Мазмұнға өту

2008 жылғы қаржы дағдарысы

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет

2008 жылы орталығы Америка Құрама Штаттарында болған ауқымды жаһандық қаржылық дағдарыс орын алды. Оның себептеріне тұрғын үй иелері мен қаржы институттарының жылжымайтын мүлік құнына шамадан тыс алыпсатарлық жасауы жатады, бұл 2000-жылдардағы Америка Құрама Штаттарындағы тұрғын үй көпіршігіне әкелді. Дағдарысқа сапасы төмен ипотекалық несиелер бойынша жыртқыштық несиелеу мен реттеудегі кемшіліктер де ықпал етті. Қолма-қол ақшамен қайта қаржыландыру тұрғын үй бағасы төмендеген кезде сақталуы мүмкін болмай қалған тұтынудың өсуіне түрткі болды. Дағдарыстың алғашқы кезеңі 2007 жылдың басында басталған сапасы төмен ипотекалық дағдарыс болды. Осы кезде АҚШ-тағы жылжымайтын мүлікке байланысты ипотекамен қамтамасыз етілген бағалы қағаздардың (MBS) және сол MBS-пен байланысқан ауқымды туынды қаржы құралдары желісінің құны күрт төмендеді. Өтімділік дағдарысы 2007 жылдың ортасына қарай жаһандық қаржы институттарына таралып, 2008 жылғы қыркүйекте Lehman Brothers банкроттығымен шегіне жетті. Бұл өз кезегінде қор нарығының құлдырауы мен бірнеше елдегі банктік дүрбелеңді туғызды.[1] Дағдарыс 2007 жылдың соңында басталған Ұлы рецессияны, яғни жаһандық рецессияны, сондай-ақ 2007–2009 жылдардағы Америка Құрама Штаттарының аю нарығын одан әрі ушықтырды. Сонымен қатар, ол 2008–2011 жылдардағы Исландияның қаржылық дағдарысы мен еуроаймақ дағдарысының туындауына да ықпал етті.

Lehman Brothers банкроттығы (бас кеңсесі суретте), 2008 жылғы 15 қыркүйекте АҚШ-тағы көлемі жағынан төртінші инвестициялық банктің (Goldman Sachs, Morgan Stanley және Merrill Lynch-тен кейін) банкротқа ұшырауы ретінде, 2008 жылғы қаржы дағдарысының шарықтау шегі деп жиі қарастырылады.
TED спреді — қаржы жүйесіндегі қабылданатын несиелік тәуекелдің көрсеткіші. Дағдарыс кезінде ол айтарлықтай өсті. Ол 2007 жылғы тамызда күрт көтеріліп, бір жыл бойы құбылып тұрды, ал 2008 жылғы қыркүйекте тағы да күрт өсіп, 2008 жылғы 10 қазанда рекордтық 4,65%-ға жетті.

1990-жылдары АҚШ Конгрессі қаржыландыру қағидаларын жеңілдету арқылы қолжетімді тұрғын үйді кеңейтуді көздейтін заңнаманы қабылдады, ал 1999 жылы 1933 жылғы Банк заңының (Гласс-Стиголл заңы) кейбір бөліктері Грэмм-Лич-Блайли заңы арқылы күшін жойды, бұл мекемелерге коммерциялық банк ісі мен сақтандыру сияқты тәуекелі төмен қызмет түрлерін инвестициялық банк ісі және меншікті сауда сияқты тәуекелі жоғары қызмет түрлерімен ұштастыруға мүмкіндік берді.[2] Федералдық резервтік жүйе («Fed») 2000 жылдан 2003 жылға дейін федералдық қорлар мөлшерлемесін төмендеткен кезде, қаржы институттары негізінен нәсілдік азшылықтарға жататын табысы төмен тұрғын үй сатып алушыларға тәуекелі жоғары несиелерді көбірек ұсына бастады;[3] бұл үрдіс реттеушілердің назарынан тыс қалды.[4] 2004–2006 жылдары пайыздық мөлшерлемелердің өсуіне байланысты ипотека құны артты, ал тұрғын үйге деген сұраныс төмендеді; 2007 жылдың басында АҚШ-тағы сапасы төмен ипотекалық несиелерді алушылардың көбі төлемдерін өтей алмай бастағаннан кейін, несие берушілер банкротқа ұшырай бастады. Бұл үдеріс 2007 жылғы сәуірде New Century Financial компаниясының банкроттығымен шегіне жетті. Сұраныс пен бағалар одан әрі төмендей берген сайын, қаржылық жұқтыру 2007 жылғы тамызға қарай жаһандық несие нарығына таралып, орталық банктер өтімділік құя бастады. 2008 жылғы наурызда АҚШ-тағы көлемі жағынан бесінші инвестициялық банк болған Bear Stearns Федералдық резервтік жүйе қаржыландыруымен қолдау көрсетілген «жаппай сатылым» мәмілесі арқылы JPMorgan Chase компаниясына сатылды.

Дағдарыс ушыға түскен сайын, әлемнің түкпір-түкпіріндегі үкіметтер қаржы институттарын ауқымды түрде қаржылық құтқару шараларымен қолдады және ақша-несие саясаты мен фискалдық саясатты қолданып, жаһандық қаржы жүйесінің экономикалық күйреуіне жол бермеуге тырысты.[5] 2008 жылғы шілдеде АҚШ-тың тұрғын үй нарығының жартысына иелік еткен немесе соны кепілдендірген Fannie Mae және Freddie Mac компаниялары күйреу шегіне жетті; 2008 жылғы Тұрғын үй және экономикалық қалпына келтіру туралы заң федералдық үкіметке оларды 7 қыркүйекте өз бақылауына алуға мүмкіндік берді. Lehman Brothers (АҚШ-тағы көлемі жағынан төртінші инвестициялық банк) 15 қыркүйекте АҚШ тарихындағы ең ірі банкроттыққа қатысты өтініш берді; содан кейін келесі күні Федералдық резерв жүйесі елдегі ең ірі сақтандыру компаниясы — American International Group-ты қаржылық құтқарды, ал 25 қыркүйекте АҚШ тарихындағы ең ірі банк күйреуі ретінде Washington Mutual-ды өз бақылауына алды. 3 қазанда Конгресс Төтенше экономикалық тұрақтандыру туралы заңды қабылдап, АҚШ Қаржы министрлігіне 700 миллиард АҚШ долларына тең Troubled Asset Relief Program (TARP) арқылы улы активтер мен банк акцияларын сатып алуға рұқсат берді. Федералдық резерв жүйесі қазынашылық облигациялар мен MBS сияқты басқа да активтерді сатып алу арқылы сандық жұмсарту бағдарламасын бастады, ал 2009 жылғы ақпанда жаңадан сайланған президент Барак Обама қол қойған Американы қалпына келтіру және қайта инвестициялау туралы заң қолданыстағы жұмыс орындарын сақтап қалуға және жаңаларын құруға бағытталған бірқатар шараларды қамтыды. Осы бастамалар, басқа елдерде қабылданған шаралармен бірге, 2009 жылдың ортасына қарай Ұлы рецессияның ең ауыр кезеңін аяқтады.

АҚШ-тағы дағдарыстың салдарына берілген бағалар әртүрлі болғанымен, олардың мәліметінше, шамамен 8,7 миллион жұмыс орны қысқарып, жұмыссыздық деңгейі 2007 жылғы 5%-дан 2009 жылғы қазандағы ең жоғары 10%-ға дейін өсті. Кедейлік жағдайында өмір сүрген азаматтардың үлесі 2007 жылғы 12,5%-дан 2010 жылы 15,1%-ға дейін артты. Dow Jones Industrial Average индексі 2007 жылғы қазан мен 2009 жылғы наурыз аралығында 53%-ға төмендеді, ал кейбір бағалаулар бойынша әрбір төртінші үй шаруашылығы өзінің таза құнының 75%-ын немесе одан да көп бөлігін жоғалтты. 2010 жылы қаржы секторын реттеу жүйесін түбегейлі реформалаған Додд-Фрэнк Уолл-стрит реформасы және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заң қабылданды.[6] Бұл заңға көптеген республикашылдар қарсы шықты, ал 2018 жылы оның жекелеген ережелері Экономикалық өсу, реттеуді жеңілдету және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заң арқылы әлсіретілді. Сонымен қатар, Базель III капиталы мен өтімділік стандарттары әлемнің көптеген елдерінде қабылданды.[7][8]

Алғышарттар

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]
2009 жылғы нақты ЖІӨ өсім қарқыны көрсетілген дүниежүзі картасы (қоңыр түспен көрсетілген елдер рецессияда болды)
1860 жылдан бергі АҚШ қаржы секторының ЖІӨ-дегі үлесі[9]

Дағдарыс Ұлы рецессияны, яғни 2007 жылдың ортасында басталған жаһандық рецессияны ушықтырды.[10][11][12][13][14] Сондай-ақ одан кейін 2009 жылдың соңында Грекия үкіметінің қарыз дағдарысының басталуымен өрбіген Еуроаймақ дағдарысы және Исландиядағы үш ірі банктің түгелдей банктің күйреуін қамтыған 2008–2011 жылдардағы Исландиядағы қаржы дағдарысы болды; экономикасының көлеміне шаққанда бұл тарихтағы кез келген ел бастан кешкен ең ірі экономикалық күйреу еді.[15] Ол әлем бастан өткерген ең ауыр бес қаржы дағдарысының бірі болып, жаһандық экономикаға 2 триллион АҚШ долларынан астам шығын әкелді.[16][17] АҚШ-та тұрғын үй ипотекалық қарызының ЖІӨ-ге шаққандағы үлесі 1990 жылдары орта есеппен 46%-дан 2008 жылы 73%-ға дейін өсіп, 10,5 триллион АҚШ долларына жетті.[18] Тұрғын үй бағасының өсуіне байланысты қолма-қол қаражат алу мақсатындағы қайта қаржыландыру көлемінің артуы тұтынудың өсуіне ықпал етті, алайда тұрғын үй бағасы төмендеген кезде мұндай тұтыну деңгейін сақтау мүмкін болмады.[19][20][21] Көптеген қаржы институттары ипотекамен қамтамасыз етілген бағалы қағаздар немесе оларды дефолттан сақтандыру үшін пайдаланылатын несиелік туынды құралдар сияқты тұрғын үй ипотекаларына негізделген инвестицияларға иелік етті, олардың құны айтарлықтай төмендеді.[22][23][24] Халықаралық валюта қорының бағалауынша, АҚШ пен Еуропаның ірі банктері 2007 жылғы қаңтар мен 2009 жылғы қыркүйек аралығында улы активтер мен қайтарылмайтын несиелерден 1 триллион АҚШ долларынан астам шығынға ұшырады.[25]

Банктердің төлем қабілеттілігіне инвесторлардың сенімінің төмендеуі және несиенің қолжетімділігінің қысқаруы 2008 жылдың соңы мен 2009 жылдың басында акциялар мен тауар бағасының күрт құлдырауына алып келді.[26] Дағдарыс қысқа уақыт ішінде бүкіл әлемге таралып, жаһандық экономикалық күйзеліске ұласып, бірнеше банктің күйреуіне себеп болды.[27] Осы кезеңде несиелеу шарттарының қатаюы мен халықаралық сауданың қысқаруы салдарынан әлем экономикасының өсімі баяулады.[28] Тұрғын үй нарығы ауыр зардап шегіп, жұмыссыздық күрт өсті, соның салдарынан үйден шығару мен өндіріп алу жағдайлары көбейді. Бірқатар кәсіпорындар банкротқа ұшырады.[29][30] АҚШ-та үй шаруашылықтарының әл-ауқаты 2007 жылдың екінші тоқсанындағы ең жоғары көрсеткіші — 61,4 триллион АҚШ долларынан 2009 жылдың бірінші тоқсанының соңында 50,4 триллион АҚШ долларына дейін, яғни 11 триллион АҚШ долларына азайды. Бұл тұтынудың, кейіннен бизнес инвестицияларының төмендеуіне әкелді.[31][32] 2008 жылдың төртінші тоқсанында АҚШ-та нақты ЖІӨ тоқсандық мәнде 8,4%-ға төмендеді.[33] АҚШ-тағы жұмыссыздық деңгейі 2009 жылғы қазанда 11,0%-ға жетіп, 1983 жылдан бергі ең жоғары деңгейге көтерілді және дағдарысқа дейінгі деңгейден шамамен екі есе жоғары болды. Орташа жұмыс аптасының ұзақтығы 33 сағатқа дейін қысқарып, үкімет мұндай деректерді 1964 жылдан бастап жинай бастағалы бергі ең төменгі деңгейге түсті.[34][35]

Экономикалық дағдарыс АҚШ-та басталып, кейін бүкіл әлемге таралды.[29] 2000–2007 жылдар аралығындағы жаһандық тұтыну өсімінің үштен бірінен астамы АҚШ-тағы тұтынудың үлесіне тиесілі болды, ал әлемнің қалған бөлігі сұраныс көзі ретінде америкалық тұтынушыға тәуелді еді.[36][37] Улы активтермен қамтамасыз етілген бағалы қағаздарға әлемнің түкпір-түкпіріндегі компаниялар мен институционалдық инвесторлар иелік етті. Несиелік дефолт свопы сияқты туынды қаржы құралдары да ірі қаржы институттары арасындағы өзара байланысты күшейтті. Қаржы институттарының қайта қаржыландыру мүмкін болмаған қатып қалған несие нарықтарындағы міндеттемелерін өтеу үшін активтерін сатуы нәтижесінде орын алған қаржылық левереджді төмендету процесі төлем қабілеттілігі дағдарысын одан әрі жеделдетіп, халықаралық сауданың қысқаруына себеп болды. Дамушы елдердегі экономикалық өсім қарқынының төмендеуі сауданың, шикізат бағасының, инвестициялардың және шетелдегі еңбек мигранттары жіберетін ақша аударымының азаюымен байланысты болды (мысалы, Армения[38]). Саяси жүйесі тұрақсыз мемлекеттер дағдарыс салдарынан Батыс елдеріндегі инвесторлар өз капиталын кері әкетеді деп қауіптенді.[39]

