Өзбек тілі

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Навигацияға өту Іздеуге өту
Өзбек тілі
Сурет
Өз атауы:

Оʻzbek tili, Oʻzbekcha, ئۇزبېك تیلى

Айтылуы:

əʊʻzbek tili

Елдер:

Өзбекстан, Ауғанстан, Қазақстан, Түрікменстан, Тәжікстан

Ресми күйі:

 Өзбекстан (мемлекеттік тіл)
 Ауғанстан (халықтың көпшілігі қолданатын аймақтар үшін ресми тіл)

Реттейтін мекеме:

Әлішер Науаи атындағы Ташкент мемлекеттік өзбек тілі мен әдебиеті университеті

Сөйлеушілер саны:

45 миллион (2021)

Рейтинг:

47 орын

Классификация
Санаты:

Еуразия тілдері

Алтай тілдері (даулы)

Түркі бұтағы
Қарлұқ тобы
Қарлұқ-Хорезм топ тармағы
Жазуы:

латынша, төте жазу (арабша), кирилше

Тіл коды
МЕСТ 7.75–97:

узб 710

ISO 639-1:

uz

ISO 639-2:

uzb

ISO 639-3:

uzb

Тағы қараңыз: Жоба:Лингвистика

Өзбек тілі (Оʻzbek tili) — Өзбекстанды, онымен кершілес елдерді мекендейтін түркі халқының ұлттық, әдеби, мемлекеттік тілі. ТМД елдеріндегі саны 45 686 240 (2022). Ауғанстанда 3,5 млн-дай өзбек бар. Өзбектер бай тарихқа ие, көне жазба ескерткіші де мол сақталған. Өзбек тілі 3 этнос негізінде құралған 3 диапектіден тұрады: қарлұқ, қыпшақ, оғыз диапектілері. Ол көне өзбек тілі (шағатай тілі) және қазіргі өзбек тілі деп бөлінеді. Көне жазба әдеби тілі XIV-XVI ғасырда қалыптасқан. Қазіргі әдеби тілі Қазан төңкерісінен кейін Ташкент-Ферғана диалектісі негізінде дамыды.

Өзбек тілі, түркі тілдерінің оңт.-шығыс (ортаазиялық) тармағы қарлұқ тілдері тобына жатады. Өзбек тілі бірнеше диалектіге бөлінеді. Олардың ең үлкені оңт.-шығыс пен қала тұрғындарының тілдік ерекшелігін қамтитын қарлұқ диалектісі, ол қазіргі ұйғыр тіліне ұқсас келеді. Өзбекстанның терістік батысын қамтитын қыпшақ диалектісінде сөйлеушілердің тілі қазақ, қарақалпақ тілдеріне жақын.

Оғыз диалектісі оңт.-батысты мекендеген оғыз тайпасының тілдік ерекшелігіне байланысты пайда болған. Қазіргі өзбек әдеби тілі қарлұқ диалектісі негізінде қалыптасқан. Фонет. ерекшелігі жағынан бұл аталған диалектілер, “о”-мен сөйлеушілер, “а”-мен сөйлеушілер деп екіге бөлінеді (охшом – ахшам).

Өзбек тілі басқа туыстас түркі тілдерінен сөз басында “й” дыбысын (йол – жол, йіп – жіп), сөздің ортасы мен соңында “ғ”, “г” дыбыстарын (тағ – тау, ағыз – ауыз) қолдану, сондай-ақ морфол. тұрғыдан көптік жалғауының тек “-лар” түрінде (сизлар, дафтарлар), ілік септігінің “-нинг”, табыс септігінің “-ни”, жатыс септігінің “-да”, шығыс септігінің “-дан” үлгілері негізінде бір ғана фонет. нұсқада қолданылуымен ерекшеленеді. А әрпі өзбек тілінде ә- дыбысын береді. Ал жалпы түркі тілдеріндегі а - ға өзбек тілінде о хәрпі берілген. Дыбысталуы а мен о - ның арасындағы бір дыбыс. Өзбек тілінде ә әрпінің үңдестігі жақсы сақталған albatta - әлбәттә. Өзбек тілінің жазуы ертеден қалыптасқан, 14 – 16 ғ-лардағы көне жазба әдеби тілін ғыл. әдебиетте шағатай тілі деп те атайды. Өзбек тіліне үндестік заңы (сингармонизм) тән емес, лексик. жағынан араб, парсы тілдерінен ауысқан сөздер көп кездеседі, граммат. құрылымы тұрғысынан жалғамалы (агглютинативті) тілге жатады. 1927 жылға дейін араб, одан кейінгі он жылдықта латын (1927 – 38), 1939 жылдан кирилл (орыс) әліпбиін қолданса, қазіргі жазуы қайтадан латын әліпбиіне көшті (1994).[1]

Өзбекше Түркі тілдерінен. Қазақшамен ұқсас. Мысал:

Men kelganimda u kelgan edi. (Мен келгәнімдә ұ келгән еді)-Қазақшасы:Мен келгенімде ол келген еді.

Грамматика[өңдеу | қайнарын өңдеу]

  • keldim-келдім
  • kelding-келдің
  • keldi-келді
  • keldik-келдік
  • keldingiz-келдіңіз, келдіңдер
  • keldilar-келді (көпше)

  • kelaman-келемін
  • kelasan-келесін
  • keladi-келеді
  • kelamiz-келеміз
  • kelasiz-келесіз
  • keladi-келеді

  • men-мен
  • sen-сен
  • u-ол
  • biz-біз
  • siz, senlar-сіз, сендер
  • ular-олар
  • senga-саған
  • menga-маған
  • bor-бар
  • yo'q-жоқ
  • necha-неше
  • qancha-қанша

Көресіз, Түркі тілдері өте ұқсас. Өзбекшедегі сандар:

bir (бір)- бір

ikki (іккі)- екі

uch (үч)- үш

to'rt (төрт)- төрт

besh (беш)- бес

olti (олті)- алты

yetti (йетти)- жеті

sakkiz (сәккіз)- сегіз

to'qqiz (тоққыз)- тоғыз

o'n (өн)- он

Дереккөздер[өңдеу | қайнарын өңдеу]

  1. Қазақ энциклопедиясы, 7том

Сілтемелер[өңдеу | қайнарын өңдеу]