Өзбекстандағы білім
Өзбекстандағы білім (өзб. Oʻzbekistonda taʼlim) — беру жүйесін негізінен Өзбекстан Республикасы Мектепке дейінгі және мектептік білім министрлігі басқарады. Сонымен қатар, кейбір салаларда Өзбекстан президенті белгілеген тәртіпке сәйкес басқа да агенттіктер мен органдар жауап береді.
Тарихы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Орта ғасырлар (IX-XVI ғасырлар)
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Тарихи Өзбекстанда және жалпы Орталық Азияда жазба деректер кемінде б.з. IX ғасырынан бастап білім беру мен ғылымға арналған мекемелер — медреселердің болғанын көрсетеді.[1] Саманидтер билігі кезінде медреселер Самарқанд, Термез, Ферғана және Хорезм сияқты қалаларда жұмыс істеген. X–XII ғасырларда бұл қалалар қарқынды дамып, өңірдегі мәдени өрлеу кезеңінде білім мен ғылымның жергілікті орталықтарына айналғандықтан, медреселер де кеңінен дамыды.[1]
Орталық Азияны моңғолдар жаулап алғаннан кейін білім беру жүйесі дағдарысқа ұшырап, оның қызметі әлсіреді. Бұл жағдай бір ғасырдан кейін Темір әулеті билігі кезінде ғана түзеле бастады. Осы кезеңде медресе жүйесі қайта жанданып, Ұлықбек салдырған Самарқанд пен Бұхарадағы «Ұлықбек медреселері» діни де, зайырлы да ғалымдар үшін маңызды өңірлік білім орталықтарына айналды.[1][2] Кейінірек, орта ғасырлардың соңына қарай және XVI ғасырда Өзбекстан аумағында үш хандық — Бұхара, Қоқан және Хиуа хандықтары құрылған тұста білім беру жүйесі қайтадан құлдырауға ұшырады.[1] Бұл кезеңдегі білім беру жүйесі схоластиканың және мұсылмандық консерватизмнің күшеюімен сипатталады.[1]
Сын
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Қоғамдық стандарттарды төмендету
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Ресми сауаттылық деңгейі 99 пайызды құрайды. Алайда посткеңестік кезеңде білім беру стандарттары төмендеді. Қаржыландыру мен кадрларды даярлау халықтың өсіп келе жатқан жас буынын тиімді оқыту үшін жеткіліксіз болды. 1992–2004 жылдар аралығында білім беруге жұмсалатын мемлекеттік шығындар Жалпы ішкі өнімнің 12 пайызынан 6,3 пайызына дейін қысқарды.
2006 жылы білім берудің бюджеттегі үлесі 8,1 пайызға дейін өсті. Бюджеттік қолдаудың жеткіліксіздігі әсіресе бастауыш және орта білім беру деңгейлерінде айқын байқалды, өйткені үкімет жоғары оқу орындарының студенттерін субсидиялауды жалғастырып келді.
1992—2001 жылдар аралығында жоғары оқу орындарына қатысу көрсеткіші студенттік жастағы халықтың 19 пайызынан 6,4 пайызына дейін төмендеді. Өзбекстандағы 63 жоғары оқу орнының ішіндегі ең ірілері Нүкіс, Самарқан және Ташкент қалаларында орналасқан, үшеуі де мемлекет тарапынан қаржыландырылады.
Дереккөздер
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]- 1 2 3 4 5 Mukhiddinova, Mavzuna (2023-10-24). "About the Education System in Madrasahs of Bukhara at the Beginning of the 19th Century". Central Asian Journal of Social Science and History 4 (10): 105. https://cajssh.casjournal.org/index.php/CAJSSH/article/view/918.
- ↑ Madrasah-i Ulugh Beg (Samarkand). archnet.org. ArchNet: Islamic Architecture Community. Тексерілді, 19 қараша 2020.