2004 жылғы Үнді мұхитындағы жер сілкінісі мен цунами

2004 жылғы Үнді мұхитындағы жер сілкінісі мен цунами
Уақыт	26 желтоқсан, 2004 жыл
Орыны	Үнді Мұхиты
гипоцентр тереңдігі	30 км
зардап шеккен елдер	Аустралия, Индонезия, Бангладеш, Үндістан, Йемен, Кения, Маврикий, Мадагаскар, Малайзия, Мальдив Республикасы, Мьянма, Оман, Сейшель аралдары, Сомали, Тайланд, Танзания, Шри-Ланка, ОАР
Құрбандар	227 мын адамдар
Магнитуд	9,2–9,3 М.
Ұзақтығы	10 минут
Түрі	мега жер сілкініс
Цунами	15–30 метр(ен үлкен–51 метр)

2004 жылы Үнді мұхитындағы жер сілкінісі мен цунами — 2004 жылдың 26 желтоқсанында болған, адамзат тарихындағы ең жойқын табиғи апаттардың бірі. Жер сілкінісі Индонезияның Суматра аралы маңында, Үнді мұхитында тіркеліп, магнитудасы 9,1–9,3 баллды құрады. Жер сілкінісінен кейін пайда болған цунамиден он төрттен астам ел зардап шекті, ал жалпы қаза тапқандар саны 230 000 адамнан асты. Бұл оқиға халықаралық гуманитарлық көмек тарихындағы ең ірі әрекеттердің біріне түрткі болды.

Жер сілкінісі

2004 жылдың 26 желтоқсанында жергілікті уақытпен таңғы 07:58-де Индонезияның Суматра аралы маңында күшті жер сілкінісі тіркелді. Оның магнитудасы 9,1–9,3 баллды құрап, сілкініс ұзақтығы 8–10 минутқа дейін созылды — бұл геологиялық тарихтағы ең ұзақ және қуатты сілкіністердің бірі болып саналады. Жер сілкінісінің эпицентрі Үнді мұхитының астында, Суматра аралының батыс жағалауынан 160 км қашықтықта орналасқан. Тереңдігі шамамен 30 км болған бұл сілкініс тектоникалық плиталардың — Үнді плитасы мен Бүргү (Бірма) микроплитасының — соқтығысуы нәтижесінде пайда болды. Бұл тектоникалық ығысу мұхит түбінің күрт көтерілуіне себеп болып, кейінгі жойқын цунамиге түрткі болды.

Цунами

Жер сілкінісінен кейін бірнеше минуттан соң Үнді мұхитының түбінде үлкен жылжу орын алып, су асты жер қабаттарының ығысуы нәтижесінде алып цунами толқындары пайда болды. Бұл толқындардың биіктігі кейбір жерлерде 30 метрге дейін жетіп, жағалаудағы елді мекендерді толықтай жойып жіберді. Цунамидің алғашқы соққысы Индонезия жағалауына бірнеше минут ішінде жетті, ал басқа елдер — Шри-Ланка, Таиланд, Үндістан, Мальдив аралдары — келесі сағаттарда зардап шекті. Цунамидің ерекше күштілігі мен күтпегендігі салдарынан көптеген адамдарға ескерту берілмей қалды, бұл адам шығынының көп болуына себеп болды.

Халықаралық гуманитарлық реакция

2004 жылғы Үнді мұхитындағы жер сілкінісі мен цунами дүниежүзілік гуманитарлық қауымдастықтың жедел әрекет етуіне себеп болды. Апаттан кейін бірнеше сағат ішінде көптеген мемлекеттер мен халықаралық ұйымдар көмек көрсетуге кірісті. Біріккен Ұлттар Ұйымы бұл апатты «заманауи тарихтағы ең ірі табиғи апат» деп атап, жедел гуманитарлық операцияны бастады. АҚШ, Жапония, Германия, Ұлыбритания, Қытай және басқа да көптеген елдер қаржылай және материалдық көмек жіберді.

