Әбділәтіп хан
| Әбділәтіп хан ағылш. Abdullatifxon | |||
| Лауазымы | |||
|---|---|---|---|
| |||
| 1540 — 1551 | |||
| Ізашары | I Абдолла хан (1540) | ||
| Ізбасары | Наурыз Ахмет хан (1551–1556) | ||
| Өмірбаяны | |||
| Дүниеге келуі | 1495 Орталық Азия | ||
| Қайтыс болуы | 1551 Самарқан | ||
| Әкесі | Көшкінді хан | ||
| Балалары | Әбдал сұлтан Гадай хан | ||
өңдеу  | |||
Әбділәтіп хан (ағылш. Abdullatifxon; 1495–1551 жылдары) — 1540–1551 жылдары Шайбанилер мемлекетінде билік жүргізген өзбек әулетінің жетінші өкілі.[1][2][3][4]
Өмірбаяны
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Көшкінді ханның ұлы Әбділәтіп хан 1537–1538 жылдары Ұбайдулла ханның Хорезмге жасаған жорығына қатысты. 1540 жылдың наурызында, I Абдолла хан қайтыс болғаннан кейін, ол Самарқанда билікке келді. Ол өзін Бұхара билеушісі деп жариялаған Әбділазиз ханды мемлекеттің басшысы ретінде мойындамады. Осылайша Шайбанилер мемлекетінде қос билік орнады: Самарқанда Әбділәтіп хан, ал Бұхарада Ұбайдулланың ұлы Әбділәзиз хан билік жүргізді. Әбділәтіп хан Бұхара, Ташкент, Самарқан және Балх қалаларында «Хақан ұлы хақан Әбілғазы баһадүр хан» деген лауазымдармен монеталар шығарды.
Әбділәтіп ханның екі ұлы болған: Әбдал сұлтан және Гадай хан.
Мәдениет саласындағы саясаты
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Әбділәтіп хан Мәуереннахр тарихы мен Шибанилер әулетінің шежіресін жетік білетін білгір саналған. Ол ақындар мен ғалымдарға қамқорлық көрсетті. Әбділәтіп ханның өзі Хуш деген әдеби бүркеншік атпен өлеңдер жазған.[5]
Әбділәтіп хан билік еткен кезеңде ресми іс қағаздарында парсы тілімен қатар өзбек тілі де қолданылды.[6]
Әбділәтіп ханның жеке дәрігері Молда Мұхаммед Жүсіп Кәххәл безгек (малярия) ауруының себептері мен емдеу әдістері қарастырылатын «Безгекті зерттеу» («Тахқиқ әл-хуммәйат») атты медициналық трактаттың авторы болды. Сондай-ақ оған көз ауруларына арналған «Көз дәрігерлері еңбектерінің қаймағы» («Зубдат әл-кәххәлин») атты тағы бір еңбек тиесілі.[7]
Қайтыс болуы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Әбділәтіп хан 1552 жылы Самарқанда дүниеден өтіп, Самарқандағы кесенеге әкесінің қасына жерленді. Билікке оның туысы, Ташкент иелігінің билеушісі, барлық өзбектердің ханы болып жарияланған Наурыз Ахмет хан келді.
Әдебиет
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]- Вильданова А. Б. О состоянии науки в среднеазиатских городах XVI—первой половины XIX века // Общественные науки в Узбекистане — 1989.
- История Узбекистана — 1993 Т. 3.
- История Узбекистана в источниках. / Сост. Б. В. Лунин — Таш., 1990.
Дереккөздер
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]- ↑ Б.В. Норик Роль шибанидских правителей в литературной жизни Мавераннахра XVI в. — Спб: Рахмат-намэ, 2008. — Б. 242.
- ↑ The Cambridge history of Inner Asia. / Edited by Nicola di Cosmo, Allen J. Frank and Peter B. Golden. — Cambridge university press, 2009.
- ↑ Peter B. Golden, Central Asia in world history. Oxford university press, 2011
- ↑ R.D.McChesney, Central Asia: foundations of change, The Darvin press, 1996, p.126
- ↑ Б. В. Норик Роль шибанидских правителей в литературной жизни Мавераннахра XVI в. — Спб: Рахмат-намэ, 2008. — Б. 233.
- ↑ Чехович О.Д. Из источников по истории Самарканда XV века. // Из истории эпохи Улугбека — Ташкент, 1965. — Б. 325.
- ↑ Вильданова 1989, p. 32–36.