Ұлы Жыланшық

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Jump to navigation Jump to search
Ұлы Жыланшық өзені
Сипаттамасы
Ұзындығы 426 км
Су алабының
ауданы
2600 км²
Су алабы Торғай өзені алабы
Су ағысы
Бастауы Ұлытау таулары
 • Биіктігі 750 м м
 • Координаттары 48°23′28″ с. е. 66°16′47″ ш. б. / 48.39111° с. е. 66.27972° ш. б. / 48.39111; 66.27972 (G) (O) (Я) (T)
Сағасы Ақкөл көлі
 • Координаттары 48°51′00″ с. е. 63°46′30″ ш. б. / 48.85000° с. е. 63.77500° ш. б. / 48.85000; 63.77500 (G) (O) (Я)Координаттар: 48°51′00″ с. е. 63°46′30″ ш. б. / 48.85000° с. е. 63.77500° ш. б. / 48.85000; 63.77500 (G) (O) (Я) (T)
Орналасуы
Ел ҚазақстанҚазақстан Қазақстан
Аймақ Қарағанды облысының Ұлытау ауданы, Қостанай облысының Амангелді және Жангелді аудандары

Ұлы Жыланшық - Торғай өзені алабындағы өзен.

Географиялық орны[өңдеу]

Қарағанды облысының Ұлытау ауданы, Қостанай облысының Амангелді және Жангелді аудандары жерімен ағады. Ұзындығы 426 км. Су жиналатын алабы 2600 км2.

Бастауы[өңдеу]

Сарыарқаның оңтүстік-батыс шетіндегі Ұлытау таулы массивінің теңіз деңгейінен 750 м биіктігінен басталып, Ақкөл көліне (еңістігі 65 м) құяды.

Гидрологиясы[өңдеу]

Суы мол жылдары орташа жылдық су ағымы бүкіл өзен бойында 3,6 м³/с. Екі саласының бірігуінен пайда болады. Оң жақ саласы — Үлкен Жыланшықтың ұзындығы 163 км (оның салалары: Шағырлы, Ақсай, Шағырлы Жыланшық, сол жақ саласы Дулығалы Жыланшықтың ұзындығы 140 км (оның салалары: Жиделіөзен, Дулығалыөзек, Құлабай). Ұлы Жыланшылыққа сағасынан 263 км жерде қосылады. Жоғарғы ағысында кристалды тақтатастарды кесіп, тік жарлы, тар аңғармен ағады. Тілімделген өзен аңғары беткейлерінде түпкілікті тау жыныстары жалаңаштанып ашылған. Орта ағысында (Қостанай облысы жерінде) өзен жазыққа шығады, аңғары кеңейіп 5 — 10 км-ге жетеді. Оң жақ беткейі тік жарлы (15 — 25 км), терең, тар сайлармен күшті тілімделген. Өзен аңғары негізінен кайнозойдың әр түсті сазды және саздақты тау жыныстарынан түзілген. Оң жағымен 50 — 60 км бойы Аққұм құмын жиектей ағып өткен жерінде және төменгі ағысында құмды және құмдақты грунттар орын алады. Өзен сағасына 30 км қалғанда жайылымдары кеңейіп (су мол жылдары), 8 — 12 км-ге жетеді. Осы жерлерде ұзындығы 5 км, тереңд. 6 м ескі арналар кездеседі. Қайраңдарда тереңдігі 0,3 — 0,5 м, ал иірімдерде 9 м. Төменгі ағысында өзен жайылмаларында тұйық тұзды көлдер немесе сортаңды ойыстар кездеседі. Олардың көпшілігі қуаң жылдары кеуіп қалады. Суы мол жылдары өзен тармақтары оларды толтырып отырады. Қыста қатады, суы тұщы, ауыз суға жарамды. Негізінен мал суаруға пайдаланылады.[1]

Дереккөздер[өңдеу]

  1. «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, IX том