Ұлы рецессияға байланысты ұлттық бюджет-салық саясатының шаралары аясында үкіметтер мен орталық банктер, соның ішінде Федералдық резерв жүйесі, Еуропалық орталық банк және Англия банкі, қаржылық құтқару мен экономикалық ынталандыру шараларына бұрын-соңды болмаған көлемде триллиондаған АҚШ долларын бөлді. Бұған тұтыну мен несие беру мүмкіндігінің төмендеуінің орнын толтыру, экономиканың одан әрі құлдырауына жол бермеу, несиелеуді ынталандыру, негізгі коммерциялық қағаздар нарығына деген сенімді қалпына келтіру, дефляциялық шиыршық қаупінің алдын алу және банктерге клиенттердің салымдарын қайтарып алуына жеткілікті қаражат беру үшін кең ауқымды бюджет-салық саясаты мен ақша-несие саясаты кірді.[40] Нәтижесінде орталық банктер экономиканың елеулі бөлігі үшін «соңғы сатыдағы кредитор» рөлінен «жалғыз кредитор» рөліне өтті. Кейбір жағдайларда Федералдық резерв жүйесі «соңғы сатыдағы сатып алушы» ретінде қарастырылды.[41][42][43][44][45] 2008 жылдың төртінші тоқсанында бұл орталық банктер банктерден 2,5 триллион АҚШ долларына мемлекеттік борыштық міндеттемелер мен проблемалық жеке активтерді сатып алды.[46] Бұл несие нарығына тарихтағы ең ірі өтімділік құю әрі әлем тарихындағы ең ауқымды ақша-несие саясаты шарасы болды. 2008 жылғы Біріккен Корольдіктің банктерді құтқару бағдарламасы үлгісіне сүйене отырып,[46][47] Еуропа елдері мен АҚШ үкіметтері өз банктері шығарған борыштық міндеттемелерге кепілдік беріп, ұлттық банк жүйелерінің капиталын ұлғайтты, ақырында ірі банктердің жаңадан шығарылған артықшылықты акцияларын 1,5 триллион АҚШ долларына сатып алды.[32] Федералдық резерв жүйесі өтімділік тұзағымен күресу мақсатында бұрын-соңды болмаған көлемде жаңа ақша шығарды.[48]

Қаржылық құтқару шаралары триллиондаған доллар көлеміндегі несиелер, активтерді сатып алу, кепілдіктер беру және тікелей мемлекеттік шығыстар түрінде жүзеге асырылды.[49] Қаржылық құтқару шаралары, мысалы AIG сыйақы төлемдеріне қатысты дау жағдайындағыдай, елеулі қайшылықтар туғызды, соның нәтижесінде қаржылық дағдарыс кезеңдерінде өзара бәсекелес саясаттық мүдделер арасындағы тепе-теңдікті сақтауға көмектесетін әртүрлі «шешім қабылдау модельдері» әзірленді.[50] Дағдарыс кезінде Ұлыбританияның Қазына канцлері болған Алистер Дарлинг 2018 жылы Royal Bank of Scotland банкі қаржылық құтқару шараларымен қолдау тапқан күні Ұлыбританияның «заң мен қоғамдық тәртіптің күйреуіне» санаулы сағат қана қалғанын мәлімдеді.[51] Кейбір банктер ішкі несиелеуді ұлғайтуға қаражат бөлудің орнына, ынталандыру бағдарламасы аясында алған қаражаттың бір бөлігін дамушы нарықтар мен шетел валюталарына инвестициялау сияқты анағұрлым табысты бағыттарға жұмсады.[52]

2010 жылғы шілдеде АҚШ-та Додд-Фрэнк Уолл-стрит реформасы және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заң қабылданып, оның мақсаты «Америка Құрама Штаттарының қаржылық тұрақтылығын нығайту» болды.[53] Базель III капиталы мен өтімділік стандарттары бүкіл әлемде қабылданды.[54] 2008 жылғы қаржы дағдарысынан кейін АҚШ-та тұтынушылардың құқықтарын қорғайтын реттеуші органдар дағдарысқа алып келген бәсекелестікке қарсы тәжірибелердің алдын алу мақсатында несие карталары мен тұрғын үй ипотекасын ұсынушыларға бақылауды күшейтті.[55]

Дағдарыстың себептері туралы АҚШ Конгрессінің кемінде екі ірі баяндамасы әзірленді: 2011 жылғы қаңтарда жарияланған Қаржылық дағдарысты зерттеу жөніндегі комиссияның баяндамасы және 2011 жылғы сәуірде жарияланған АҚШ Сенатының Ішкі қауіпсіздік және мемлекеттік істер жөніндегі комитетінің Тергеулер жөніндегі тұрақты кіші комитетінің «Уолл-стрит және қаржы дағдарысы: қаржылық күйреудің анатомиясы» атты баяндамасы.

Жалпы алғанда, дағдарысқа байланысты 47 банкир бас бостандығынан айырылды, олардың жартысынан астамы Исландиядан болды. Исландияда дағдарыс ең ауыр сипат алып, елдің барлық үш ірі банкі күйреді.[56] 2012 жылғы сәуірде Исландияның бұрынғы премьер-министрі Гейр Хорде дағдарысқа байланысты сотталған жалғыз саясаткер болды.[57][58] Дағдарыстан кейін АҚШ билігі қаржылық құқықбұзушылықтарға қарсы шараларды күшейтті, соның ішінде Радж Раджаратнамға қатысты атышулы инсайдерлік сауда ісі де болды; ол 2011 жылы кінәлі деп танылды.[59] АҚШ-та дағдарысқа байланысты түрме жазасын өтеген жалғыз банкир Credit Suisse банкінің қызметкері Карим Серагелдин болды. Ол облигациялар бағасын айла-шарғы жасау арқылы 1 миллиард АҚШ доллары көлеміндегі шығынды жасыру мақсатында әрекет еткені үшін 30 айға бас бостандығынан айырылып, 24,6 миллион АҚШ доллары көлеміндегі сыйақыны қайтарды.[60][56] Ұлыбританияда дағдарысқа байланысты ешбір адам сотталған жоқ.[61][62] ''SEC v. Goldman Sachs'' ісі бойынша Goldman Sachs 550 миллион АҚШ доллары көлемінде азаматтық айыппұл төлеп, өзінің CDO-ларға қатысты маркетингтік материалдарында толық емес ақпарат болғанын мойындады. Банк қаржы дағдарысын алдын ала болжап, клиенттеріне улы инвестицияларды сатқан деген айыптауларға байланысты бағалы қағаздармен алаяқтық туралы істі осылайша реттеді.[63][64][65]

Креативті жою үдерісінде тәуекелге салынатын ресурстардың азаюына байланысты патенттік өтінімдер саны бұрынғы жылдардағы патенттік өтінімдердің экспоненциалды өсуімен салыстырғанда өзгеріссіз қалды.[66]

1913 жылдан 2008 жылға дейінгі АҚШ-тағы экономикалық теңсіздіктің бір көрсеткіші ретінде табыстың ең жоғары 1% табыс табушылардың үлесіне тиесілі бөлігі.

Қарапайым америкалық отбасылардың жағдайы жақсы болмады, әлеуметтік пирамиданың ең жоғарғы сатысынан сәл төмен орналасқан «бай, бірақ ең бай емес» отбасылардың да жағдайы сондай болды.[67][68][69] Алайда АҚШ-тағы ең кедей отбасылардың жартысында дағдарыс кезінде әл-ауқаттың төмендеуі мүлде болған жоқ, өйткені олардың, әдетте, құны өзгеріп тұруы мүмкін қаржылық инвестициялары болмаған. Федералдық резерв жүйесі 2007–2009 жылдары 4 000 үй шаруашылығына сауалнама жүргізіп, осы кезеңде барлық америкалықтардың 63%-ының жалпы әл-ауқаты төмендегенін анықтады. Сонымен қатар ең бай отбасылардың 77%-ының жалпы әл-ауқаты азайса, әлеуметтік пирамиданың төменгі бөлігіндегілердің тек 50%-ында ғана әл-ауқаттың төмендеуі байқалды.[70][71][72]

Хронология

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

Төменде қаржы дағдарысының негізгі оқиғаларының, соның ішінде үкіметтердің оған жауап ретінде қабылдаған шаралары мен кейінгі экономикалық қалпына келу кезеңінің хронологиясы берілген.[73][74][75][76]

2007 жылға дейін

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]
2000–2022 жылдар аралығындағы штаттар бойынша тұрғын үй құны
  • 2004 жылғы 28 сәуір: Федералдық резерв жүйесінің жертөлесінде «Үлкен бестік» (Goldman Sachs, Lehman Brothers, Merrill Lynch, Bear Stearns және Morgan Stanley) пен Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссияның бес мүшесінің кездесуі өтіп, АҚШ-тағы бес ірі инвестициялық банкті таза капитал қағидасын сақтау міндетінен босататын ерекшелік жасау туралы шешім қабылданды. Бұл аталған банктерге көп қарыз тартуға мүмкіндік берді.[77]
  • 2005 жылғы 19 мамыр: Қор менеджері Майкл Берри Deutsche Bank банкімен 60 миллион АҚШ долларына бағаланған сапасы төмен ипотекалық облигацияларға қарсы кредиттік дефолт свопын жасасты. Бұл осындай түрдегі алғашқы CDS болды. Ол ипотекалардың бастапқы төмен «жеңілдік мөлшерлемесінің» мерзімі аяқталғаннан кейін екі жыл ішінде олардың құны қатты құбылады деп болжады.[78][79]
  • 2006 жыл: Бірнеше жыл бойы орташа деңгейден жоғары өсіп келген тұрғын үй бағасы шегіне жетті, ал ипотекалық несиелер бойынша төлемдердің кешіктірілуі арта бастады. Бұл Америка Құрама Штаттарындағы тұрғын үй көпіршігінің жарыла бастағанының алғашқы белгісі болды.[80][81] Несие беру талаптарының барған сайын босаңсуына байланысты, 2006 жылы барлық ипотекалық несиелердің үштен бірі сапасы төмен ипотекалық несиелер немесе табысты растайтын құжаттарды талап етпейтін несиелер болды,[82] ал олар сол жылғы тұрғын үй сатып алуларының 17%-ын құрады.[83]
  • 2006 жылғы мамыр: JPMorgan өз клиенттеріне тұрғын үй нарығының құлдырауы және әсіресе сапасы төмен ипотекалық несиелер бойынша өндіріп алу жағдайларының артуы туралы ескертті.[84]
  • 2006 жылғы тамыз: Кірістілік қисығы инверсияланып, бұл бір немесе екі жылдың ішінде рецессияның басталу ықтималдығы жоғары екенін білдірді.[85]
  • 2006 жылғы қараша: UBS АҚШ тұрғын үй нарығында «таяп келе жатқан дағдарыс» туралы ескертті.[84]

2007 (қаңтар-тамыз)

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]
  • 2007 жылғы 27 ақпан: Тұрғын үй бағасының және ұзақ мерзімді пайдаланылатын тауарларға берілген тапсырыстардың төмендеуі туралы мәліметтер экономикалық өсімнің баяулауына қатысты алаңдаушылықты күшейтіп, Алан Гринспен рецессия болатынын болжағаннан кейін, Қытай мен АҚШ-тағы акция бағалары 2003 жылдан бергі ең үлкен құлдырауға ұшырады.[86] Сапасы төмен несиелеу бойынша төлемдерді кешіктіру деңгейінің артуына байланысты Freddie Mac белгілі бір сапасы төмен ипотекалық несиелерге инвестиция салуды тоқтататынын мәлімдеді.[87]
  • 2007 жылғы 2 сәуір: сапасы төмен несиелеу мен секьюритилендіруге маманданған америкалық жылжымайтын мүлікке инвестициялау трасты New Century АҚШ Банкроттық туралы кодексінің 11-тарауына сәйкес банкроттықтан қорғау туралы өтініш берді. Бұл сапасы төмен ипотекалық несиелер дағдарысының өршуіне ықпал етті.[88][89][83][90][91]
  • 2007 жылғы 20 маусым: маржалық талаптар қойылғаннан кейін, Bear Stearns сапасы төмен ипотекалық несиелермен қамтамасыз етілген кепілдендірілген борыштық міндеттемелерге (CDO) 20 миллиард АҚШ доллары көлемінде инвестиция салған екі хедж-қорын қаржылық құтқаруға мәжбүр болды.[92]
  • 2007 жылғы 19 шілде: Dow Jones Industrial Average (DJIA) тарихта алғаш рет 14 000 пункттен асып, сауда күнін 14 000,41 деңгейінде жапты.[93]
  • 2007 жылғы 30 шілде: Дағдарыстан зардап шеккен алғашқы банктердің бірі болған IKB Deutsche Industriebank өзін Германияның мемлекеттік қаржы институты KfW құтқаратынын жариялады.[94]
  • 2007 жылғы 31 шілде: Bear Stearns өзінің екі хедж-қорын таратты.[90]
  • 2007 жылғы 6 тамыз: American Home Mortgage банкроттық туралы өтініш берді.[90]
  • 2007 жылғы 9 тамыз: BNP Paribas басқаруындағы активтерінің жалпы көлемі 2,2 миллиард АҚШ долларын құрайтын үш хедж-қорынан қаражатты шешіп алуды тоқтатты. Бұған «өтімділіктің толықтай жоғалуы» себеп болып, қорлардың құнын бағалау мүмкін болмай қалды. Бұл банктердің бір-бірімен мәміле жасаудан бас тарта бастағанының белгісі еді.[91][95][96]
  • 2007 жылғы 16 тамыз: DJIA 12 945,78 пункт деңгейінде жабылды. Бұл оның шарықтау шегіне жеткеннен кейінгі алдыңғы 20 сауда күнінің 12-сінде төмендегеннен кейінгі нәтиже еді. Осы уақыт ішінде индекс 1 164,63 пунктке немесе 8,3%-ға төмендеді.[93]

2007 (қыркүйек-желтоқсан)

