Өзен террасалары

Өзен террасалары (лат. terra - жер, фр. terras) — беті горизонталь немесе сол еңкіш, өзен аңғарларының бір немесе екі жағында ондаған немесе жүздеген км-ге созылған, сатылы орналасып кертпештермен шектелген жазық алаңдар.

Өзеннің шаю және аккумуляциялық әрекеттерінен қалыптасқан. Жалпы алғанда, террасалар өзеннің бұрынғы жайылмалары, олар өзеннің ерте кезде жоғары деңгейінде аққанын көрсетеді. Жаңа тектоникалық қозғалыстардың көтеріле дамуы кезінде немесе климаттың өзгеруіне және соған сәйкес жауын-шашынның молаюы мен ағын тасымалының артуына байланысты. Өзен бұрынғы табанын жырып шайып, төмен деңгейде жаңа арна құрайды, ал бұрынғы жайылмалардың қалдығы кертпештен биік өзен террасалары түрінде сақталып қалады. Эрозия базисінің бірнеше рет өзгеруінің нәтижесінде аңғарлар беткейлерінде сатылы орналасқан бірнеше өзен террасалары қалыптасады және ең жоғарғысы ең көнесі болып табылады. Олардың ені бірнеше м-ден жүздеген м-ге дейін, биіктігі су кемерінен бірнеше м-ден он шақты м-ге дейін (тауларда кейде жүздеген м-ге дейін) жетеді. Жергілікті эрозия базисінің өзгеруі жергілікті террасалардың қалыптасуына себепші болады.

Террасалар пайда болуы

Өзен аңғары. Сол жағында аласа терраса, оң жағында өзен жайылымы

Алтай тауларындағы Чуя өзенінің өзен террасалық деңгейлері

Ескі өзен террасасында сызықты терең эрозия

Террасалар пайда болуының келесі себебі — климат ауытқуына жəне оған сəйкес жауын-шашынның молаюына байланысты. Өзен ағысының күші судың массасына тəуелді екені белгілі. Егер өзен алабында климат ылғалданса, өзеннің суы көбейіп оның эрозиялық шаю мүмкіншілігі арта түседі. Бұрын қалыптасқан өзеннің шаю күші мен шайылуға ұшыраған тау жыныстарының кедергі күші арасындағы тепе-теңдік бұзылады. Өзеннің режиміне сəйкес жаңадан тепе-теңдік бойлық қимасын жасау үшін өзен өзінің аңғар түбін тереңдете түседі. Нəтижесінде бұрынғы жайылма судың ықпалынан шығып, аңғардың жағалау алаңшасына айналады. Су ағынының тасымалдауы жəне оның эрозиялық мүмкіншілігі өзеннің су шығынымен салыстырғанда жылдамырақ өседі, сондықтан тереңдік эрозияның қарқындылығы өзен ағысының бағытына қарай ұлғая береді. Өзеннің құйылыс сағасында тереңдік эрозия эрозиялық базистің деңгейімен шектеледі, сондықтан эрозияның ең жоғарғы шегі өзеннің орта бөлігінде байқалады. Бұл жағдайда керме (хорда) типті терраса пайда болады.

Терраса түрлері

Аңғарлық террасалар — климаттың ғасырлар бойы ауытқуларына (жауын-шашынның көбеюі, мұз басу кезеңдері) немесе тектоникалық қозғалыстарға байланысты. Өзен ағыны өтетін аймақтың тектоникалық көтерілуі сол жердің еңістігінің ұлғаюына əкеліп соғады да, өзеннің түпкі эрозиясы соған бейімделіп, күшею қабілетіне иемденеді. Өзен өзінің аңғарын тереңдете түседі, оның бұрынғы жайылмасы бірте-бірте кемерден биік жайылма үсті террасасына айналады. Осыған байланысты аңғарлық террасалар əр аймақтың палеографиялық жағдайларын, яғни өзеннің ағып өткен аумағының даму тарихын бейнелейді.

Жергілікті террасалар — ол көп жерге таралмай, жергілікті құбылыстар, яғни жақпарлы көтерілу жылжыма нəтижесінде пайда болады. Сондықтан олар бүкіл аңғардың даму тарихына сипаттама бере алмайды.

Мүсіндік немесе эрозиялық террасалар — түгел түпкі тау жыныстарынан тұрады. Мұндай құрылым өзеннің бастапқы даму кезеңіне сəйкес тектоникалық қозғалыстар толассыз жоғары көтерілуінен бедердің көтеріле дамуын жəне аллювийдің шөкпегенін көрсетеді. Аллювий шөгілгеннің өзінде-ақ тек жұқа қабатты ірі кесек түйірлі арна материалынан тұратын болады.

Аккумуляциялық террасалар — өзеннің алювийлік шөгінділерінен құралады да, оның іргетасы өзен деңгейінен төмен жатады, яғни ол жер бетіне шықпайды. Мұндай өзен тау жыныстарын терең тілімдеп, жайылмасы толық түзеліп, аллювий шөгіндісі қалың болғанын, ендеше өзен даму жолында толық оралымнан (циклден) өткендігін дəлелдейді.

Аралас террасалардың — іргетасы түпкі тау жыныстарынан, ал кертпештің жоғарғы жағы мен террасаның үсті аллювийлік материалдан құралады. Террасаның осындай құрылымы өзеннің оралымды дамуындағы алғашқы кезінде эрозия арта түсіп, кейін аккумуляция əрекеті басым болғанын көрсетеді.

Cүйелмеленген террасалар — өзендердің бірнеше мəрте шайып тереңдеу жəне шөгу кезеңдерінің алмасуы жағдайларында қалыптасқан. Өзен суы өзінің түбін əрдайым есіп сылыған кезде алдыңғы кезеңдегі шөгінділерін ағызып, шайып əкетеді, қалған бөлігі жеке терраса түрінде болып қалады. Содан кейін, тектоникалық қозғалыстар баяу болған кезде аллювийлік материал қайта жиналып, қалған террасаның етегінде гипсометриялық төмен деңгейде бұрын шайылған жыныстар есесінен қайтадан аллювийлік материалмен толтырылып жаңадан өзен жайылмасын құрайды.

Үстемеленген террасалар — аллювийлік материалдың бірінің үстіне бірі үстемелеп шоғырлануы бір кезенде болған. Аңғар дамуының келесі мерзімінде өзеннің осы шөгіндіге оқтын-оқтын жуып-шайып тілімдену жəне тереңдеу арқылы терраса сатылары түзілген. Жоғарыдан төмен қарай жүйелі түрде қалыптасқан терраса сатылары бір құрамды жəне бір мезгілді жыныстардан тұрады.