Ұлы диктатор

	Ұлы диктатор
	ағылш. The Great Dictator
	; Фильм постері
Жанры	сатиралық комедия; трагикомедия
Режиссёрі	Чарли Чаплин
Продюсері	Чарли Чаплин
Сценарийдің авторы	Чарли Чаплин
Басты рөлдерде	Чарли Чаплин; Полетт Годдар; Джек Оуки; Генри Дэниелл; Реджинальд Гардинер; Билли Гилберт; Морис Москович
Операторы	Карл Струсс; Роланд Тотеро
Сазгері	Мередит Уиллсон
Кинокомпания	Charles Chaplin Film Corporation
Дистрибьютор	United Artists
Ұзақтығы	125 мин.
Бюджеті	2,2 млн $
Кассалық түсімі	5 млн $
Мемлекет	АҚШ
Тілі	ағылшын
Шыққан жылы	1940
IMDb	ID 0032553
	Ортаққордағы Ұлы диктатор

«Ұлы диктатор» (ағылш. The Great Dictator) — 1940 жылы жарық көрген америкалық саяси сатиралық қара комедия. Фильмнің сценарийін жазған, режиссері, продюсері және басты рөлді сомдаған — Чарли Чаплин. Дыбыстық кино дәуірі орнаса да, мылқау фильмдер түсіруді жалғастырған Голливудтағы жалғыз ірі киногер болған Чаплин үшін бұл туынды оның алғашқы толыққанды дыбыстық фильміне айналды.

Чаплиннің бұл фильмі неміс және итальян диктаторлары Адольф Гитлер мен Бенито Муссолиниге, сондай-ақ фашизм, антисемитизм және нацизм идеологияларына бағытталған өткір айыптау болды. Туынды алғаш экранға шыққан кезде АҚШ әлі де нацистік Германиямен бейбіт қарым-қатынаста еді және Екінші дүниежүзілік соғыстың алғашқы кезеңінде бейтараптық танытып отырған болатын. Чаплин фильмде бір-біріне қарама-қайшы екі басты рөлді қатар сомдайды: қатыгез фашист диктаторды және қуғынға ұшыраған еврей шаштаразды.

«Ұлы диктатор» көрермендер арасында үлкен танымалдылыққа ие болып, Чаплиннің мансабындағы ең табысты туындысына айналды. Қазіргі заманғы киносыншылар бұл туындыны тарихи маңызы зор, әлемдегі ең ұлы комедиялардың бірі және сатира жанрының көрнекті үлгісі ретінде жоғары бағалайды. 1997 жылы Конгресс кітапханасы бұл фильмді «мәдени, тарихи немесе эстетикалық тұрғыдан құнды» деп танып, оны АҚШ фильмдерінің ұлттық тізіліміне енгізді.^[2]

Фильм бес номинация бойынша «Оскар» сыйлығына ұсынылды: «Үздік фильм», «Үздік актер», «Үздік түпнұсқалық сценарий», Джек Оуки үшін «Үздік көмекші актер» және «Үздік музыка».

Чаплин 1964 жылы жарық көрген автобиографиясында сол кезде Холокосттың нақты ауқымы мен қасіретін білген болса, бұл фильмді түсіре алмас едім деп мәлімдеді.^[3]

Сюжеті

Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңғы күндерінде Томания әскерінің қатарында шайқасып жүрген еврей шаштараз ұшқыш Шульцті құтқарып қалады. Алайда ұшақ апатынан кейін шаштараз есте сақтау қабілетінен айырылып, жиырма жылға жуық уақытын ауруханада өткізеді. Ол сыртқы әлемдегі саяси өзгерістерден, соның ішінде билік басына қатыгез диктатор Аденоид Хинкельдің келгенінен бейхабар еді.

Арада жылдар өткен соң, шаштараз ауруханадан қашып, өзінің бұрынғы геттодағы шаштаразханасына оралады. Геттодағы жағдай түбегейлі өзгерген: Хинкельдің шабуылдаушы жасақтары еврейлерге қысым көрсетіп, оларды қорлап жүреді. Шаштараз өзінің көршісі, батыл бойжеткен Ханнамен танысып, онымен бірге жасақтарға қарсылық көрсетеді.