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]
Қаржы дағдарысы кезінде өз жинақтарын шешіп алу үшін Ұлыбританиядағы Northern Rock банкінің бөлімшесі алдында кезекте тұрған адамдар
  • 2007 жылғы 14 қыркүйек: Орта көлемді әрі қаржылық левереджі жоғары британдық Northern Rock банкі Англия банкінен қолдау алды.[97] Бұл инвесторлар арасында дүрбелең туғызып, банкке жаппай жүгіруге әкелді.[98]
  • 2007 жылғы 18 қыркүйек: Федералдық ашық нарық комитеті өтімділік пен сенімге қатысты алаңдаушылыққа байланысты федералдық қорлар мөлшерлемесін ең жоғары 5,25% деңгейінен төмендете бастады.[99][100]
  • 2007 жылғы 28 қыркүйек: NetBank тұрғын үй несиелеріне шамадан тыс тәуелділігінің салдарынан банктің күйреуіне ұшырап, банкроттық туралы өтініш берді.[101]
  • 2007 жылғы 9 қазан: DJIA 14 164,53 пунктпен жабылып, жабылу бағасының ең жоғары деңгейіне жетті.[102]
  • 2007 жылғы 15 қазан: Citigroup, Bank of America және JPMorgan Chase құрылымдық инвестициялық құралдарды (SIV) өтімділікпен қамтамасыз ету үшін көлемі 80 миллиард АҚШ долларын құрайтын Master Liquidity Enhancement Conduit бағдарламасын құру жоспарын жариялады. Алайда бұл жоспар желтоқсан айында тоқтатылды.[103]
  • 2007 жылғы 26 қараша: Қаржы секторына қатысты алаңдаушылықтың күшеюіне байланысты АҚШ қор нарықтары түзету кезеңіне өтті.[104]
  • 2007 жылғы желтоқсан: АҚШ-тағы жұмыссыздық деңгейі 5%-ға жетті.[105]
  • 2007 жылғы 12 желтоқсан: Федералдық резерв жүйесі сапасы төмен ипотекалық несиелері бар банктерді қысқа мерзімді несиемен қамтамасыз ету үшін мерзімді аукциондық тетікті (TAF) енгізді.[106]
  • 2007 жылғы 17 желтоқсан: Delta Financial Corporation сапасы төмен ипотекалық несиелерді секьюритилендіруде сәтсіздікке ұшырағаннан кейін банкроттық туралы өтініш берді.[107]
  • 2007 жылғы 19 желтоқсан: Standard and Poor's рейтингтік агенттігі облигациялар бойынша дефолт болған жағдайда төлем жасайтын көптеген монолайн сақтандырушыларының рейтингтерін төмендетті.[108]
  • 2007 жылғы 31 желтоқсан: Жылдың соңғы бөлігіндегі құбылмалылыққа қарамастан, нарықтар жылды өздері бастаған деңгейден жоғары аяқтады. DJIA 13 264,82 пунктпен жабылып, жыл қорытындысы бойынша 6,4%-ға өсті.[109]

2008 (қаңтар-тамыз)

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]
  • 2008 жылғы 11 қаңтар: Bank of America Countrywide Financial компаниясын 4 миллиард АҚШ долларына бағаланған акцияларға сатып алуға келісті.[110]
  • 2008 жылғы 18 қаңтар: Облигацияларды сақтандырумен айналысатын Ambac компаниясының кредиттік рейтингі төмендетілгеннен кейін қор нарықтары жыл ішіндегі ең төменгі деңгейіне түсті. Сонымен қатар қаражатты шешіп алу көлемінің артуына байланысты Scottish Equitable өз ақшасын алғысы келген клиенттер үшін төлемдерді 12 айға дейін кешіктіретінін жариялады.[111]
  • 2008 жылғы 21 қаңтар: АҚШ нарықтары Мартин Лютер Кинг күніне байланысты жабық болған кезде, Ұлыбританиядағы FTSE 100 индексі 323,5 пунктке немесе 5,5%-ға құлдырап, 11 қыркүйек шабуылдарынан бергі ең ірі бір күндік құлдырауды тіркеді.[112]
  • 2008 жылғы 22 қаңтар: АҚШ-тың Федералдық резерв жүйесі экономиканы ынталандыру мақсатында пайыздық мөлшерлемені 0,75 пайыздық тармаққа төмендетті. Бұл соңғы 25 жылдағы ең ірі төмендету әрі 2001 жылдан бергі алғашқы кезектен тыс мөлшерлеме төмендетуі болды.[112]
  • 2008 жылғы қаңтар: Облигацияларды сақтандырумен айналысатын компаниялардың тәуекелдерге ұшырауына қатысты алаңдаушылықтың күшеюі салдарынан АҚШ қор нарығы 2000 жылдан бергі ең нашар қаңтар айын бастан өткерді.[113]
  • 2008 жылғы 13 ақпан: 2008 жылғы экономиканы ынталандыру туралы заң күшіне енді. Заң салықтық жеңілдіктерді (салық қайтарымын) қамтыды.[114][115]
  • 2008 жылғы 22 ақпан: Northern Rock банкін мемлекет меншігіне алу рәсімі аяқталды.[98]
  • 2008 жылғы 5 наурыз: The Carlyle Group ипотекалық облигациялар қорына қатысты маржалық талаптар алды.[116]
  • 2008 жылғы 17 наурыз: Bear Stearns компаниясы есептен шығарылмаған 46 миллиард АҚШ долларына тең ипотекалық активтері және жалпы көлемі 10 триллион АҚШ долларын құрайтын активтері бола тұра банкроттық қаупіне тап болды. Алайда Федералдық резерв жүйесі соңғы 30 жылдағы алғашқы төтенше отырысында JPMorgan Chase компаниясының Bear Stearns-ті бір акциясы үшін 2 АҚШ долларына сатып алуын жеңілдету мақсатында оның проблемалық несиелеріне кепілдік беруге келісті. Бір апта бұрын компания акциялары 60 АҚШ долларымен, ал бір жыл бұрын 178 АҚШ долларымен саудаланған болатын. Келесі аптада сатып алу бағасы бір акция үшін 10 АҚШ долларына дейін көтерілді.[117][118][119]
  • 2008 жылғы 18 наурыз: Қызу пікірталас жағдайында өткен отырыста Федералдық резерв жүйесі федералдық қорлар мөлшерлемесін 75 базистік тармаққа төмендетті. Бұл алты ай ішіндегі алтыншы мөлшерлеме төмендетуі болды.[120] Сонымен қатар, Fannie Mae мен Freddie Mac компанияларына банктерден 200 миллиард АҚШ долларына дейінгі көлемде сапасы төмен ипотекалық несиелерді сатып алуға рұқсат берілді. Билік өкілдері бұл ықтимал дағдарысты тежеуге көмектеседі деп есептеді. АҚШ доллары әлсіреп, шикізат тауарларының бағасы күрт өсті.[дереккөзі?][121][122][123]
  • 2008 жылғы маусымның соңы: АҚШ қор нарығы өзінің ең жоғары деңгейінен 20%-ға төмендегеніне қарамастан, мұнайдың бағасы тарихта алғаш рет бір баррелі үшін 140 АҚШ долларынан асып, ал болат бағасы бір тоннасы үшін 1 000 АҚШ долларынан жоғарылағандықтан, шикізатқа байланысты компаниялардың акциялары күрт қымбаттады. Инфляцияға қатысты алаңдаушылық пен Қытай тарапынан жоғары сұраныс 2000-жылдардағы шикізат бумы кезінде адамдарды шикізат тауарларына инвестиция салуға ынталандырды.[124][125]
  • 2008 жылғы 11 шілде: IndyMac банкі күйреді. Мұнай бағасы бір баррелі үшін ең жоғары 147,50 АҚШ долларына жетті.[126][112]
  • 2008 жылғы 30 шілде: 2008 жылғы тұрғын үй және экономиканы қалпына келтіру туралы заң қабылданды.[127]
  • 2008 жылғы тамыз: АҚШ-тағы жұмыссыздық деңгейі 6%-ға жетті.[105]

2008 (қыркүйек)

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]
  • 2008 жылғы 7 қыркүйек: Fannie Mae мен Freddie Mac компанияларын федералдық үкіметтің бақылауына алу жүзеге асырылды.[128]
  • 2008 жылғы 15 қыркүйек: Федералдық резерв жүйесі Bear Stearns жағдайындағыдай оның несиелеріне кепілдік беруден бас тартқаннан кейін, Lehman Brothers банкроттығы DJIA-ның 504,48 пунктке (4,42%) төмендеуіне әкелді. Бұл соңғы жеті жылдағы ең ірі құлдырау болды. Банкроттықтың алдын алу мақсатында Merrill Lynch үкіметтің қолдауымен жүзеге асқан мәміле арқылы Bank of America тарапынан 50 миллиард АҚШ долларына сатып алынды.[129] Бұған дейін Lehman Brothers-ті Bank of America немесе Barclays сатып алуы жөнінде келіссөздер жүргізілген болатын, алайда екі банктің де компанияны толықтай сатып алуға ниеті болмады.[130]
  • 2008 жылғы 16 қыркүйек: Федералдық резерв жүйесі American International Group (AIG) компаниясын 85 миллиард АҚШ доллары көлеміндегі қарыз және меншікті капиталды қаржыландыру арқылы өз бақылауына алды. Reserve Primary Fund қоры Lehman Brothers бағалы қағаздарына тәуелділігінің салдарынан номиналдық құнын жоғалтты.[131]
  • 2008 жылғы 17 қыркүйек: Инвесторлар АҚШ-тағы ақша нарығы қорларынан 144 миллиард АҚШ долларын алып шықты. Бұл ақша нарығы қорларына жасалған банкке жаппай жүгірумен тең болды. Мұндай қорлар әдетте компаниялардың операциялық қызметі мен еңбекақы төлеуін қаржыландыру үшін шығарылатын коммерциялық қағаздарға инвестиция салады. Соның салдарынан қысқа мерзімді несие беру нарығы тоқырауға ұшырады. Салыстыру үшін, алдыңғы аптада мұндай қорлардан небәрі 7,1 миллиард АҚШ доллары алынған болатын. Бұл компаниялардың өздерінің қысқа мерзімді қарыздарын қайта қаржыландыру мүмкіндігін бұзды. Бұған жауап ретінде АҚШ үкіметі уақытша кепілдік бағдарламасы арқылы ақша нарығы шоттарын банктердегі депозиттерді сақтандыруға ұқсас сақтандырумен қамтамасыз етті,[132] ал Федералдық резерв жүйесі коммерциялық қағаздарды сатып алу бағдарламаларын іске қосты.
  • 2008 жылғы 18 қыркүйек: АҚШ Қаржы министрі Генри Полсон мен Федералдық резерв жүйесінің төрағасы Бен Бернанке АҚШ Өкілдер палатасының спикері Нэнси Пелосимен шұғыл кездесуде несие нарықтары толық күйреудің алдында тұрғанын ескертті. Бернанке проблемалық ипотекалық активтерді сатып алу үшін 700 миллиард АҚШ доллары көлемінде қор құруды сұрап: «Егер мұны жасамасақ, дүйсенбіге қарай экономикамыз болмауы мүмкін», — дегені хабарланды.[133]
  • 2008 жылғы 19 қыркүйек: Федералдық резерв жүйесі Активтермен қамтамасыз етілген коммерциялық қағаздардың ақша нарығы пай қорларының өтімділігін қолдау тетігін (AMLF) құрды. Бұл ақша нарығы қорларын уақытша сақтандыруға және несие нарықтарының жұмысын жалғастыруына мүмкіндік беру үшін жасалды.[134]
  • 2008 жылғы 20 қыркүйек: Генри Полсон АҚШ Конгрессінен проблемалық ипотекалық активтерді сатып алу үшін 700 миллиард АҚШ доллары көлеміндегі қор құруға рұқсат беруді сұрады. Ол Конгреске: «Егер бұл қабылданбаса, онда Құдай бәрімізге жар болсын», — деді.[135]
  • 2008 жылғы 21 қыркүйек: Goldman Sachs пен Morgan Stanley Федералдық резерв жүйесінің қорғауын күшейту мақсатында инвестициялық банк мәртебесінен банктік холдингтік компания мәртебесіне ауысты.[136][137][138][139]
  • 2008 жылғы 22 қыркүйек: MUFG Bank Morgan Stanley компаниясының 20% үлесін сатып алды.[140]
  • 2008 жылғы 23 қыркүйек: Berkshire Hathaway Goldman Sachs компаниясына 5 миллиард АҚШ доллары көлемінде инвестиция салды.[141]
  • 2008 жылғы 26 қыркүйек: Washington Mutual банкке жаппай жүгірудің салдарынан банкротқа ұшырап, Депозиттерді сақтандыру жөніндегі федералдық корпорацияның (FDIC) бақылауына өтті. Дүрліккен салымшылар 10 күн ішінде банктен 16,7 миллиард АҚШ долларын алып шыққан болатын.[142]
  • 2008 жылғы 29 қыркүйек: Өкілдер палатасы 225 дауысқа қарсы 208 дауыспен, демократтардың көпшілігі қолдап, ал республикашылдардың көпшілігі қарсы дауыс беруімен 2008 жылғы төтенше экономикалық тұрақтандыру туралы заңды қабылдамай тастады. Бұл заң 700 миллиард АҚШ долларын құрайтын Проблемалық активтерді құтқару бағдарламасын (TARP) қамтыған болатын. Бұған жауап ретінде DJIA 777,68 пунктке немесе 6,98%-ға төмендеп, сол кездегі тарихтағы ең ірі бір күндік пункттік құлдырауды тіркеді. S&P 500 индексі 8,8%-ға, ал Nasdaq Composite 9,1%-ға төмендеді.[143] Әлемнің бірнеше қор нарығы индексі де 10%-ға төмендеді. Алтынның бағасы бір унциясы үшін 900 АҚШ долларына дейін көтерілді. Федералдық резерв жүйесі өтімділікті қамтамасыз ету қажеттілігіне байланысты шетелдік орталық банктермен жасалған валюталық своптар көлемін екі есеге ұлғайтты. Wachovia өзін Citigroup компаниясына сату туралы келісімге келді, алайда бұл мәміле акцияларды құнсыздандырып, мемлекеттік қаржыландыруды талап етер еді.[144]
  • 2008 жылғы 30 қыркүйек: Президент Джордж Уокер Буш халыққа үндеу жасап: «Конгресс әрекет етуі тиіс... Біздің экономикамыз үкіметтің батыл қадамдарына тәуелді. Бұл мәселені неғұрлым тезірек шешсек, соғұрлым экономикалық өсім мен жұмыс орындарын құру жолына тезірек қайта ораламыз», — деді. Осы күні DJIA 4,7%-ға қалпына келді.[145]

2008 (қазан)

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]
2008 жылғы жаһандық қаржы дағдарысы кезінде BSE SENSEX индексі күрт төмендеді. Ол 2008 жылғы қаңтардағы 21 000 пункттен жоғары деңгейден 2008 жылғы қазанда 8 000 пункттен төмен деңгейге дейін құлдырады.[153]

2008 (қараша-желтоқсан)

