жазушының каторгадан оралғаннан кейін жазған алғашқы ірі туындысы болып табылады. Роман алғаш рет 1861 жылы «Время» журналында жарық көрді. Шығарма бастапқыда «Қор болғандар мен қорланғандар. “Сәтсіз жазушының” жазбаларынан» деген атаумен жарияланып, Достоевскийдің ағасы Михаил Достоевскийге арналды.[2]
«Время» журналы Фёдор Достоевский мен оның ағасы Михаилдің редакторлығымен шыға бастады. Журналды толықтыру үшін Достоевский бірнеше нөмірге жалғастырып жариялауға болатын көлемді роман жазуға мәжбүр болды. Шығарманың едәуір бөлігі журналдың әрбір жаңа санына тапсыру мерзіміне қарай бөлім-бөлім болып жазылды.[3] Романның идеясы 1857 жылы пайда болды. 1860 жылы Санкт-Петербургке көшкеннен кейін Достоевский өз ойын жүзеге асыруға кірісті. 1861 жылдың шілдесінде шығарманың соңғы бөлімі жарық көрді. Сол жылы роман Санкт-Петербургте жеке кітап болып басылып шықты. Жазушының көзі тірісінде шығарма тағы екі рет — 1865 және 1879 жылдары қайта басылды.[4] Романда бірнеше жерде Иван Петровичтің атынан автор өзінің алғашқы «Бейшаралар» романымен байланысты оқиғаларды баяндайды. Бұл шығарма 1846 жылы «Петербург жинағында» жарық көріп, үлкен жетістікке жеткен болатын. Оны, атап айтқанда, Виссарион Григорьевич Белинский жоғары бағалаған.
Сын-пікірлер
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Роман сыншылар тарапынан ұстамды түрде қабылданды. Бұл жазушының ұзақ жылдарға созылған айдаудан кейін әдебиетке қайта оралуына байланысты болған сақтықпен түсіндірілді. Тек демократиялық бағыттағы «Современник» журналы ғана романның елеулі кемшіліктерін көрсете отырып, жалпы алғанда шығарманы оң бағалады.
Сюжеті
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Роман жас жазушы Ваняның атынан баяндалады. Оның өміріндегі көптеген оқиғалар автобиографиялық сипатқа ие. Романдағы оқиға уақыты нақты көрсетілмеген. Достоевскийдің әдеби қызметінің алғашқы кезеңі 1840-жылдарға сәйкес келеді. Романда сол дәуірдегі әдеби орта өкілдерінің кейбірі бүркемеленген түрде бейнеленген. Мысалы, Виссарион Белинский «сыншы Б.» деген атымен көрсетілген. Шығармадағы кейбір оқиғалар тек 1840-жылдар өмірінің көрінісі ғана емес екенін байқатады. Романда тарихи уақыт жағынан бірнеше ауытқулар кездеседі. Оқиғалар шамамен бір жарым жыл көлемінде өтсе де, шығармада роман жарияланған кезеңге жақын тарихи деректер, соның ішінде Андрей Александрович Краевский шығарған «Энциклопедия» туралы мәліметтер аталады. Осылайша романның басы мен соңында айтылатын тарихи оқиғалардың арасында он екі жылдан астам уақыт айырмашылық бар.[5]
Ваня кедей помещик Ихменевтің отбасында оның қызы Наташамен бірге тәрбиеленеді. Ихменевтің дәулетті көршісі князь Валковский оның шаруашылық қабілетін бағалап, оны өз иелігінің басқарушысы етіп тағайындайды. Кейін князь одан ұлы Алёшаны тәрбиелеуге көмектесуін сұрайды. Алайда Алёша Ихменевтердің үйіне келгеннен кейін көп ұзамай түрлі өсек тарайды. Ихменев қызын Алёшаға үйлендіргісі келеді, олардың қарым-қатынасын қолдайды және князьдің мүлкін басқаруда адал емес деген айыптар пайда болады. Осыдан кейін князь Ихменевке қарсы сот ісін бастайды.[6] Жағдайды қиындатқан нәрсе — Алёша мен Наташа Ихменева ата-аналарының еркіне қарсы қосылуды шешеді. Ваня Наташаны жақсы көреді және оған барлық жағынан көмектесуге тырысады.[7]
Романның екінші сюжет желісі 13 жастағы Елена немесе Нелли есімді қыздың тағдырына байланысты. Ваня оны қатыгез қамқоршысының қолынан құтқарып, өз үйіне орналастырады. Неллидің бейнесі көп жағдайда Чарльз Диккенстің «Ежелгі заттар дүкені» романындағы басты кейіпкермен үндеседі. Оның анасының тарихы кей тұстарда князь Валковскийдің тағдырымен байланысады.
Роман топографиясы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Кейінгі шығармаларында жиі кездесетіндей, бұл романдағы оқиғалар Санкт-Петербург қаласында өтеді. Достоевский кейіпкерлер жүрген жерлерді және қала кеңістігін барынша дәл көрсетуге тырысқан. Романда Вознесенский даңғылы, әңгімелеуші Иеремия Смит есімді қартпен кездесетін орын, сондай-ақ князь Валковскиймен маңызды әңгіме болған мейрамхана орналасқан Үлкен Теңіз көшесі аталады.