Дүниежүзілік Қызыл Крест, ЮНИСЕФ, Дүниежүзілік азық-түлік бағдарламасы және көптеген үкіметтік емес ұйымдар зардап шеккен аймақтарға азық-түлік, су, медициналық жабдықтар мен шатырлар жеткізді. Сонымен қатар, он мыңдаған еріктілер мен құтқарушылар апатты аймақтарға жіберіліп, тірі қалғандарды құтқару мен инфекциялардың таралуының алдын алуға көмектесті.

Бұл оқиға дүниежүзі бойынша ерте ескерту жүйелерінің маңызын арттырып, апаттық дайындық пен халықаралық ынтымақтастықты күшейтуге түрткі болды.

Жер сілкінісінің қуаты

Жер сілкінісі кезінде жер бетінде бөлінген толық энергия шамамен 2 эксаджоульге (2,0⋅10¹⁸ джоуль) бағаланады. Бұл энергия Жер шарындағы әрбір адамға 150 литр суды қайнатуға жеткілікті немесе адамзаттың шамамен 2 жыл ішінде тұтынатын энергиясына тең. Жер беті шамамен 20–30 см аралығында тербеліс жасаған деп болжанады, бұл Күн мен Ай әсерінен болатын тасу күштеріне ұқсас. Жер сілкінісінің соққы толқыны бүкіл планета арқылы таралып, Оклахома штатында 3 мм тік тербелістер тіркелген.

Массалардың ығысуы мен орасан зор энергияның бөлінуі Жердің айналу жылдамдығына да әсер етті. NASA мамандарының есептеуі бойынша, жер сілкінісі тәуліктің ұзақтығын шамамен 2,68 микросекундқа қысқартты және Жердің сығылуын шамамен он миллиардтан бір бөлікке азайтты. Сонымен қатар, жер сілкінісі Жердің өз осі айналасында шамамен 2,5 см-ге, шығыс бойлықтың 145° бағытына қарай аздаған «ауытқуына» себеп болды (кейбір деректер бойынша 5–6 см-ге дейін). Алайда Айдың тасу күштерінің әсерінен тәуліктің ұзақтығы жыл сайын орта есеппен 15 микросекундқа ұлғаяды, сондықтан айналу жылдамдығындағы бұл өзгеріс тез жойылады. Сонымен қатар, Жердің табиғи тербелісі өз осі бойымен 15 метрге дейін жетуі мүмкін.

Суматра аралының оңтүстік-батысындағы кейбір шағын аралдар оңтүстік-батысқа қарай 20 метрге дейін жылжыған. Бирма плитасында орналасқан Суматраның солтүстік бөлігі (Зонд плитасының оңтүстік аймақтары) да оңтүстік-батысқа қарай 36 метрге дейін ығысқан болуы мүмкін. Ығысу тек көлденең ғана емес, тік бағытта да орын алған. Кейбір жағалау аймақтары қазір теңіз деңгейінен төмен орналасқан. GPS және спутниктік суреттер арқылы жүргізілген өлшеулер геофизикалық жағдайдың қаншалықты өзгергенін көрсетеді.^[1]

Апаттан зардап шеккен елдер

Жер сілкінісі мен оның салдарынан туындаған цунами Оңтүстік-Шығыс Азиядағы бірқатар мемлекеттерге айтарлықтай зиян келтірді. Атап айтқанда, Индонезия (әсіресе Ачех провинциясы мен Банда-Ачех қаласы), Шри-Ланка, Таиланд, Мальдив аралдары, Мьянма және Малайзия зардап шекті. Сонымен қатар табиғи апаттың салдары Африка құрлығының бірқатар елдеріне, соның ішінде Сомали, Мадагаскар, Кения және Оңтүстік Африка Республикасына (ОАР) да әсер етті. Табиғи апат орын алған кезде өңірде демалыста болған шетел азаматтарының арасында, әсіресе Австралия мен Еуропа елдерінен келген туристердің саны көп болды.