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]
Бристоль, Ұлыбританиядағы «несие дағдарысы кезіндегі арзан түскі ас» жарнамасы бар мейрамхана
« Несиелеу талаптарының қатаюына өте орынды себеп бар. Екі жыл бұрын өз үйлерінде едәуір меншікті капиталы болған ондаған миллион үй иесінің бүгінде оның аз ғана бөлігі қалды немесе мүлде қалмады. Кәсіпорындар Ұлы тоқыраудан бергі ең ауыр экономикалық құлдыраумен бетпе-бет келіп отыр. Бұл несие беру туралы шешімдерге әсер етеді. Үйінде меншікті капиталы бар үй иесінің автонесие немесе несие картасы бойынша қарызын өтемей қалу ықтималдығы өте төмен. Олар көлігінен айырылып немесе несиелік тарихына төлемегені туралы белгі қойылғанша, сол меншікті капиталды пайдаланғанды жөн көреді. Ал меншікті капиталы жоқ үй иесі үшін міндеттемелерді орындамау қаупі әлдеқайда жоғары. Кәсіпорындарға келсек, олардың несиелік қабілеті болашақтағы пайдасына байланысты. 2008 жылғы қарашадағы пайдаға қатысты болжамдар 2007 жылғы қарашадағыдан әлдеқайда нашар болды... Көптеген банктердің өздері күйреудің алдында тұрғаны анық болғанымен, қаржы жүйесі мүлде берік болған күннің өзінде тұтынушылар мен кәсіпорындарға қазір несие алу әлдеқайда қиын болар еді. Экономиканың басты мәселесі — тұрғын үй байлығының шамамен 6 триллион АҚШ долларына және одан да көп көлемдегі акциялар байлығының жоғалуы.[170] »

2009

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]
2009 жылғы Америкалық қалпына келтіру және қайта инвестициялау туралы заң 2010 жылдың соңында күші жойылған еңбекақы қорына салынатын салық бойынша салықтық жеңілдік енгізді.
  • 2009 жылғы 6 қаңтар: Citi 2009 жылы Сингапур «өз тарихындағы ең ауыр рецессияны» бастан кешіреді деп мәлімдеді. Алайда, ақырында ел экономикасы 2009 жылы 0,1%-ға, ал 2010 жылы 14,5%-ға өсті.[174][175][176]
  • 2009 жылғы 20–26 қаңтар: 2009 жылғы Исландиядағы қаржы дағдарысына қарсы наразылықтар күшейіп, нәтижесінде Исландия үкіметі құлады.[177]
  • 2009 жылғы 13 ақпан: Конгресс құны 787 миллиард АҚШ долларын құрайтын экономиканы ынталандыру пакетін қамтыған 2009 жылғы Америкалық қалпына келтіру және қайта инвестициялау туралы заңды мақұлдады. Президент Барак Обама оған 17 ақпанда қол қойды.[178][179][180][181]
  • 2009 жылғы 20 ақпан: АҚШ-тағы ең ірі банктерді ұлттандыру қажет болуы мүмкін деген алаңдаушылық аясында DJIA алты жылдағы ең төменгі жабылу деңгейіне жетті.[182]
  • 2009 жылғы 27 ақпан: DJIA 1997 жылдан бергі ең төменгі жабылу деңгейіне жетті. Бұған АҚШ үкіметінің Citigroup компаниясындағы үлесін 36%-ға дейін ұлғайтуы себеп болып, банктерді ұлттандыруға қатысты алаңдаушылықты күшейтті. Сонымен қатар, жарияланған есепте ЖІӨ-нің соңғы 26 жылдағы ең жоғары қарқынмен қысқарғаны көрсетілді.[183]
  • 2009 жылғы наурыздың басы: Акциялар бағасының құлдырауы Ұлы тоқырау кезіндегі құлдыраумен салыстырылды.[184][185]
  • 2009 жылғы 3 наурыз: Президент Барак Обама: «Егер ұзақ мерзімді көзқарасыңыз болса, акцияларды сатып алу — тиімді мүмкіндік», — деп мәлімдеді.[186]
  • 2009 жылғы 6 наурыз: Dow Jones индексі 6 469,95 пунктке дейін төмендеп, 2007 жылғы 9 қазандағы 14 164 пункттік ең жоғары деңгейімен салыстырғанда 17 ай ішінде 54%-ға құлдырады. Осыдан кейін индекс қалпына келе бастады.[187]
  • 2009 жылғы 10 наурыз: Citigroup акцияларының бағасы компанияның бас атқарушы директоры жылдың алғашқы екі айында компанияның табысты болғанын және болашақтағы капитал жағдайына қатысты оң көзқарасын білдіргеннен кейін 38%-ға өсті. Негізгі қор нарығы индекстері 5–7%-ға көтеріліп, бұл қор нарығы құлдырауының ең төменгі нүктесін белгіледі.[188]
  • 2009 жылғы 12 наурыз: Bank of America қаңтар мен ақпан айларында табысты жұмыс істегенін және оған мемлекеттік қаржыландырудың қосымша қажет болмауы мүмкін екенін мәлімдегеннен кейін АҚШ қор нарығының индекстері тағы 4%-ға өсті. Бернард Мейдофф сотталды.[189]
  • 2009 жылдың бірінші тоқсаны: 2009 жылдың бірінші тоқсанында ЖІӨ-нің жылдық төмендеу қарқыны Германияда 14,4%, Жапонияда 15,2%, Ұлыбританияда 7,4%, Латвияда 18%,[190] еуроаймақта 9,8% және Мексикада 21,5% болды.[29]
  • 2009 жылғы 2 сәуір: Экономикалық саясатқа және банкирлерге төленген бонустарға қатысты наразылықтар 2009 жылғы Лондондағы G20 саммитіне қарсы наразылықтарға ұласты.
  • 2009 жылғы 10 сәуір: Time журналы «Банк дағдарысы қалай тез басталса, дәл солай тез аяқталды» деп жариялады.[191]
  • 2009 жылғы 29 сәуір: Федералдық резерв жүйесі 2010 жылы ЖІӨ 2,5–3%-ға өседі, жұмыссыздық деңгейі 2009 және 2010 жылдары шамамен 10% деңгейінде тұрақтап, 2011 жылы төмендей бастайды, ал инфляция деңгейі 1–2% шамасында болады деп болжады.[192]
  • 2009 жылғы 1 мамыр: 2009 жылғы 1 мамырдағы наразылықтар кезінде әлемнің түрлі елдерінде адамдар экономикалық жағдайға қарсы наразылық білдірді.
  • 2009 жылғы 20 мамыр: Президент Барак Обама 2009 жылғы Алаяқтыққа қарсы іс-қимыл және қалпына келтіру туралы заңға қол қойды.
  • 2009 жылғы маусым: Ұлттық экономикалық зерттеулер бюросы (NBER) 2009 жылғы маусымды АҚШ-тағы рецессияның аяқталған күні деп жариялады.[193] 2009 жылғы маусымда жарияланған Федералдық ашық нарық комитетінің (FOMC) мәлімдемесінде былай делінген:
    « ...экономикалық құлдырау қарқыны баяулап келеді. Соңғы айларда қаржы нарықтарындағы жағдай жалпы алғанда жақсарды. Үй шаруашылықтарының шығындары одан әрі тұрақтану белгілерін көрсеткенімен, жұмыс орындарының қысқаруы, тұрғын үй құнының төмендеуі және несиелеудің қатаң шарттары олардың өсуін әлі де шектеп отыр. Кәсіпорындар негізгі капиталға салынатын инвестициялар мен қызметкерлер санын қысқартуда, алайда тауарлық-материалдық қорларды сату көлемімен сәйкестендіруде ілгерілеуге қол жеткізіп жатқан сияқты. Экономикалық белсенділік біраз уақыт әлсіз болып қалуы мүмкін болғанымен, Комитет қаржы нарықтары мен қаржы институттарын тұрақтандыруға бағытталған шаралар, фискалдық және монетарлық ынталандыру, сондай-ақ нарықтық тетіктер баға тұрақтылығы жағдайында тұрақты экономикалық өсудің біртіндеп қайта жандануына ықпал етеді деп күтеді.[194] »
  • 2009 жылғы 17 маусым: Барак Обама және оның негізгі кеңесшілері тұтынушылардың құқықтарын қорғауды, басшылардың еңбекақысын, банктердің капиталға қойылатын талаптарын, көлеңкелі банк жүйесі мен туынды қаржы құралдарын реттеуді кеңейтуді, сондай-ақ Федералдық резерв жүйесіне жүйелік маңызы бар институттардың қызметін қауіпсіз тоқтату үшін қосымша өкілеттік беруді көздейтін бірқатар реттеуші ұсыныстарды таныстырды.[195][196][197]
  • 2009 жылғы 11 желтоқсан: АҚШ Өкілдер палатасы кейіннен Додд-Фрэнктің Уолл-стрит реформасы және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заңына айналған H.R. 4173 заң жобасын қабылдады.[198]

2010

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

2010 жылдан кейін

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]
  • 2011 жылғы наурыз: Дағдарыстың ең төменгі нүктесінен екі жыл өткен соң, көптеген қор нарығы индекстері 2009 жылғы наурыздағы ең төменгі деңгейімен салыстырғанда 75%-ға өсті. Соған қарамастан, банк және қаржы нарықтарында түбегейлі өзгерістердің болмауы көптеген нарық қатысушыларын, соның ішінде Халықаралық валюта қорын да алаңдатты.[212]
  • 2011 жыл: АҚШ-тағы үй шаруашылықтарының медианалық әл-ауқаты 2005–2011 жылдар аралығында 35%-ға төмендеп, 106 591 АҚШ долларынан 68 839 АҚШ долларына дейін азайды.[213]
  • 2012 жылғы мамыр: Манхэттеннің аудандық прокуроры Abacus Federal Savings Bank банкіне және оның 19 қызметкеріне Fannie Mae ұйымына алаяқтық ипотекалық несиелерді сатты деген айып тақты. Банк 2015 жылы ақталды. Abacus қаржылық дағдарысқа алып келген заңсыз әрекеттері үшін қылмыстық жауапкершілікке тартылған жалғыз банк болды.
  • 2012 жылғы 26 шілде: Еуропалық борыш дағдарысы кезінде Еуропалық орталық банктің президенті Марио Драги: «ЕОБ еуроны сақтау үшін қажет нәрсенің бәрін жасауға дайын», — деп мәлімдеді.[214]
  • 2012 жылғы тамыз: АҚШ-та көптеген үй иелері әлі де үйлерін өндіріп алу қаупіне тап болды және ипотекалық несиелерін қайта қаржыландыра немесе олардың шарттарын өзгерте алмады. Үйлерді өндіріп алу деңгейі әлі де жоғары болды.[215]
  • 2012 жылғы 13 қыркүйек: Пайыздық мөлшерлемелерді төмен деңгейде ұстап тұру, ипотекалық нарықты қолдау және қаржылық жағдайларды неғұрлым қолайлы ету мақсатында Федералдық резерв жүйесі QE3 деп аталған сандық жұмсартудың кезекті кезеңін жариялады. Оның аясында ай сайын ұзақ мерзімді АҚШ қазынашылық бағалы қағаздарының 40 миллиард АҚШ долларына тең көлемін сатып алу көзделді.[216]
  • 2014 жыл: Есепке сәйкес, АҚШ-тағы үй шаруашылықтары табысының бөлінісі 2008 жылдан кейінгі экономикалық қалпына келу кезеңінде бұрынғыдан да теңсіз сипатқа ие болды. Бұл АҚШ үшін алғаш рет байқалған құбылыс болғанымен, 1949 жылдан бергі соңғы он экономикалық қалпына келу кезеңіндегі үрдіске сәйкес келді.[217][218] АҚШ-тағы табыс теңсіздігі 2005–2012 жылдар аралығында метрополиялық аймақтардың үштен екісінен астамында артты.[219]
  • 2015 жылғы маусым: Америкалық азаматтық бостандықтар одағының (ACLU) тапсырысы бойынша жүргізілген зерттеу АҚШ-та қаржы дағдарысынан кейін ақ нәсілді үй иелерінің қара нәсілді үй иелеріне қарағанда тезірек қалпына келгенін, соның салдарынан елдегі нәсілдік байлық алшақтығының ұлғайғанын көрсетті.[220]
  • 2017 жыл: Халықаралық валюта қорының мәліметі бойынша, 2007–2017 жылдар аралығында жаһандық ЖІӨ-нің (сатып алу қабілетінің паритеті бойынша) өсімінің тек 26,5%-ы дамыған экономикалардың үлесіне тиесілі болды, ал қалған 73,5%-ын дамушы және қалыптасып келе жатқан экономикалар қамтамасыз етті.[221]
  • 2023 жылғы тамыз: UBS 2006–2007 жылдары тұрғын үй ипотекасымен қамтамасыз етілген бағалы қағаздарды шығару, андеррайтингтеу және сатуға байланысты бұрыннан келе жатқан істі реттеу үшін АҚШ Әділет министрлігімен жалпы сомасы 1,435 миллиард АҚШ доллары көлемінде азаматтық айыппұл төлеу жөнінде келісімге келді.[222]
  • 2023 жыл: Silicon Valley Bank банкінің күйреуі АҚШ-та банк дағдарысының басталуына түрткі болып, әлемдегі банк акциялары бағасының күрт төмендеуіне және ықтимал жаһандық жұқтыру әсерінің алдын алу үшін реттеуші органдардың жедел әрекет етуіне себеп болды. Көптеген инвесторлар бұл жағдайдың жаһандық қаржы дағдарысына ұласуынан қауіптенді. АҚШ-тағы too big to fail банктеріне қатысты алаңдаушылық 2008 жылғы дағдарысты еске салды.

Кестеде дамушы және қалыптасып келе жатқан экономикалардың атаулары қалың қаріппен, ал дамыған экономикалардың атаулары кәдімгі қаріппен көрсетілген.

