Қоқан хандығының Қырғызстанды жаулап алуы
Қоқан хандығының Қырғызстанды жаулап алуы (қыр. Кокон хандыгынын Кыргызстанды каратып алышы) — XVIII ғасырдың соңы мен XIX ғасыр бойында Қоқан хандығы тарапынан қазіргі Қырғызстан аумағының үлкен бөлігіне саяси және әскери бақылау орнату үдерісі. Бұл жағдай Ферғана аңғарында Қоқан мемлекетінің күшеюі, оның солтүстік және шығыс аймақтарға кеңеюі, жергілікті қырғыз ру-тайпаларының қарсылығы жағдайында жүрген.[1]
Қоқан хандығының Қырғызстанды өз қарамағына алуы кезеңінде Қоқан билеушілері Қырғызстан аумағында бекіністер, әскери тірек пункттерін құрып, салық жүйесін енгізіп, жергілікті халықтан алым-салық жинауға тырысқан. Алайда қырғыздардың кейбір өңірлердегі көтерілістері, ішкі саяси тұрақсыздық және хандықтағы дағдарыс бұл билікті әлсіретті. XIX ғасырдың екінші жартысында Қоқан хандығының құлау үдерісі күшейіп, 1876 жылы хандық жойылуымен бірге оның Қырғызстан аумағындағы саяси үстемдігі де аяқталды.[2]
Тарихы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Қоқан хандығының саяси-әкімшілік жағынан одан әрі дамуы нәтижесінде дербес ішкі және сыртқы саясат қалыптасты. Ферғана аңғарының экономикалық жағдайы нығайды. Қоқан хандығы Ферғана аңғарынан тыс жатқан аумақтарды өзіне бағындырды.[3]
Қоқан хандығындағы саяси-әлеуметтік дағдарыс және құлау кезеңі — 1842–1876 жылдар аралығында Қоқан хандығы аумағында саяси-әлеуметтік дағдарыстардың күшеюі және хандықтың құлау кезеңі. Бұл уақытта әлеуметтік топтар мен феодалдық қауымдар арасындағы ішкі қайшылықтар артып, мемлекеттік құрылым толық реформаланбады, орталық биліктің феодалдық қанауы күшейді. Соның салдарынан саяси дағдарыстар, азаматтық қақтығыстар мен көтерілістер жиілеген. 1873–1876 жылдары халық қозғалысы Қоқан мемлекетін түбегейлі жойды. Нәтижесінде Ферғана аңғарын Ресей отаршыларының қол астына өтуіне қолайлы жағдай қалыптасты. 1741–1750 жылдары Ферғанаға қалмақтар бірнеше рет басып кірген. Сыртқы қауіп кезінде Қоқан–қырғыз одағы құрылды. Қоқан бегі Абдулкарим, Фазыл би және жергілікті қырғыз-қыпшақ тайпалары қалмақтарға қарсы бірлесіп күрес жүргізді. Қақтығыстар Ақсу маңында қатты өтті. Бұл жерде Құтлық Саййид әулеті қалмақтарға белсенді қарсылық көрсеткен.[4]
Дереккөздер
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]- ↑ Г. Ж. Чодолдоева XIX кылымдын биринчи чейрегинде кокон хандыгынын Теңир-Тоо кыргыздарын басып алышы (қырғ.). akipress.org. (12 тамыз 2013). Тексерілді, 5 мамыр 2026.
- ↑ Кокон хандыгы кыргызга канчалык тиешелүү?. bbc.com. (20 ақпан 2014). Тексерілді, 5 мамыр 2026.
- ↑ Ярослав Пилипчук Кыргызы и уйгуры между великими государствами – Восстание кыргызов в 1875-1876 гг. было использовано русскими как повод для ликвидации Кокандского ханства (орыс.). akipress.org. (14 тамыз 2020). Тексерілді, 5 мамыр 2026.
- ↑ Жээнбек Алымбаев Бийликти легитимдештирүүдөгү тек «мифологиясынын» ролу (Кокон хандыгынын тарыхынын мисалындагы тарыхый-салыштырма анализ). akipress.org. (29 ақпан 2016). Тексерілді, 5 мамыр 2026.