Әпике Кәріпқызы Әбенова

Әпике Әбенова
	Әпике Әбенова
	; Аққыздың жиені домбырашы Әпике Әбенова Кәріпқызы
Негізгі ақпарат
Туған кездегі есімі	Әпике Кәріпқызы Әбенова
Туған күні	1915
Туған жері	Жезқазған облысы, Шет ауданы, Қарабұлақ ауылы
Қайтыс болған күні	1999
Мемлекет	Қазақстан
Мамандықтары	Домбырашы, күйші, оқытушы
Аспаптары	Домбыра
Жанрлары	Шертпе күй
Ұжымдары	Жамбыл атындағы қазақ мемлекеттік филармониясы
Қызметтес болған	«Қазақконцерт» бірлестігі
Марапаттары	«Құрмет» грамотасы (1967)

Әпике Кәріпқызы Әбенова (1915, Жезқазған облысы, Шет ауданы, Қарабұлақ ауылы – 1999) – қазақтан шыққан домбырашы, күйші, Арқа (Сарыарқа) шертпе күй мектебінің көрнекті өкілдерінің бірі.^[1]

Өмірлік жолы

Әпике Кәріпқызы Әбенова 1915 жылы Жезқазған облысының (қазіргі Қарағанды облысы) Шет ауданындағы «Қарабұлақ» кеншарында (Қарабұлақ ауылында) дүниеге келген. Әкесі Кәріп өзі домбырашы болғандықтан, қызын кішкентайынан бастап домбыра шертуді үйрете бастады. Әпике атақты күйші Аққыз (шын аты Мүгүлсін) Ахметқызының жиен сіңлісі болды. (Аққыздың Зейнеп деген бірге туған апайынан туған).^[1]

Аққыз күйшінің өзінен кейінгі ізбасар шәкірттерінің арасында Әпикенің домбырашылық өнері күй сүйер қауымға жақсы танымал болды. Әпике өз ауылында домбыраны едәуір меңгерген кезде Аққыз Ахметқызы оның талабын құптап, көп уақыт өз қолына алып, домбыраға үйретті. Әпике Аққыздан Тәттімбет Қазанғапұлы, Тоқа Шоңманұлы, Әбди Рысбекұлы сияқты атақты домбырашылардың күйлерін үйреніп, бала жасынан оларды бойына сіңірді.^[2]

1957 жылы Әпике Қазақтың Жамбыл Жабаев атындағы Мемлекеттік филармониясына домбырашы-солист болып орналасты. 1960 жылы «Қазақконцерт» (қазіргі Құрманғазы оркестр ұйымы) бірлестігі құрылып, жеке мекеме болып бөлініп шыққан соң Әпике осы шығармашылық бірлестікке ауысты. Ол 1970 жылы зейнеткерлікке шыққанға дейін «Қазақконцертте» солист-домбырашы болып қызмет етті. Оның концерттік бағдарламасы негізінен шертпе күйлерден тұрды. Әпике Тәттімбет күйлерін, Әбди Рысбекұлының, Аққыздың «Қосбасарларын» жарасымды және тартымды орындады. «Қазақконцертте» жұмыс істей жүріп, күй өнерін ел арасына насихаттауға белсене атсалысты. 1967 жылы Әпике Әбенова КСРО Мәдениет министрлігінің «Құрмет» грамотасымен марапатталды. Ол М. Әуезов атындағы әдебиет және өнер мұражайындағы қазақ әдебиеті мен өнері халық университетінің күй кештеріне, қазақ телеарналарының музыкалық хабарларына жиі шақырылып, күй тартты. Әпикенің орындауындағы шертпе күйлерді жұртшылық жақсы қабылдап, сүйсіне тыңдады. Оның орындауында бірнеше күй қазақ радиосына және күйтабақтарға жазылды.^[3] Әпике шертпе күйдің майталман орындаушысы ретінде Дайрабай, Әбди, Аққыз күйлерін ұрпақтарға жеткізді. Оның репертуарында «Мұңды қыз» (Аққыз), «Қосбасар» (1-3 түрлері); «Зар қосбасар» (Әбди Рысбекұлы); «Әбді», сондай-ақ өзі шығарған «Анама»; «Сары өзен» сияқты шығармалары ерекше аталады. Әпике өз өнерін жас буынға да берді. Оның шәкірттерінің қатарында белгілі жазушы әрі күйші Таласбек Әсемқұлов (2023 жылы қайтыс болды) бар.^[1]^[4]