2007–2017 жылдардағы жаһандық ЖІӨ (СҚП) өсіміне ең көп үлес қосқан жиырма экономика[223]
№ Экономика ЖІӨ өсімі
(СҚП, млрд АҚШ доллары)
1  Қытай 14,147
2  Үндістан 5,348
3  АҚШ 4,913
—  Еуропа одағы 4,457
4  Индонезия 1,632
5  Түркия 1,024
6  Жапония 1,003
7  Германия 984
8  Ресей 934
9  Бразилия 919
10  Корея Республикасы 744
11  Мексика 733
12  Сауд Арабиясы 700
13  Ұлыбритания 671
14  Франция 566
15  Нигерия 523
16  Мысыр 505
17  Канада 482
18  Иран 462
19  Тайланд 447
20  Филиппин 440

Дағдарысқа қарсы қабылданған федералдық шаралар

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]
Тұрғын үйді қаржыландыру жүйесін реформалау туралы заң жобасы

Дағдарысқа жауап ретінде орталық банктің несиелеуді кеңейтуі Федералдық резерв жүйесінің жекелеген қаржы институттарына көмек көрсетумен ғана шектелген жоқ. Федералдық резерв жүйесі өтімділікті жақсарту және Freddie Mac пен Fannie Mae сияқты әртүрлі қаржы институттары мен нарықтарының тұрақтылығын нығайту мақсатында бірнеше жаңа несиелік бағдарламаны іске қосты. Бұл жағдайда нарықтағы негізгі мәселе несиелерді қамтамасыз етуге жеткілікті еркін ақша қаражаты мен ақша ағындарының жетіспеуі болды. Қаржы нарықтарындағы өтімділікке қатысты алаңдаушылықты азайту үшін Федералдық резерв жүйесі көптеген шара қабылдады. Солардың бірі ашық нарықтағы операцияларда ФРЖ-ның серіктестері ретінде әрекет ететін ірі дилерлерге арналған несиелік желі болды.[224] Сонымен қатар, ақша нарығының өзара қорлары мен коммерциялық қағаздар нарығының икемділігін арттыру үшін несиелік бағдарламалар құрылды. Бұдан бөлек, Мерзімді активтермен қамтамасыз етілген бағалы қағаздар бойынша несиелеу бағдарламасы (TALF) АҚШ Қаржы министрлігімен бірлескен күш-жігердің нәтижесінде іске қосылды. Бұл бағдарлама жоғары сапалы активтермен қамтамасыз етілген бағалы қағаздардың иелеріне қосымша несие беру арқылы тұтынушылар мен кәсіпорындардың несиеге қол жеткізуін жеңілдетті.

Дағдарысқа дейін Федералдық резерв жүйесі несиелеудің ұлғаюын қаржыландыру үшін өзіндегі қазынашылық бағалы қағаздарды сататын. Бұл әдіс банктердің артық резервтерін несиеге шамадан тыс бағыттауына жол бермеу және федералдық қорлар мөлшерлемесінің мақсатты деңгейден төмен түсіп кетпеуін қамтамасыз ету үшін қолданылды.[225] Алайда 2008 жылғы қазанда Федералдық резерв жүйесіне банктердің артық резервтері бойынша пайыз төлеу құқығы берілді. Бұл банктерді резервтерін несиеге таратпай, өздерінде сақтауға ынталандырды. Соның нәтижесінде Федералдық резерв жүйесіне баламалы активтер көлемін қысқарту арқылы несиелеудің ұлғаюын теңгеріп отыру қажеттілігі азайды.[226]

Ақша нарығының өзара қорлары да инвесторлардың нарыққа деген сенімі жоғалғаннан кейін қаражатты жаппай қайтарып алу құбылысына тап болды. Жағдайдың одан әрі нашарлауына жол бермеу үшін Федералдық резерв жүйесі өзара қор компанияларына қаржы бөлетінін мәлімдеді. Сонымен қатар, АҚШ Қаржы министрлігі қор активтеріне уақытша кепілдік беретінін жариялады. Бұл шаралардың екеуі де өзара қорлар нарығының қалыпты жұмысын қалпына келтіруге көмектесті, ал бұл өз кезегінде көптеген кәсіпорындар қысқа мерзімді қаржыландыру үшін пайдаланатын коммерциялық қағаздар нарығының тұрақтануына ықпал етті. FDIC те клиенттердің сенімін арттыру үшін депозиттерді сақтандырудың ең жоғары мөлшерін 100 000 АҚШ долларынан 250 000 АҚШ долларына дейін ұлғайту сияқты бірнеше шара қабылдады.

АҚШ Федералдық резерв жүйесі штаб-пәтері

Федералдық резерв жүйесі сандық жұмсарту саясатын жүргізіп, қаржы жүйесіне 4 триллион АҚШ долларынан астам қаражат құйды. Бұл банктердің бір-біріне де, халыққа да қайтадан несие бере бастауына ықпал етті. Тұрғын үйлерін өндіріп алудан сақтап қалуға тырысқан көптеген үй иелері тұрғын үйге қатысты қаржылық қолдау алды. Сонымен қатар, қарыз алушыларға тұрғын үйінің нарықтық құны ипотекалық қарызының қалған сомасынан төмен болса да, ипотекалық несиелерін қайта қаржыландыруға мүмкіндік беретін саясаттар пакеті қабылданды.[227]

Себептері

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]
Федералдық резерв жүйесі инфляцияны бәсеңдету және бағалар мен шикізат бағаларын төмендету үшін Федералдық қорлар мөлшерлемесін көтерді. Соның нәтижесінде кірістілік қисығының инверсиясы орын алып, бұл әдетте экономиканы рецессияға алып келеді.
 
30 жылдық ипотеканың орташа мөлшерлемесі
 
30 жылдық АҚШ қазынашылық облигациясы
 
10 жылдық АҚШ қазынашылық облигациясы
 
2 жылдық АҚШ қазынашылық облигациясы
 
3 айлық АҚШ қазынашылық облигациясы
 
Федералдық қорлардың тиімді мөлшерлемесі
 
ТБИ инфляциясы (жылдық)
     Рецессиялар

2007–2008 жылдардағы қаржы дағдарысына алып келген тұрғын үй көпіршігінің және одан кейінгі күйреудің себептері жөнінде пікірталастар болғанымен, дағдарыстың тікелей түрткі болған факторы АҚШ-тағы тұрғын үй көпіршігінің жарылуы және соның салдарынан туындаған төлем қабілеті төмен қарыз алушыларға берілген ипотекалық несиелер дағдарысы болды. Бұл, әсіресе өзгермелі пайыздық мөлшерлемесі бар ипотекалар бойынша ипотекалық несиелердің дефолтқа ұшырау деңгейінің жоғары болуы мен кейіннен оларды өндіріп алу салдарынан орын алды. Дағдарыстың туындауына төмендегі факторлардың кейбірі немесе барлығы ықпал етті:[228][80][81]

  • 2011 жылғы қаңтардағы өз есебінде Қаржы дағдарысын зерттеу жөніндегі комиссия (FCIC, АҚШ Конгрессі мүшелерінен құралған комиссия) қаржы дағдарысының алдын алуға болатын еді деген қорытынды жасап, оның туындауына мынадай факторлар себеп болды деп мәлімдеді:[229][230][231][232][233]
  • АҚШ Сенатының «Уолл-стрит және қаржы дағдарысы: қаржылық күйреудің анатомиясы» (Левин-Коберн есебі ретінде белгілі) атты есебінде дағдарыстың себептері ретінде «тәуекелі жоғары, күрделі қаржы өнімдері; жария етілмеген мүдделер қақтығысы; реттеуші органдардың, кредиттік рейтинг агенттіктерінің және нарықтың өзінің Уолл-стриттегі шектен шығушылықтарды тежей алмауы» көрсетілді.[234]
  • Әсіресе төлем қабілеті төмен қарыз алушыларға берілген ипотекалық несиелер бойынша мерзімі өткен төлемдер мен дефолттардың жоғары деңгейі ипотекамен қамтамасыз етілген бағалы қағаздардың, соның ішінде біріктірілген несие портфельдерінің, туынды қаржы құралдарының және кредиттік дефолт своптарының құнының күрт төмендеуіне алып келді. Бұл активтердің құны құлдыраған сайын, оларға деген сұраныс жоғалып, осындай активтерге ірі көлемде инвестиция салған банктер өтімділік дағдарысына тап болды.
  • Секьюритилендіру — көптеген ипотекалық несиелерді біріктіріп, олардан ипотекамен қамтамасыз етілген бағалы қағаздар деп аталатын жаңа қаржы құралдарын қалыптастыру процесі — тәуекелді басқа тараптарға беруге және андеррайтинг стандарттарының босаңсуына мүмкіндік берді. Мұндай бағалы қағаздар ішінара кредиттік дефолт своптары арқылы сақтандырылғандықтан, оларды (сырт көзге) тәуекелі төмен бағалы қағаздар ретінде сатуға болатын еді.[235] Ипотекалық несие берушілер бұл ипотекаларды (және олармен байланысты тәуекелдерді) осылайша басқа тараптарға өткізе алғандықтан, олар несие беру кезінде андеррайтинг талаптарын жеңілдетіп, іс жүзінде әлдеқайда босаң критерийлерді қолданды.
  • Реттеудің әлсіздігі жеке секторда жыртқыш несиелеудің кең таралуына мүмкіндік берді,[236][237] әсіресе федералдық үкімет 2004 жылы жыртқыш несиелеуге қарсы штаттық заңдардың күшін жойғаннан кейін.[238]
  • Қауымдастықтарды қайта инвестициялау туралы заң (CRA),[239] 1977 жылы қабылданған, табысы төмен және орташа америкалықтардың ипотекалық несие алуына көмектесуге арналған АҚШ-тың федералдық заңы, банктерден тәуекелі жоғары отбасыларға ипотекалық несие беруді талап етті.[240][241][242][243] Дегенмен, 2009 жылы Федералдық резерв жүйесінің экономистері жүргізген зерттеу «төлем қабілеті төмен қарыз алушыларға берілген ипотекалық несиелердің тек аз ғана бөлігі CRA-мен байланысты болғанын» және «CRA аясында берілген несиелердің нәтижелері осындай басқа ипотекалық несиелермен шамалас болғанын» көрсетті. Бұл қорытындылар «CRA ипотекалық дағдарысқа елеулі дәрежеде ықпал етті» деген пікірге қайшы келеді.[244]
  • Bank of America-ның Countrywide Financial бөлімшесі сияқты несие берушілердің жауапсыз несие беру тәжірибесі мемлекеттік реттеу арқылы барған сайын ынталандырылып, тіпті талап етілді.[245][246][247] Бұл Fannie Mae мен Freddie Mac-тың нарықтағы үлесінің қысқаруына әкеліп, оларды да өздерінің несие беру стандарттарын төмендетуге итермелеуі мүмкін еді.[248]
  • Fannie Mae мен Freddie Mac ұсынған ипотекалық кепілдіктер бұл ұйымдардың төлем қабілеті төмен қарыз алушыларға берілген көптеген ипотекалық несиелерді секьюритилендіруіне мүмкіндік берді.[249] АҚШ федералдық үкіметінің жанама кепілдігі моралдық тәуекелді күшейтіп, тәуекелі жоғары несиелердің шамадан тыс көбеюіне ықпал етті.
  • Үй иеленуді ынталандырған мемлекеттік саясаттың нәтижесінде төлем қабілеті төмен қарыз алушылардың несиеге қол жеткізуі жеңілдеді; тұрғын үй бағасы үздіксіз өсе береді деген болжамға негізделген төлем қабілеті төмен қарыз алушыларға берілген ипотекалық несиелерден құралған бағалы қағаздардың шамадан тыс бағалануы; сатып алушылар мен сатушылардың күмәнді сауда тәжірибелері; банктер мен ипотекалық несие берушілердегі ұзақ мерзімді құн қалыптастырудан гөрі қысқа мерзімді мәмілелер көлеміне басымдық берген сыйақы жүйесі; сондай-ақ банктер мен сақтандыру компанияларының өздері қабылдаған қаржылық міндеттемелерді қамтамасыз ету үшін жеткілікті капитал резервтеріне ие болмауы.[250][251]
  • 1999 жылғы Грэмм-Лич-Блайли заңы Гласс-Стиголл заңының күшін ішінара жойып, АҚШ-тағы инвестициялық банктер мен депозиттік банктер арасындағы заңнамалық бөліністі іс жүзінде алып тастады. Соның салдарынан депозиттік банктердің алыпсатарлық операцияларға қатысуы артты.[252]
  • Кредиттік рейтинг агенттіктері мен инвесторлар ипотекалық несиелерге байланысты қаржы өнімдерінің қаржылық тәуекелін дәл бағалай алмады, ал үкіметтер қаржы нарықтарындағы өзгерістерге сәйкес өздерінің реттеу саясатын бейімдей алмады.[253][254][255]
  • Қарыз алу құнының өзгеруі.[256]
  • Әділ құн бойынша есепке алу 2006 жылы Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссия (SEC) қаржылық есептілік стандарттарын белгілеу өкілеттігін берген жекеменшік Қаржылық есептілік стандарттары жөніндегі кеңес (FASB) шығарған SFAS 157 атты АҚШ-тың бухгалтерлік есеп стандарты ретінде енгізілді.[257] Бұл ипотекамен қамтамасыз етілген бағалы қағаздар сияқты айналымдағы активтерді олардың тарихи құны немесе болашақтағы күтілетін құны бойынша емес, ағымдағы нарықтық құны бойынша бағалауды талап етті. Мұндай бағалы қағаздар нарығы құбылмалы болып, кейін күйреген кезде, олардың құнының төмендеуі оларды иеленген қаржы институттарына, тіпті оларды дереу сатуды жоспарламаған жағдайда да, елеулі қаржылық әсер етті.[258]
  • АҚШ-та несиенің оңай қолжетімді болуы, оған 1997–1998 жылдардағы 1997 жылғы Азия қаржы дағдарысы мен 1998 жылғы Ресей қаржы дағдарысынан кейін шетелдік капиталдың мол көлемде келуі ықпал етіп, тұрғын үй құрылысының қарқынды өсуіне және қарыз қаражаты есебінен тұтынушылық шығындардың артуына жағдай жасады. Банктер әлеуетті үй сатып алушыларға көбірек несие бере бастаған сайын тұрғын үй бағасы өсе түсті. Несие беру талаптарының босаң болуы мен жылжымайтын мүлік бағасының қымбаттауы да тұрғын үй нарығындағы көпіршіктің қалыптасуына ықпал етті. Әртүрлі несие түрлерін (мысалы, ипотекалық, кредиттік карта және автонесие) алу оңай болды, ал тұтынушылар бұрын-соңды болмаған көлемде қарыз жүктемесін өз мойнына алды.[259][228][260]
  • Тұрғын үй және несие нарықтарындағы өрлеу кезеңінде ипотекамен қамтамасыз етілген бағалы қағаздар (MBS) мен кепілдендірілген борыштық міндеттемелердің (CDO) саны айтарлықтай өсті. Олардың құны ипотекалық төлемдер мен тұрғын үй бағасына тәуелді болды. Мұндай қаржылық инновациялар қаржы институттары мен инвесторларға АҚШ-тың тұрғын үй нарығына инвестиция салуға мүмкіндік берді. Тұрғын үй бағасы төмендей бастаған кезде, бұл инвесторлар елеулі шығындарға ұшырады.[261]
  • Тұрғын үй бағасының төмендеуі көптеген үйлердің құны ипотекалық несиелердің қалдығынан төмен болуына әкеліп, қарыз алушыларды өндіріп алу рәсіміне жол беруге қаржылық тұрғыдан ынталандырды. Өндіріп алу деңгейі 2014 жылдың басына дейін жоғары болып қалды.[262] Соның салдарынан тұтынушылардың әл-ауқаты едәуір төмендеп, тұрғын үй құнының азаюынан шамамен 4,2 триллион АҚШ доллары көлеміндегі байлық жоғалды.[263] Дағдарыс тұрғын үй нарығынан экономиканың басқа салаларына тараған сайын, басқа несие түрлері бойынша да дефолттар мен шығындар айтарлықтай өсті. Әлемдік деңгейдегі жалпы шығын бірнеше триллион АҚШ долларына бағаланды.[261]
  • Қаржыландырулану — қаржы жүйесінде левереджді пайдаланудың артуы.
  • Инвестициялық банктер, хедж-қорлар және өзгеше реттелетін кейбір банктер сияқты қаржы институттары жоғарыда сипатталған несиелерді қаржыландыру барысында едәуір қарыз жүктемесін өз мойнына алды және ірі көлемдегі дефолттар мен шығындарды жабуға жеткілікті қаржылық резервке ие болмады.[264] Бұл шығындар қаржы институттарының несие беру қабілетін әлсіретіп, экономикалық белсенділіктің баяулауына әкелді.
  • Кейбір сыншылардың пікірінше, мемлекеттік талаптар банктерді бұрын несие алуға қабілетсіз деп саналатын қарыз алушыларға несие беруге мәжбүрледі. Соның салдарынан андеррайтинг стандарттары барған сайын босаңсып, ипотекалық несиелерді мақұлдау деңгейі жоғарылады.[265][245][266][246] Бұл, өз кезегінде, тұрғын үй сатып алушылар санының артуына және тұрғын үй бағасының өсуіне әкелді. Бағаның осылайша қымбаттауы көптеген үй иелерін тұрғын үйдегі меншікті капиталды күтпеген қаржылық пайда ретінде пайдаланып, соның есебінен қосымша қарыз алуға итермеледі. Нәтижесінде олар шамадан тыс қарыз жүктемесіне ұшырады.