Сол уақытта диктатор Хинкель көршілес Остерлих елін жаулап алуды және бүкіл әлемге үстемдік орнатуды армандайды. Алайда оның жоспарына басқа бір диктатор — Бактерия елінің басшысы Бензино Напалони кедергі келтіреді. Екі диктатор арасындағы кездесу күлкілі бәсекеге ұласады.

Фильмнің соңында оқиғалар күтпеген арнаға бұрылады: Хинкельді шекара маңында аң аулап жүргенде өз сарбаздары қашқын шаштаразбен шатастырып, тұтқындап кетеді. Ал концлагерьден қашып шыққан шаштаразды диктатор деп ойлап, оған әскер алдында сөз сөйлеуді бұйырады. Шаштараз мінберге шығып, диктатураны, жеккөрушілік пен зұлымдықты айыптайтын, әлемді бейбітшілік пен гуманизмге шақыратын атақты «Еркіндік туралы сөзін» сөйлейді. Ол өз сөзін Ханнаға бағыштап, жақын арада зұлымдық жойылып, жарық күн туатынына сенім білдіреді.

Рөлдерде

Актёр	Рөлі
Чарли Чаплин	еврей шаштараз/Аденоид Хинкель (Адольф Гитлерге пародия)
Полетт Годдар	Ханна, шаштараздың көршісі
Джек Оуки	Бензино Напалони (Бенито Муссолиниге пародия)
Реджинальд Гардинер	Шульц командор Шульц
Генри Дэниелл	Гарбич (Йозеф Геббельске пародия)
Билли Гилберт	Херринг (Герман Герингке пародия)
Морис Москович	Джекел мырза Джекел мырза
Эмма Данн	Джекел ханым Джекел ханым
Бернард Горси	Манн мырза Манн мырза
Пол Вайгель	Агар мырза Агар мырза
Честер Конклин	шаштараздың клиенті шаштараздың клиенті
Грейс Хейл	мадам Напалони мадам Напалони
Картер Де Хейвен	Спук Спук
Тайни Сэндфорд	сарбаз сарбаз

Марапаттары мен номинациялары

Марапат	Санат	Номинант	Нәтиже
Оскар	Үздік фильм	United Artists (Чарльз Чаплин)	Номинация
	Үздік актер	Чарльз Чаплин	Номинация
	Үздік түпнұсқалық сценарий	Чарльз Чаплин	Номинация
	Үздік көмекші актер	Джек Оуки	Номинация
	Үздік музыка	Мередит Уиллсон	Номинация

Чаплин сонымен қатар АҚШ-тың Ұлттық киносыншылар кеңесі мен Нью-Йорк киносыншылар бірлестігінің «Үздік актер» марапаттарына ие болды.^[4]

2000 жылы Америка кино институты (AFI) бұл туындыны «100 жыл… 100 комедия» тізімінде 37-орынға қойды. Ал 2020 жылғы «New York Magazine» журналының ақпан айындағы санында бұл туынды «Оскар» сыйлығының «Үздік фильм» номинациясында жеңіске жетпеген ең таңдаулы фильмдердің қатарына жатқызылды.^[5]

Дереккөздер

↑ From the Battlefront to the Bridal Suite: Media Coverage of British War Brides, 1942–1946 — University of Missouri Press. — ISBN 978-0-8262-1718-9.
↑ New to the National Film Registry (December 1997) – Library of Congress Information Bulletin. www.loc.gov. Тексерілді, 23 маусым 2020.
↑ Chaplin Charlie My Autobiography — New York: Simon and Schuster. — P. 392.
↑ Best Actor. nyfcc.
↑ The Best Movies That Lost Best Picture at the Oscars.

Сыртқы сілтемелер

Ұлы диктатор (ағыл.) Internet Movie Database сайтында

[BattlefrontBook-1] From the Battlefront to the Bridal Suite: Media Coverage of British War Brides, 1942–1946 — University of Missouri Press. — ISBN 978-0-8262-1718-9.

[2] New to the National Film Registry (December 1997) – Library of Congress Information Bulletin. www.loc.gov. Тексерілді, 23 маусым 2020.

[3] Chaplin Charlie My Autobiography — New York: Simon and Schuster. — P. 392.

[4] Best Actor. nyfcc.

[5] The Best Movies That Lost Best Picture at the Oscars.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]