ХХ ғасырдың басындағы патриархалды қоғам мен діни дәстүрлер әйел домбырашыларға өнер жолын еркін жалғастыруды қиындатты. «Әйел — ошақ басы, отбасының ұйытқысы» деген қағидалар қатаң ұстанылған ортада көптеген күйші әйелдер сүйікті өнерімен толық айналыса алмады. Дегенмен, өз ойын еркін жеткізуге қорықпайтын, ішкі еркіндікті сезінген әйел домбырашылардың есімдері өнер даласында есте сақталып отыр. Әпике Әбенова осындай қиындықтарға қарамастан Арқа шертпе күй мектебінің маңызды өкілі болып, бай мұрасын сақтап қалды.^[5]

Дискография

1977 жылы Ташкент қаласында М.Т. Ташмұхамедов атындағы зауытта «Мелодия» КСРО министрлігінің қолдауымен Бүкілодақтық грампластинка фирмасында күйтабағы шыққан. Күйтабақтың бірінші «A» бетінде:

Әбді (Әбді)
Анама (Әпике)
Сары өзен (Әпике) деген күйлері. Екінші «B» бетінде:
Аққыз (Аққыз)
Дайрабай (Дайрабай)
Мұңлы қаз немесе Қыз (Әпике) деген күйлері жазылған.^[3]

Әдебиет

Аққыз. Естеліктер мен толғаулар./ Құрас. Б.Ж.Тәкішов. Қарағанды, 2007. - 94 бет. ISBN 9965-790-28-0 (Қарағанды «Болашақ» университеті, 2007)
Ұлы даланың көне сарындары: Антология. Үш томдық. – Т. 2: Аспаптық көне сарындар. Дәстүрлі күй өнері / Жауапты редактор Қазтуғанова А.Ж. – Алматы: «Brand Book», 2020. – 1184 бет. ISBN 978-601-08-0111-0
Ахметқызы Аққыз - Централизованная библиотечная система Актогайского района.
М. Қ. Қисамеденова - Батыс Қазақстан домбырашылық дәстүріндегі қыз-келіншектер (Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университетінің Хабаршысы № 1(89), 2022)

Дереккөздер

1 2 3 Арқа күйшілік мектебі. Тексерілді, 28 сәуір 2026.
↑ Айтолқын Тоқтаған: Күйшілік өнерде жігіттің сыршылдығы мен қыздардың нәзіктігін қатар қою мүмкін емес. Тексерілді, 28 сәуір 2026.
1 2 Апике Абенова – Играет Апике Абенова – Vinyl (7", 33 ⅓ RPM, Mono), 1977 [r14822916 | Discogs]. Тексерілді, 28 сәуір 2026.
↑ Таласбек Әсемқұлов. Сүгірдің әулеті | “Adyrna” Ulusal Portalı. Тексерілді, 28 сәуір 2026.
↑ БАТЫС ҚАЗАҚСТАН ДОМБЫРАШЫЛЫҚ ДӘСТҮРІНДЕГІ ҚЫЗ-КЕЛІНШЕКТЕР. Тексерілді, 28 сәуір 2026.

[:0-1] 1 2 3 Арқа күйшілік мектебі. Тексерілді, 28 сәуір 2026.

[2] Айтолқын Тоқтаған: Күйшілік өнерде жігіттің сыршылдығы мен қыздардың нәзіктігін қатар қою мүмкін емес. Тексерілді, 28 сәуір 2026.

[:1-3] 1 2 Апике Абенова – Играет Апике Абенова – Vinyl (7", 33 ⅓ RPM, Mono), 1977 [r14822916 | Discogs]. Тексерілді, 28 сәуір 2026.

[4] Таласбек Әсемқұлов. Сүгірдің әулеті | “Adyrna” Ulusal Portalı. Тексерілді, 28 сәуір 2026.

[5] БАТЫС ҚАЗАҚСТАН ДОМБЫРАШЫЛЫҚ ДӘСТҮРІНДЕГІ ҚЫЗ-КЕЛІНШЕКТЕР. Тексерілді, 28 сәуір 2026.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]