Өзбекстан Конституциясы
| Өзбекстан Конституциясы | |
| Жалпы мәлімет | |
|---|---|
| Шынайы атауы | өзб. Oʻzbekiston Konstitutsiyasi |
| Мемлекет |  Өзбекстан |
| Тілі | өзбек тілі |
| Түрі | Конституция |
| Қабылдауы және күшке енуі | |
| Қабылдануы | 1992 жыл 8 желтоқсан |
| Күшке енді | 1992 жыл 8 желтоқсан |
| Өзгертілді | 2023 жыл 30 сәуір[1][2] |
| Сайтта оқу | |
| Сайты | constitution.uz |
өңдеу  | |
Өзбекстан Конституциясы (өзб. Oʻzbekiston Konstitutsiyasi) — Өзбекстан Республикасының ең жоғары нормативтік құқықтық актісі.
Республика Конституциясы 1992 жылғы 8 желтоқсанда қабылданып, сол күні күшіне енді,[3] президенттік республиканы бекітті. Конституцияның алғашқы редакциясы 1992 жылғы 15 желтоқсанда «Халық сөзі» газетінің №247 (438) санында жарияланды. Өзбекстан Республикасының қолданыстағы Конституциясы бірнеше рет қайта басылып, қазіргі нұсқасы 2023 жылғы 30 сәуірге жатады.[1][2]
Тарихы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Өзбек КСР-інің алғашқы Конституциясы 1927 жылғы 30/31 наурызда II Бүкілөзбек Кеңестер съезінде қабылданып, 1927 жылғы 11 шілдеде жарияланды және 10 жыл бойы күшінде болды.[4]
1937 жылғы 14 ақпанда қабылданған Өзбек КСР Конституциясы 40 жылдан астам уақыт әрекет етті. 1978 жылғы 19 сәуірде 1977 жылғы КСРО Конституциясы үлгісінде жасалған Өзбек КСР-інің соңғы Конституциясы қабылданды.
Жаңа Конституцияны әзірлеу қажеттілігі 1990 жылғы 20 маусымда өткен Өзбек КСР Жоғарғы Кеңесінің II сессиясында айтылып, онда «Егемендік туралы декларация» қабылданды. Сессия Өзбекстан Президенті Ислам Кәрімовтың төрағалығымен 64 адамнан тұратын Конституция жобасын дайындау жөніндегі комиссия құру туралы қаулы қабылдады. Комиссия құрамына Жоғарғы Кеңес депутаттары, Қарақалпақстан мен облыстардың өкілдері, ғалымдар мен мамандар кірді.
Конституциялық комиссия Өзбекстан Республикасы Конституциясын әзірлеумен шамамен 2,5 жыл айналысты. 1991 жылғы 12 сәуірде өткен Конституциялық комиссия отырысында жетекші мамандар мен ғалымдардан құралған 32 адамдық жұмыс тобы құрылды. Конституцияның бөлімдерін дайындау үшін 50 адамнан тұратын 6 шағын топ ұйымдастырылды. 1991 жылғы 31 тамызда Өзбекстанның мемлекеттік тәуелсіздігі жарияланып, «Өзбекстан Республикасының мемлекеттік тәуелсіздігінің негіздері туралы» заң қабылданып, оған конституциялық мәртебе берілуі Конституциялық комиссияның жауапкершілігін одан әрі арттырды.
Конституция жобасын әзірлеу барысында әлемдік конституциялық даму тәжірибесі зерттеліп, адам құқықтары, демократия және заңнама саласындағы әлемдік жетістіктер ескерілді. 1992 жылғы 26 қыркүйекте Өзбекстан Республикасы Конституциясының жобасы бүкілхалықтық талқылау үшін баспасөзде жарияланды. Талқылау шамамен екі айға созылды. Талқылау барысында айтылған ұсыныстар негізінде түзетулер енгізілген жоба 1992 жылғы 26 қарашада қайтадан баспасөзде жарияланды. Бүкілхалықтық талқылау кезінде 6 мыңнан астам ұсыныс түсіп, олардың барлығы комиссия тарапынан қаралды.