Төлем қабілеті төмен қарыз алушыларға ипотекалық несие беру

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]
2004–2006 жылдары АҚШ-та төлем қабілеті төмен қарыз алушыларға берілген ипотекалық несиелер көлемі күрт өсті

Инвестициялық банктер мен коммерциялық банктердің несие беру стандарттарын босаңсытуы төлем қабілеті төмен қарыз алушыларға ипотекалық несие берудің айтарлықтай өсуіне мүмкіндік берді. Төлем қабілеті төмен қарыз алушыларға берілетін ипотекалық несиелердің тәуекелі азайған жоқ; Уолл-стрит жай ғана осы жоғары тәуекелді қабылдады.[267]

Ипотекалық несие берушілер арасында табыс пен нарықтағы үлес үшін бәсекелестік күшейіп, ал несие қабілеті жоғары қарыз алушылар саны шектеулі болғандықтан, олар андеррайтинг стандарттарын босаңсытып, несие қабілеті төмен қарыз алушыларға тәуекелі жоғары ипотекалық несиелер бере бастады. Кейбір сарапшылардың пікірінше, 2003 жылға дейін салыстырмалы түрде консервативті үкімет демеушілік ететін кәсіпорындар (GSE) ипотекалық несие берушілердің қызметін бақылап, андеррайтингтің жеткілікті жоғары стандарттарын сақтап отырды. Алайда нарықтағы ықпал секьюритилендірушілерден ипотекалық несие берушілерге ауысып, жеке секьюритилендірушілер арасындағы қатаң бәсекелестік GSE-лердің ықпалын әлсіреткен сайын ипотекалық несие беру стандарттары төмендеп, тәуекелі жоғары несиелер кеңінен тарала бастады. Ең тәуекелді ипотекалық несиелер 2004–2007 жылдары, яғни секьюритилендірушілер арасындағы бәсекелестік ең жоғары деңгейге жетіп, GSE-лердің нарықтағы үлесі ең төмен болған кезеңде берілді. Ақырында GSE-лер жеке банктерден қалып қоймау үшін өздерінің де стандарттарын босаңсытты.[268][269]

Кейбір зерттеушілер бұған қарама-қарсы көзқарасты ұстанып, Fannie Mae мен Freddie Mac андеррайтинг стандарттарының босаңсуына 1995 жылдан бастап жол ашты деп есептейді. Олардың пікірінше, бұл несие алушының талаптарға сәйкестігін автоматты түрде бағалайтын андеррайтинг және бағалау жүйелерін енгізу, бастапқы жарнасыз ипотекалық өнімдерді әзірлеу және оларды несие берушілер арқылы ұсыну, мыңдаған шағын ипотекалық брокерлерді ынталандыру, сондай-ақ Countrywide сияқты төлем қабілеті төмен қарыз алушыларға берілген ипотекалық несиелерді шоғырландырушы компаниялармен тығыз байланыс орнату арқылы жүзеге асты.[270][271]

«Төлем қабілеті төмен қарыз алушыларға берілген ипотекалық несиелер» ұғымының анықтамасына байланысты олардың барлық жаңадан берілген ипотекалық несиелер ішіндегі үлесі 2004 жылға дейін 10%-дан аспады. Алайда 2004 жылы бұл көрсеткіш шамамен 20%-ға дейін өсіп, АҚШ-тағы тұрғын үй көпіршігі ең жоғары деңгейіне жеткен 2005–2006 жылдар бойы осы деңгейде сақталды.[272]

Қолжетімді тұрғын үй бағдарламаларының рөлі

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

Қаржы дағдарысын зерттеу жөніндегі комиссияның алты демократиялық тағайындалған мүшесі дайындаған негізгі есебі, төрт республикалық тағайындалған мүшенің үшеуі әзірлеген азшылықтың есебі, Федералдық резерв жүйесі экономистерінің зерттеулері және бірнеше тәуелсіз ғалымның еңбектері үкіметтің қолжетімді тұрғын үй саясаты қаржы дағдарысының негізгі себебі болған жоқ деген тұжырымға келеді. Олар мемлекеттік саясаттың дағдарыстың туындауына белгілі бір дәрежеде ықпал еткенін мойындағанымен, GSE ұйымдарының несиелері жеке инвестициялық банктер секьюритилендірген несиелерге қарағанда жақсы нәтиже көрсеткенін, сондай-ақ өздерінің несие портфельдерінде сақталған кейбір несиелерден де сенімдірек болғанын алға тартады.

Консервативті American Enterprise Institute ғылыми қызметкері Питер Дж. Уоллисон Қаржы дағдарысын зерттеу жөніндегі комиссияның көпшілік есебіне жазған ерекше пікірінде[273] қаржы дағдарысының түпкі себептері ең алдымен 1990-жылдары АҚШ-тың Тұрғын үй құрылысы және қала құрылысы министрлігі (HUD) бастаған қолжетімді тұрғын үй саясатына және үкімет демеушілік ететін Fannie Mae мен Freddie Mac ұйымдарының тәуекелі жоғары несиелерді жаппай сатып алуына тікелей байланысты деп мәлімдеді. Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссияның (SEC) 2011 жылғы желтоқсанда Fannie Mae мен Freddie Mac ұйымдарының бұрынғы алты басшысына қарсы қозғалған бағалы қағаздармен алаяқтық ісіндегі мәліметтерге сүйене отырып, Питер Дж. Уоллисон мен Эдвард Пинто 2008 жылы Fannie Mae мен Freddie Mac ұйымдарының жалпы сомасы 2 триллион АҚШ долларынан асатын 13 миллион сапасыз несиеге иелік еткенін бағалады.[274]

2000-жылдардың басы мен ортасында Буш әкімшілігі GSE ұйымдарының қауіпсіздігі мен қаржылық тұрақтылығын, сондай-ақ олардың төлем қабілеті төмен қарыз алушыларға берілген ипотекалық несиелерден тұратын ұлғайып келе жатқан портфелін тексеруге бірнеше рет шақырды.[дереккөзі?] 2003 жылғы 10 қыркүйекте АҚШ Өкілдер палатасының Қаржылық қызметтер жөніндегі комитеті әкімшіліктің өтініші бойынша қауіпсіздік пен қаржылық тұрақтылық мәселелерін бағалау, сондай-ақ Тұрғын үй жөніндегі федералдық кәсіпорындарды қадағалау басқармасының (OFHEO) осы екі ұйымдағы бухгалтерлік есептегі сәйкессіздіктерді анықтаған жуырдағы есебін қарау үшін тыңдау өткізді.[275][276] Комитет мүшелерінің көпшілігі есепті қабылдаудан бас тартып, оның орнына OFHEO-ны реттеу әрекеті үшін сынға алғандықтан, бұл тыңдаулардың нәтижесінде Fannie Mae мен Freddie Mac ұйымдарына қатысты жаңа заңнама қабылданбады және ресми тергеу жүргізілмеді.[277] Уоллисон сияқты кейбіреулер мұны төлем қабілеті төмен қарыз алушыларға берілген ипотекалық несиелер нарығының ұлғаюы АҚШ-тың қаржы жүйесіне төндірген жүйелік тәуекел туралы ескерусіз қалған алғашқы ескерту деп санайды.[278]

АҚШ Қаржы министрлігінің 2000 жылғы 1993–1998 жылдар аралығындағы 305 қаладағы несие беру үрдістерін зерттеуі көрсеткендей, Қоғамдастықты қайта инвестициялау туралы заңға (CRA) бағынатын несие берушілер табысы төмен және орташа (LMI) қарыз алушылар мен аудандарға 467 миллиард АҚШ доллары көлемінде ипотекалық несие берген, бұл сол кезеңдегі АҚШ-тағы барлық ипотекалық несиелердің 10%-ын құрады. Олардың басым бөлігі стандартты несиелер болды. CRA-ға бағынатын мекемелер берген төлем қабілеті төмен қарыз алушыларға арналған ипотекалық несиелер 1998 жылы LMI несиелерінің 3%-ын ғана құрады,[279] алайда дағдарыс қарсаңында төлем қабілеті төмен қарыз алушыларға берілген барлық ипотекалық несиелердің 25%-ы CRA-ға бағынатын мекемелердің үлесіне тиді, ал тағы 25%-ының CRA-мен қандай да бір байланысы болды.[280] Алайда төлем қабілеті төмен қарыз алушыларға берілген ипотекалық несиелердің көпшілігі CRA көздеген LMI қарыз алушыларына берілген жоқ,[281][282] әсіресе дағдарысқа дейінгі 2005–2006 жылдары,[283][282][284] сондай-ақ зерттеу CRA талаптарына сәйкес берілген несиелердің мерзімі өткен төлемдер деңгейін арттырғанын немесе CRA-ның тәуелсіз ипотекалық несие берушілердің төлем қабілеті төмен қарыз алушыларға ипотекалық несие беруді ұлғайтуына жанама түрде ықпал еткенін дәлелдейтін айғақ таппады.[285]

Басқа сарапшылардың пікірінше, 1995 жылғы CRA ережелеріне енгізілген өзгерістер мен төлем қабілеті төмен қарыз алушыларға берілген ипотекалық несиелердің күрт өсуі арасындағы уақыт айырмашылығы таңғаларлық емес және CRA-ны ақтамайды. Олардың пікірінше, дағдарыстың өзара байланысты екі себебі болды: 1995 жылы андеррайтинг стандарттарының босаңсуы және Федералдық резерв жүйесінің 2001 жылғы 11 қыркүйектегі лаңкестік шабуылдардан кейін өте төмен пайыздық мөлшерлемелерді енгізуі. Дағдарыстың басталуы үшін осы екі фактордың да қатар орын алуы қажет болды.[286] Сыншылар сондай-ақ жария түрде мәлімделген CRA бойынша несиелік міндеттемелердің көлемі өте үлкен болғанын және 1994–2007 жылдар аралығында жалпы сомасы 4,5 триллион АҚШ долларына жеткенін атап көрсетеді.[287] Сондай-ақ олар Федералдық резерв жүйесінің CRA несиелерін «стандартты» деп жіктеуі орташа мөлшерлемеден 3 пайыздық тармаққа жоғары пайыздық мөлшерлемесі бар несиелер «төлем қабілеті төмен қарыз алушыларға берілген ипотекалық несиелерге» тең деген қате әрі өз мүддесіне сай жорамалға негізделген деп санайды.[288]

Басқалары мұндай ауқымдағы дағдарысты туғызуға бұл несиелердің саны жеткіліксіз болғанын атап көрсетті. Portfolio журналына жарияланған мақаласында Майкл Льюис бір трейдермен сөйлескенін келтіреді. Оның айтуынша: «Инвесторлардың түпкі өнімге деген сұранысын қанағаттандыру үшін нашар несиелік тарихы бар америкалықтардың алған нашар несиелері жеткіліксіз болды». Негізінде, инвестициялық банктер мен хедж-қорлар кредиттік дефолт своптары, кепілдендірілген борыштық міндеттемелер (CDO) және синтетикалық CDO деп аталатын туынды қаржы құралдарын пайдалана отырып, базалық ипотекалық несиелердің нақты құнынан әлдеқайда асып түсетін ірі көлемдегі алыпсатарлық мәмілелер жасауға мүмкіндік берген қаржылық инновацияларды қолданды.

