Қошқармүйіз (ою-өрнек)
Қошқармүйіз — қойдың төбесі мен екі жаққа иіріле түскен мүйіз бейнесінде келіп, оның қолтық тұсынан қойдың құлағын долбарлайтын тағы бір шолақ мүйіз тәрізді екі буын шығып тұратын ою-өрнек.[1] Бұл өрнек қазақ ұлттық ою-өрнек жүйесінің ең негізгі, басты элементі және бүкіл композициялық құрылымдардың алтын діңгегі болып табылады.
Сипаттамасы мен жасалу ерекшелігі
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Одан байқаған адамға қошқардың тұмсық пішіні аңғарылады. Текеметте, сырмақта, басқұрда, алашада, кілемде, былғары, сүйек, ағаш, зергерлік бұйымдардың барлық түрінде кездеседі. Киізден жасалған бұйымдарда бұл ою түсті шүберектермен ойылып, құрақ, яғни аппликациялық өрнек түрінде де тігіледі.[2]
Өрнектің сызықтық құрылымы симметрия заңдылығына бағынады. Мүйіз элементтерінің оң және сол жақ бөліктері бір-біріне толықтай сәйкес келіп, тепе-теңдікті сақтайды. Кілем тоқу өнерінде бұл өрнек орталық композицияны (көлді) толтыру үшін де, жиектерді (жиектік өрнектерді) безендіру үшін де қолданылады.
Тарихы мен дүниетанымдық астары
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Қошқармүйіз өрнегінің тамыры өте тереңде, қола және темір дәуірлеріндегі сақ, ғұн, үйсін мәдениеттерінен бастау алады. Археологиялық қазба жұмыстары кезінде табылған көне қорғандардағы бұйымдар мен тасқа салынған петроглифтерде бұл өрнектің алғашқы элементтері анық байқалады.
Қазақ қолөнері мен тұрмыстық бұйымдарында бұл өрнек басты элементтердің бірі ретінде кеңінен таралған.[3] Мал шаруашылығымен айналысқан көшпелі халықтың дүниетанымында қошқармүйіз молышылықтың, береке мен байлықтың символдық белгісі ретінде қабылданған.[4] Көшпелі қазақтар үшін төрт түлік мал өмір сүрудің кепілі болғандықтан, қошқар мен қойдың бейнесі құт-берекенің, тоқшылықтың тікелей нышаны ретінде бағаланды.
Түрлері мен туынды элементтері
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Қошқармүйіз өрнегі негізінде дамыған және онымен сабақтас келетін бірнеше туынды өрнек түрлері бар:
- Қос мүйіз — екі мүйіздің тек жоғарғы жағы ғана иіріліп келетін, композицияның шеткі бөліктерінде жиі қолданылатын нұсқасы.
- Теке мүйіз — текенің мүйізіне ұқсас, сәл тіктеу және қырлы болып келетін элемент.
- Сынық мүйіз — геометриялық пішіндерге бейімделген, бұрыштары тік болып келетін, көбіне алаша мен басқұр тоқуда кездесетін түрі.
- Төртқұлақ — төрт бағытқа қарай таралған қошқармүйіз элементтерінің орталық бір нүктеде бірігуінен тұратын күрделі розеткалық өрнек.
Қазіргі сәулет пен дизайндағы рөлі
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Бүгінгі таңда қошқармүйіз өрнегі тек дәстүрлі тұрмыстық бұйымдарда ғана емес, заманауи сәулет өнерінде, ғимараттардың қасбеттерін (фасадтарын) безендіруде, интерьер дизайнында және ұлттық нақыштағы заманауи киімдерді (мода индустриясын) жасауда кеңінен қолданылады. Ол қазақ ұлттық мәдениетінің әлемдік деңгейдегі басты визуалды брендіне айналды.[5]
Дереккөздер
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]- ↑ Қазақ халқының қолөнері: Ою-өрнектер жинағы. — Алматы: Өнер, 2002. — ISBN 5-89800-145-X.
- ↑ Тәжімуратов Ә. Шебердің қолы ортақ: Қазақтың халықтық қолөнері мен өрнек жүйесі. — Алматы: Қазақстан, 1977.
- ↑ Жәнібеков Ө. Уақыт керуені: Қазақ мәдениеті мен қолөнерінің генезисі. — Алматы: Жазушы, 1992. — ISBN 5-605-01089-4.
- ↑ Қазақстан: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 1998. — ISBN 5-89800-123-9.
- ↑ Өмірбекова М.Ш. Энциклопедия. Қазақтың ою-өрнектері. – Алматы: "Алматыкітап" ААҚ, ISBN 9965-24-076-0