1992 жылғы желтоқсанда өткен Жоғарғы Кеңестің XI сессиясында Өзбекстан Республикасы Конституциясын қабылдау мәселесі қаралды.
| “ | Жаңа Конституция жобасын әзірлеу барысында біз Біріккен Ұлттар Ұйымының құжаттарын, Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясын және халықаралық құқықпен танылған басқа да актілерді басшылыққа алдық. Сонымен қатар Түркия, Америка Құрама Штаттары, Жапония, Канада, Германия, Франция, Португалия, Италия, Швеция, Испания сияқты дамыған демократиялық мемлекеттердің, сондай-ақ Үндістан, Пәкістан, Мысыр сияқты шығыс елдерінің конституциялық тәжірибесін шығармашылық тұрғыда пайдаландық. | ” |
Ислам Кәрімов | ||
Сессия барысында депутаттар жобаға шамамен 80 өзгеріс, толықтыру және нақтылау енгізді. Осылайша, 1992 жылғы 8 желтоқсанда Өзбекстан Республикасының Конституциясы қабылданды. Сол күні Президент Ислам Каримов «Өзбекстан Республикасының Конституциясын қабылдау туралы», «Өзбекстан Республикасының Конституциясы қабылданған күнді жалпыхалықтық мереке деп жариялау туралы», «Өзбекстан Республикасының Конституциясын күшіне енгізу тәртібі туралы» заңдарға қол қойды. Өзбекстан Конституциясы Біріккен Ұлттар Ұйымы, Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық жөніндегі ұйым, АҚШ, Ұлыбритания, Франция және басқа да көптеген елдердің ғалымдары мен заңгерлерінің сараптамасынан өтті. Ол демократияның негізгі қағидаларын бекітті:
| “ | Өзбекстан — егемен демократиялық республика. Мемлекеттің «Өзбекстан Республикасы» және «Өзбекстан» атаулары тең мағыналы болып табылады. | ” |
— Өзбекстан Республикасы Конституциясының 1-бабы. | ||
| “ | Мемлекет халықтың еркін білдіреді, оның мүддесіне қызмет етеді. Мемлекеттік органдар мен лауазымды тұлғалар қоғам мен азаматтар алдында жауапты. | ” |
— Өзбекстан Республикасы Конституциясының 2-бабы. | ||
| “ | Халық — мемлекеттік биліктің бірден-бір көзі.
Өзбекстан Республикасында мемлекеттік билік халықтың мүддесіне сай және тек Өзбекстан Республикасы Конституциясы мен соның негізінде қабылданған заңдармен уәкілеттік берілген органдар арқылы жүзеге асырылады. Мемлекеттік билік өкілеттіктерін заңда көзделмеген тәртіппен иемдену, билік органдарының қызметін тоқтату немесе шектеу, жаңа немесе параллель билік құрылымдарын құру — конституцияға қайшы әрекет болып табылады және заң бойынша жауапкершілікке әкеп соғады. |
” |
— Өзбекстан Республикасы Конституциясының 7-бабы. | ||
| “ | Өзбекстан халқын ұлттық тегіне қарамастан Өзбекстан Республикасының азаматтары құрайды. | ” |
— Өзбекстан Республикасы Конституциясының 8-бабы. | ||
Дереккөздер
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]- 1 2 Действующая редакция конституции республики Узбекистан от 30 апреля 2023 года. Басты дереккөзінен мұрағатталған 4 желтоқсан 2015. Тексерілді, 2 қаңтар 2015.
- 1 2 В Конституцию Узбекистана внесены изменения, Газета.uz (8 сәуір 2017). Тексерілді 27 шілденің 2017.
- ↑ О Порядке Введения В Действие Конституции Республики Узбекистан. Басты дереккөзінен мұрағатталған 2 қаңтар 2015. Тексерілді, 2 қаңтар 2015.
- ↑ Конституция УзССР от 1927 года.. Басты дереккөзінен мұрағатталған 23 желтоқсан 2018. Тексерілді, 8 желтоқсан 2019.