2011 жылғы наурызға қарай FDIC банкротқа ұшыраған 165 қаржы институтының сапасыз несиелері бойынша шығындарды жабу үшін 9 миллиард АҚШ долларын (2024 жылғы бағамен шамамен 12,3 миллиард АҚШ доллары) төледі.[289][290] Конгрестің бюджеттік басқармасы 2011 жылғы маусымда Fannie Mae мен Freddie Mac ұйымдарын құтқаруға жұмсалған қаражаттың 300 миллиард АҚШ долларынан (2024 жылғы бағамен шамамен 411 миллиард АҚШ доллары) асқанын бағалады (бұл көрсеткіш ұйымдардың әділ құны бойынша есептелген тапшылығын сол кездегі тікелей құтқару қаражатына қосу арқылы есептелген).[291]

Экономист Пол Кругман 2010 жылғы қаңтарда тұрғын үй және коммерциялық жылжымайтын мүлік бағалары көпіршіктерінің бір мезгілде өсуі, сондай-ақ дағдарыстың жаһандық сипаты Fannie Mae, Freddie Mac, CRA немесе жыртқыштық несие беруді дағдарыстың негізгі себептері деп санайтындардың уәждерін әлсіретеді деп мәлімдеді. Басқаша айтқанда, бұл ықтимал себептер тек тұрғын үй нарығына ғана қатысты болғанына қарамастан, екі нарықта да баға көпіршіктері қалыптасты.[292]

Бұған жауап ретінде Уоллисон былай деп жазды: «Кез келген көпіршіктің, тіпті ірі көпіршіктің де, жарылған кезде міндетті түрде қаржы дағдарысын туғызу мүмкіндігі болады деу дұрыс емес». Уоллисонның айтуынша, басқа дамыған елдерде де «1997–2007 жылдар аралығында ірі көпіршіктер болды», бірақ «олар жарылған кезде ипотекалық несиелер бойынша мерзімі өткен төлемдер мен дефолттарға байланысты болған шығындар 1997–2007 жылдардағы [көпіршік] жарылғаннан кейін АҚШ-тағы шығындардан әлдеқайда аз болды».[293] Уоллисонның пікірінше, АҚШ-тағы тұрғын үй көпіршігінің (көпіршіктің басқа түрлерінен айырмашылығы) қаржы дағдарысына әкелуінің себебі — оның негізінде бастапқы жарнасы төмен немесе мүлде жоқ, стандартқа сай келмейтін ипотекалық несиелердің орасан көп көлемі жатқан еді.[294]

Кругманның коммерциялық жылжымайтын мүлік бағалары көпіршігінің өсуі АҚШ-тың тұрғын үй саясаты дағдарыстың себебі болмағанын көрсетеді деген тұжырымы қосымша зерттеулермен дауланады. Қаржы дағдарысы кезіндегі коммерциялық несиелер бойынша дефолттарды зерттегеннен кейін Сюйдун Ань мен Энтони Б. Сандерс (2010 жылғы желтоқсанда) былай деп хабарлады: «Біз дағдарысқа дейін коммерциялық ипотекамен қамтамасыз етілген бағалы қағаздарның (CMBS) несиелері бойынша андеррайтингтің айтарлықтай нашарлағанын дәлелдейтін шектеулі ғана айғақтар таптық».[295] Басқа сарапшылар да коммерциялық жылжымайтын мүлік пен соған байланысты несиелеу саласындағы дағдарыс тұрғын үй жылжымайтын мүлік дағдарысынан кейін басталды деген пікірді қолдайды. Іскерлік журналист Кимберли Амадео: «Тұрғын үй жылжымайтын мүлігі құлдырауының алғашқы белгілері 2006 жылы байқалды. Үш жылдан кейін коммерциялық жылжымайтын мүлік те оның салдарын сезіне бастады».[296] Жылжымайтын мүлік жөніндегі заңгер әрі сертификатталған бухгалтер Денис А. Гирах былай деп жазды:

« ...коммерциялық жылжымайтын мүлікке берілген несиелердің басым бөлігі жақсы несиелер болды, бірақ оларды өте нашар экономикалық жағдай құртып жіберді. Басқаша айтқанда, несиелердің сапасыз болып кетуіне қарыз алушылар емес, экономика себеп болды.[297] »

Тұрғын үй көпіршігінің өсуі

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]
1963–2016 жылдар аралығында АҚШ-та сатылған жаңа тұрғын үйлердің медианалық және орташа сату бағаларын көрсететін график (инфляция ескерілмеген)[80]

1998–2006 жылдар аралығында АҚШ-тағы әдеттегі тұрғын үйдің бағасы 124%-ға өсті.[298] 1980 және 1990-жылдары ел бойынша тұрғын үйдің медианалық бағасы үй шаруашылығының медианалық табысынан 2,9–3,1 есе аралығында болды. Ал, керісінше, бұл көрсеткіш 2004 жылы 4,0-ге, ал 2006 жылы 4,6-ға дейін өсті.[299] Бұл тұрғын үй көпіршігі көптеген үй иелерінің ипотекалық несиелерін төменірек пайыздық мөлшерлемемен қайта қаржыландыруына немесе тұрғын үй құнының өсуін кепілге қойып, екінші ипотека рәсімдеу арқылы тұтынушылық шығындарын қаржыландыруына алып келді.

Peabody Award сыйлығын алған бағдарламасында NPR тілшілері «алып ақша қоры» (әлемдегі тұрақты кірісті инвестицияларға салынған 70 триллион АҚШ долларымен сипатталған) онжылдықтың басында АҚШ Қазынашылық облигациялары ұсынған кірістіліктен жоғары табыс іздегенін мәлімдеді. Бұл ақша қорының көлемі 2000–2007 жылдар аралығында шамамен екі есе өсті, алайда салыстырмалы түрде қауіпсіз әрі тұрақты табыс әкелетін инвестициялардың ұсынысы мұндай қарқынмен артпады. Уолл-стриттегі инвестициялық банктер бұл сұранысқа ипотекамен қамтамасыз етілген бағалы қағаздар және кепілдендірілген борыштық міндеттемелер сияқты, рейтинг агенттіктері қауіпсіз деп бағалаған несиелік рейтингтері бар қаржы өнімдерін ұсыну арқылы жауап берді.[300]

Іс жүзінде Уолл-стрит бұл ақша қорын АҚШ-тағы ипотекалық нарықпен байланыстырды, ал одан түскен орасан зор комиссиялық кірістер ипотекалық жеткізу тізбегінің барлық қатысушыларына — несиелерді сататын ипотекалық брокерлерден бастап, сол брокерлерді қаржыландырған шағын банктерге және олардың артындағы ірі инвестициялық банктерге дейін — бөлінді. Шамамен 2003 жылға қарай дәстүрлі несиелеу стандарттарына сәйкес берілетін ипотекалық несиелердің қоры сарқылды, ал сұраныстың бұрынғыдай жоғары болуы несие беру стандарттарының төмендеуіне алып келді.[300]

Атап айтқанда, кепілдендірілген борыштық міндеттеме (CDO) қаржы институттарына төлем қабілеті төмен қарыз алушыларға берілетін ипотекалық және басқа да несиелерді қаржыландыру үшін инвесторлардың қаражатын тартуға мүмкіндік берді. Бұл тұрғын үй көпіршігінің сақталуына немесе одан әрі ұлғаюына ықпал етіп, ірі комиссиялық кірістер әкелді. Оның мәні бірнеше ипотекалық несиеден немесе басқа да борыштық міндеттемелерден түсетін ақшалай төлемдерді бір қорға біріктіруде болды, содан кейін нақты бағалы қағаздарға сол қордан белгіленген басымдық кезектілігі бойынша төлемдер жүргізілді. Кезектің басында тұрған бағалы қағаздарға рейтинг агенттіктері инвестициялық деңгейдегі рейтингтер берді. Басымдығы төмен бағалы қағаздардың несиелік рейтингтері де төмен болды, бірақ теориялық тұрғыдан олар салынған капиталға жоғарырақ кірістілік ұсынды.[301]

2008 жылғы қыркүйекке қарай АҚШ-тағы тұрғын үйдің орташа бағасы 2006 жылдың ортасындағы ең жоғары деңгейімен салыстырғанда 20%-дан астамға төмендеді.[302][303] Бағалар төмендеген сайын өзгермелі пайыздық мөлшерлемесі бар ипотека алған қарыз алушылар пайыздық мөлшерлемелердің өсуіне байланысты төлемдердің ұлғаюын болдырмау үшін несиелерін қайта қаржыландыра алмады және өз міндеттемелерін орындай алмай қалды. 2007 жылы несие берушілер шамамен 1,3 миллион жылжымайтын мүлік нысаны бойынша өндіріп алу рәсімдерін бастады, бұл 2006 жылмен салыстырғанда 79%-ға көп болды.[304] 2008 жылы бұл көрсеткіш 2,3 миллионға дейін өсіп, 2007 жылмен салыстырғанда 81%-ға артты.[305] 2008 жылғы тамызға қарай АҚШ-тағы барлық өтелмеген ипотекалық несиелердің шамамен 9%-ының төлемдері мерзімінен кешіктірілген немесе өндіріп алу рәсімінде болды.[306] 2009 жылғы қыркүйекке қарай бұл көрсеткіш 14,4%-ға дейін өсті.[307][308]

Көпіршік жарылғаннан кейін австралиялық экономист Джон Квиггин былай деп жазды: «Ұлы тоқыраудан айырмашылығы, бұл дағдарыс толығымен қаржы нарықтарының өнімі болды. Мұнда 1920-жылдардан кейінгі кезеңдегі күйзелістер, алтынға айырбасталу мен репарациялар төңірегіндегі тартыстар немесе Смут–Хоули тарифі сияқты, Ұлы тоқыраудың туындауына ортақ жауапкершілік жүктелетін факторлар болған жоқ». Оның орнына Квиггин 2008 жылғы қаржы жүйесінің күйреуге шақ қалуына қаржы нарықтарын, оларды тек жеңіл түрде реттеген саяси шешімдерді және жақсы рейтингтер беруге өз мүдделері болған рейтинг агенттіктерін кінәлайды.[309]

Жеңілдетілген несиелеу шарттары

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

Төмен пайыздық мөлшерлемелер қарыз алуды ынталандырды. 2000–2003 жылдар аралығында Федералдық резерв жүйесі федералдық қорлар мөлшерлемесінің мақсатты деңгейін 6,5%-дан 1,0%-ға дейін төмендетті.[310][311] Бұл дотком көпіршігінің күйреуі мен 11 қыркүйек шабуылдарының салдарын жұмсарту, сондай-ақ дефляция қаупіне қарсы күресу мақсатында жасалды.[312] 2002 жылдың өзінде-ақ несиенің бизнеске салынатын инвестициялардың орнына тұрғын үй нарығын қаржыландырып жатқаны байқалды. Кейбір экономистер тіпті Федералдық резерв жүйесі «Nasdaq көпіршігінің орнын басу үшін тұрғын үй көпіршігін қалыптастыруы керек» деген пікірге дейін барды.[313] Бұдан басқа, дамыған елдердің деректеріне негізделген эмпирикалық зерттеулер несиелеудің шамадан тыс өсуі дағдарыстың ауырлығына елеулі үлес қосқанын көрсетті.[314]

АҚШ-тың ағымдағы шот тапшылығы

Пайыздық мөлшерлемелерге қосымша төмендетуші қысым АҚШ-тың ұлғайып келе жатқан ағымдағы шот тапшылығынан туындады, ол 2006 жылы тұрғын үй көпіршігімен қатар ең жоғары деңгейіне жетті. Федералдық резерв жүйесінің төрағасы Бен Бернанке сауда тапшылығы АҚШ-ты шетелден қарыз алуға мәжбүрлегенін, соның нәтижесінде облигациялар бағасының өсуіне және пайыздық мөлшерлемелердің төмендеуіне әкелгенін түсіндірді.[315]

Бернанке 1996–2004 жылдар аралығында АҚШ-тың ағымдағы шот тапшылығы 650 миллиард АҚШ долларына, яғни ЖІӨ-нің 1,5%-ынан 5,8%-ына дейін өскенін түсіндірді. Бұл тапшылықты қаржыландыру үшін елге шетелден ірі көлемде қаражат қарызға алуға тура келді, оның басым бөлігі сауда профициті бар мемлекеттерден түсті. Бұлар негізінен Азиядағы дамушы экономикалар мен мұнай экспорттаушы елдер болды. Төлем балансының бухгалтерлік теңдігіне сәйкес, ағымдағы шот тапшылығы бар елде (мысалы, АҚШ-та) дәл сондай көлемдегі капитал шоты (инвестициялар) профициті де болуы тиіс. Сондықтан АҚШ-қа импортты қаржыландыру үшін шетелден ірі әрі үнемі өсіп отырған көлемде қаражат (капитал) келіп отырды.

Осының барлығы әртүрлі қаржы активтеріне сұраныс туғызып, олардың бағасын көтеріп, сонымен бірге пайыздық мөлшерлемелерді төмендетті. Шетелдік инвесторлардың мұндай қаражатты қарызға беруге мүмкіндігі болды, өйткені олардың жеке жинақтау деңгейі өте жоғары еді (Қытайда 40%-ға дейін) немесе мұнай бағасының жоғары болуына байланысты. Бен Бернанке мұны «жинақтардың шамадан тыс артықшылығы» деп атады.[316]

Қаражаттың (капиталдың немесе өтімділіктің) мол ағыны АҚШ-тың қаржы нарықтарына келіп құйылды. Шетелдік үкіметтер Қазынашылық облигацияларды сатып алу арқылы қаражат ұсынып, осылайша дағдарыстың тікелей әсерінің едәуір бөлігінен сақтанды. АҚШ-тағы үй шаруашылықтары шетелден қарызға алынған қаражатты тұтынуды қаржыландыруға немесе тұрғын үй мен қаржы активтерінің бағасын көтеруге жұмсады. Қаржы институттары шетелден келген қаражатты ипотекамен қамтамасыз етілген бағалы қағаздарға инвестициялады.[дереккөзі?]