Кейіпкерлер
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]- Иван Петрович — шығарманы баяндаушы жас жазушы.
- Николай Сергеевич Ихменев — помещик.
- Анна Андреевна Ихменева (қыз кезіндегі тегі Шумилова) — Ихменевтің әйелі.
- Наташа — Ихменевтердің қызы.
- Князь Пётр Александрович Валковский.
- Князь Алексей Петрович Валковский (Алёша) — Пётр Валковскийдің ұлы.
- Иеремия Смит — қарт, алғашқы таныс.
- Нелли (Елена) — Смиттің немересі.
- Филипп Филиппович Маслобоев — Иван Петровичтің ескі танысы.
- Александра Семёновна — Маслобоевтің әйелі.
- Катерина Фёдоровна — үш миллион рубль көлемінде жасау алған әйел.
- Анна Трифоновна Бубнова — Неллидің қамқоршысы.
Стиль ерекшеліктері
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Романда XIX ғасырдың ортасындағы натуралдық мектеп дәстүрінің ықпалы байқалады. Бұл бағыт қаланың төменгі әлеуметтік топтарының өмірін және тұрмыстық шындықты егжей-тегжейлі суреттеуге ерекше көңіл бөлді. Сонымен қатар шығармада Батыс Еуропа реализмінің, әсіресе Чарльз Диккенс пен Эжен Сю шығармашылығының әсері көрінеді. Олардың туындыларына тән күрделі «құпия» сюжеттер, кейіпкерлердің белгісіз өткені және қылмыс пен ар-намыс мәселелері романда да кездеседі. Сонымен бірге бұл шығармада кейіпкерлерді суреттеудегі терең психологизм айқын байқалады. Кейіпкерлер тек әлеуметтік тип ретінде емес, белгілі бір идеялар мен дүниетанымдардың тасымалдаушысы ретінде көрсетіледі.
Шығарманың экрандалуы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Роман бірнеше рет экранға шығарылған.
- 1915 жылы режиссер Иосиф Сойфердің қойылымымен романның екі бөлімді экранизациясы жарық көрді. Фильмге Соловцов театры әртістерінің труппасы қатысты.
- 1926 жылы роман желісі бойынша режиссер Мэриан Дедерконың «Жүрек үні» (Głos serca) атты поляк фильмі түсірілді.
- 1958 жылы Италияда режиссер Витторио Коттафавидің «Қор болғандар мен қорланғандар» (Umiliati e offesi) атты шағын телехикаясы шықты.
- 1960 жылы режиссер Франсуа Жирдің роман негізінде түсірген «Наташаның тарихы» (L'histoire de Natacha) атты француз телевизиялық фильмі көрсетілді.
- 1961 жылы режиссер Сенне Руффаердің «Қор болғандар мен қорланғандар» атты бельгиялық телевизиялық фильмі жарық көрді.
- 1971 жылы Благоя Андреевтің режиссерлігімен югославиялық телевизиялық фильм түсірілді.
- 1977 жылы режиссер Рауль Арайсаның «Қор болғандар мен қорланғандар» атты мексикалық телехикаясы шықты.
- 1979 жылы Малый театрының спектаклі негізінде телевизиялық нұсқа түсірілді. Қойылым режиссерлері — Евгений Велихов пен Мария Муат.
- 1991 жылы режиссер Андрей Андреевич Эшпай түсірген «Қор болғандар мен қорланғандар» атты көркем фильм экранға шықты.
- 2005 жылы Геннадий Чихачёв жетекшілік ететін Мәскеу мемлекеттік музыкалық театры роман желісі бойынша Александр Журбиннің музыкасына қойылған мюзикл ұсынды.
- 2005 жылғы 4 ақпанда Пермь академиялық «Театр-Театр» театры роман негізінде «Владимир алаңы» атты мюзикл қойды.
Дереккөздер
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]- ↑ Роман «Униженные и оскорбленные» (1861): История создания и критика. Федор Достоевский. Антология жизни и творчества. Тексерілді, 29 шілде 2026.
- ↑ «Униженные и оскорбленные» как экспериментальный роман Ф. М. Достоевского. Научная электронная библиотека КиберЛенинка. Тексерілді, 29 шілде 2026.
- ↑ Комментарии к роману Ф.М. Достоевского «Униженные и оскорбленные». Русская виртуальная библиотека (РВБ). Тексерілді, 29 шілде 2026.
- ↑ Наказание в романе Ф.М. Достоевского «Униженные и оскорбленные». Известия Алтайского государственного университета. (2015). Тексерілді, 29 шілде 2026.
- ↑ Достоевский Ф. Униженные и оскорбленные. Приозерск қалалық орталықтандырылған кітапхана жүйесі. Тексерілді, 29 шілде 2026.
- ↑ Ф. М. Достоевский. Полный текст романа «Униженные и оскорбленные». Библиотека Максима Мошкова (Az.Lib.Ru). Тексерілді, 29 шілде 2026.
- ↑ Тема творчества в романе Ф.М. Достоевского «Униженные и оскорбленные». Язык и текст (PsyJournals.ru). (2021). Тексерілді, 29 шілде 2026.