Кейіннен Федералдық резерв жүйесі 2004 жылғы шілде мен 2006 жылғы шілде аралығында федералдық қорлар мөлшерлемесін едәуір көтерді.[317] Бұл бір жылдық және бес жылдық өзгермелі пайыздық мөлшерлемесі бар ипотекалардың (ARM) пайыздық мөлшерлемелерінің өсуіне ықпал етіп, үй иелері үшін ARM бойынша пайыздық мөлшерлемелердің қайта қаралуынан кейінгі төлемдерді қымбаттатты.[318] Бұл сондай-ақ тұрғын үй көпіршігінің бәсеңдеуіне ықпал етуі мүмкін еді, өйткені активтер бағасы әдетте пайыздық мөлшерлемелерге кері бағытта қозғалады. Тұрғын үйге алыпсатарлық инвестиция салу тәуекелдірек бола түсті.[319][320] Тұрғын үй көпіршігі жарылғаннан кейін АҚШ-тағы тұрғын үй мен қаржы активтерінің құны күрт төмендеді.[321][32]

Әлсіз және алаяқтық андеррайтинг тәжірибесі

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

АҚШ-та төлем қабілеті төмен қарыз алушыларға берілетін ипотекалық несиелеу стандарттары төмендеді: 2000-жылдардың басында төлем қабілеті төмен қарыз алушының FICO ұпайы 660 немесе одан төмен болды. 2005 жылға қарай көптеген несие берушілер талап етілетін FICO ұпайын 620-ға дейін төмендетті, бұл стандартты ипотекалық несиелерді алуды едәуір жеңілдетіп, төлем қабілеті төмен қарыз алушыларға ипотекалық несие беруді тәуекелі жоғары қызметке айналдырды. Табыс пен активтерді растаудың маңызы төмендетілді. Алғашында несиелер толық құжаттаманы талап етті, кейін қысқартылған құжаттамамен рәсімделді, ал соңында мүлде құжаттамасыз беріле бастады. Кеңінен таралған төлем қабілеті төмен қарыз алушыларға арналған ипотекалық өнімдердің бірі табысты, жұмыс орнын және активтерді растауды талап етпейтін NINJA ипотекасы болды. Бейресми түрде бұл несиелер «өтірікші несиелер» деп аталды, өйткені олар қарыз алушыларды несие алуға өтініш беру барысында адал болмауға ынталандырды.[322] Қаржылық дағдарысты зерттеу жөніндегі комиссияға ақпарат таратушы Ричард М. Боуэн III Citigroup компаниясының тұтынушылық несиелеу тобындағы корреспонденттік несиелеу жөніндегі бас андеррайтері болып жұмыс істеген кезінде орын алған оқиғалар туралы айғақ берді. Ол 220-дан астам кәсіби андеррайтердің жұмысына жауапты болған. Оның айғақтарына сәйкес, 2006–2007 жылдары ипотекалық андеррайтинг стандарттарының құлдырауы жаппай сипат алды. Оның айтуынша, 2006 жылға қарай Citigroup шамамен 1 600 ипотекалық компаниядан сатып алған ипотекалардың 60%-ы «ақаулы» болды (яғни компания саясатына сәйкес андеррайтингтен өтпеген немесе саясат талап еткен барлық құжаттарды қамтымаған). Бұл 1 600 ипотекалық компанияның әрқайсысы келісімшарт бойынша (мәлімдемелер мен кепілдіктер арқылы) өздері берген ипотекалардың Citigroup стандарттарына сәйкес келетінін растағанына қарамастан орын алды. Сонымен қатар, 2007 жылы «ақаулы ипотекалардың» (келісімшарт бойынша Citi стандарттарына сәйкес андеррайтинг жүргізуге міндетті ипотекалық компаниялар берген) үлесі барлық берілген ипотекалардың 80%-ынан асты.[323]

Қаржылық дағдарысты зерттеу жөніндегі комиссияға бөлек берілген айғақтарында АҚШ пен Еуропадағы тұрғын үй несиелерін кешенді тексеру және секьюритилендірілген активтерді қадағалау жөніндегі ең ірі компания — Clayton Holdings қызметкерлері 2006 жылғы қаңтар мен 2007 жылғы маусым аралығында берілген 900 000-нан астам ипотекалық несиені тексеру барысында олардың небәрі 54%-ы ғана оларды берген ұйымдардың андеррайтинг стандарттарына сәйкес келгенін мәлімдеді. 7 «too big to fail» банкті қоса алғанда, 23 инвестициялық және коммерциялық банктің тапсырысы бойынша жүргізілген талдау тексерілген несиелердің 28%-ы бірде-бір эмитенттің ең төменгі стандарттарына сәйкес келмегенін де көрсетті. Clayton жүргізген талдау сондай-ақ осы несиелердің 39%-ы (яғни бірде-бір эмитенттің ең төменгі андеррайтинг стандарттарына сәйкес келмеген несиелер) кейіннен секьюритилендіріліп, инвесторларға сатылғанын көрсетті.[324][325]

Жыртқыш несиелеу

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

Жыртқыш несиелеу — адал емес несие берушілердің қарыз алушыларды орынсыз мақсаттар үшін әділетсіз немесе теріс сипаттағы кепілмен қамтамасыз етілген несиелерді рәсімдеуге итермелеу тәжірибесі.[326][327][328]

2008 жылғы маусымда Countrywide Financial компаниясына сол кездегі Калифорнияның бас прокуроры Джерри Браун әділетсіз кәсіпкерлік тәжірибе мен жалған жарнама қолданғаны үшін талап арыз берді. Талап арызда Countrywide компаниясы «үй иелерін күрделі, тәуекелі жоғары әрі қымбат несиелерді рәсімдеуге алдап көндіріп, кейін оларды үшінші тарап инвесторларына мүмкіндігінше көп мөлшерде сату үшін жаңылыстыратын тәсілдерді қолданды» деп көрсетілді.[329] 2009 жылғы мамырда Bank of America осының нәтижесінде Countrywide берген 64 000 несиенің шарттарын өзгертті.[330] Тұрғын үй бағасы төмендеген кезде өзгермелі пайыздық мөлшерлемесі бар ипотекасы (ARM) бар үй иелерінің ай сайынғы төлемдерін өтеуге ынтасы азайды, өйткені олардың тұрғын үйдегі меншікті капиталы жойылды. Бұл Countrywide компаниясының қаржылық жағдайының нашарлауына әкеліп, ақыр соңында Жинақ мекемелерін қадағалау басқармасының несие берушіні өз бақылауына алу туралы шешім қабылдауына себеп болды. Кейіннен электрондық байланыс арқылы жасалған алаяқтықтың екі эпизоды бойынша кінәсін мойындап, 18 айға бас бостандығынан айырылған Countrywide қызметкерлерінің бірі: «Тамырыңыз соғып тұрса болды, біз сізге несие беретінбіз», — деп мәлімдеді.[331]

АҚШ-тағы ең ірі көтерме ипотекалық несие беруші болған Ameriquest компаниясының бұрынғы қызметкерлері ипотекалық құжаттарды қолдан жасауға, содан кейін оларды жылдам пайда табуға ұмтылған Уолл-стрит банктеріне сатуға мәжбүрлеген жүйе болғанын сипаттады. Мұндай ипотекалық алаяқтықтардың дағдарыстың себептерінің бірі болғанын көрсететін дәлелдер барған сайын көбейіп келеді.[332]

Реттеуді әлсірету және реттеудің жеткіліксіздігі

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

Барри Айхенгриннің пікірінше, қаржы дағдарысының түпкі себептері қаржы нарықтарын реттеуді әлсіретуде жатыр.[333] 2012 жылғы ЭЫДҰ зерттеуі[334] Базель келісімдеріне негізделген банктік реттеу дәстүрлі емес іскерлік тәжірибелерді ынталандырғанын және қаржы дағдарысына ықпал еткенін немесе оны күшейткенін көрсетті. Басқа жағдайларда заңдар өзгертілді немесе қаржы жүйесінің кейбір бөліктерінде олардың орындалуына бақылау әлсіретілді. Бұған негізгі мысалдар мыналар:

  • Джимми Картердің 1980 жылғы Депозиттік мекемелерді реттеуді әлсірету және ақша-несие саясатын бақылау туралы заңы (DIDMCA) банктердің қаржылық қызметіне қойылған бірқатар шектеулерді кезең-кезеңімен алып тастады, олардың несие беру өкілеттіктерін кеңейтті, несие одақтары мен жинақ және несие қауымдастықтарына чек арқылы алынатын депозиттерді ұсынуға мүмкіндік берді және депозиттерді сақтандыру шегін 40 000 АҚШ долларынан 100 000 АҚШ долларына дейін көтерді (осылайша салымшылардың несие берушілердің тәуекелдерді басқару саясатына бақылауын әлсіретуі мүмкін еді).[335]
  • 1982 жылғы қазанда АҚШ президенті Рональд Рейган Гарн–Сент-Джерменнің депозиттік мекемелер туралы заңына қол қойды. Бұл заң өзгермелі пайыздық мөлшерлемесі бар ипотекалық несиелерді енгізді, банк секторын реттеуді әлсірету үдерісін бастады және 1980-жылдардың соңы мен 1990-жылдардың басындағы жинақ және несие қауымдастықтарының дағдарысына ықпал етті.[336][337]
  • 1999 жылғы қарашада АҚШ президенті Билл Клинтон республикалықтар ұсынған Грэмм–Лич–Блайли заңына қол қойды. Бұл заң банк холдингіне өзге қаржы компанияларын иеленуге тыйым салған Гласс–Стиголл заңының ережелерінің күшін жойды. Нәтижесінде Уолл-стриттегі инвестициялық банктер мен депозиттік банктер арасында бұрын болған бөліну іс жүзінде жойылып, тәуекелі жоғары әмбебап банктік модельге мемлекеттің қолдауы көрсетілді. Lehman сияқты инвестициялық банктер коммерциялық банктердің бәсекелесіне айналды.[338] Кейбір сарапшылар бұл заңның күшін жою дағдарыстың ауырлығына тікелей ықпал етті деп есептесе, басқалары оның әсерін төмен бағалайды, өйткені ең көп зардап шеккен қаржы институттары бұл заңның юрисдикциясына кірмеген.[339][340]
  • 2004 жылы АҚШ-тың Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссиясы таза капитал қағидасын жеңілдетті, бұл инвестициялық банктерге өздерінің қарыз деңгейін едәуір арттыруға мүмкіндік берді және төлем қабілеті төмен қарыз алушылардың ипотекаларымен қамтамасыз етілген бағалы қағаздар нарығының өсуіне түрткі болды. Кейіннен ӘКК инвестициялық банктердің өзін-өзі реттеуі дағдарыстың туындауына ықпал еткенін мойындады.[341][342]
  • Көлеңкелі банк жүйесіне кіретін қаржы институттары депозиттік банктер сияқты реттеуге бағынбады, бұл оларға өздерінің қаржылық резервтері немесе капиталдық базасына қатысты қосымша борыштық міндеттемелер қабылдауға мүмкіндік берді.[343] Бұл 1998 жылы жоғары левереджге сүйенген көлеңкелі қаржы институты күйреп, бүкіл қаржы жүйесіне қауіп төндіріп, кейін құтқарылған Long-Term Capital Management оқиғасына қарамастан орын алды.
  • Реттеушілер мен бухгалтерлік есеп стандарттарын әзірлеушілер Citigroup сияқты депозиттік банктерге активтері мен міндеттемелерінің едәуір бөлігін құрылымдық инвестициялық құралдар (SIV) деп аталатын күрделі заңды тұлғалардың баланстан тыс шоттарына шығаруға мүмкіндік берді. Бұл компаниялардың капиталдық базасының әлсіздігін немесе олардың қаржылық левереджі мен қабылдаған тәуекелдерінің деңгейін бүркемеледі. Bloomberg News агенттігінің бағалауынша, АҚШ-тың төрт ірі банкі 2009 жылы өз баланстарына 500 миллиардтан 1 триллион АҚШ долларына дейінгі соманы қайта енгізуге мәжбүр болды.[344] Бұл дағдарыс кезінде ірі банктердің қаржылық жағдайына қатысты белгісіздікті күшейтті.[345] Баланстан тыс құрылымдар 2001 жылы Enron компаниясының күйреуіне әкелген Enron жанжалы кезінде де пайдаланылды.[346]
  • 1997 жылдың өзінде-ақ Федералдық резерв жүйесінің төрағасы Алан Гринспен туынды қаржы құралдары нарығының реттелмеуі үшін күресті.[347] Қаржы нарықтары жөніндегі жұмыс тобының кеңесімен[348] АҚШ Конгрессі, президент Билл Клинтон және республикалықтар бақылауындағы АҚШ Конгрессі 2000 жылғы тауарлық фьючерстерді жаңғырту туралы заңды қабылдау арқылы биржадан тыс нарықтағы туынды қаржы құралдары нарығының өзін-өзі реттеуіне мүмкіндік берді. Қаржы индустриясының лоббистік қолдауымен Конгресс әзірлеген бұл заң туынды қаржы құралдары нарығын одан әрі мемлекеттік реттеуге тыйым салды. Кредиттік дефолт своптары (CDS) сияқты туынды құралдар негізгі борыштық құралдарға иелік етпей-ақ нақты кредиттік тәуекелдерден хеджирлеу немесе соларға қатысты алыпсатарлық жасау үшін пайдаланылуы мүмкін еді. Айналымдағы CDS келісімшарттарының көлемі 1998 жылдан 2008 жылға дейін 100 есе өсті, ал 2008 жылғы қарашадағы жағдай бойынша CDS келісімшарттарымен қамтылған борыш көлемі 33 триллионнан 47 триллион АҚШ долларына дейін бағаланды. Биржадан тыс (OTC) туынды қаржы құралдарының жалпы номиналдық құны 2008 жылғы маусымға қарай 683 триллион АҚШ долларына жетті.[349] Уоррен Баффет 2003 жылдың басында туынды қаржы құралдарын әйгілі түрде «жаппай қаржылық қырып-жою қаруы» деп атады.[350][351]

2011 жылғы бір зерттеу Канадада 2008 жылғы (сондай-ақ бұған дейінгі кезеңдердегі) банк дағдарысының болмауын елде бірыңғай, ықпалды және жалпы қаржы жүйесін қадағалайтын реттеуші органның болуымен түсіндірді. Ал Америка Құрама Штаттарында, керісінше, өзара бәсекелес бірнеше реттеуші органдардан тұратын әлсіз, бытыраңқы әрі дағдарыстарға бейім банктік реттеу жүйесі болған.[352]

Қарыз жүктемесінің артуы және шамадан тыс левередж

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]
2003–2007 жылдар аралығында инвестициялық банктердің левередж коэффициенттері айтарлықтай өсті
Үй шаруашылықтарының берешегінің қолда бар табыс пен ЖІӨ-ге қатысты арақатынасы

Дағдарысқа дейін қаржы институттары жоғары деңгейде левередж қолданды, бұл олардың тәуекелі жоғары инвестицияларға деген тәбетін арттырып, шығындарға ұшыраған жағдайда орнықтылығын төмендетті. Бұл левередждің едәуір бөлігі баланстан тыс секьюритилендіру және туынды қаржы құралдары сияқты күрделі қаржы құралдары арқылы қалыптастырылды, соның салдарынан кредиторлар мен реттеушілерге қаржы институттарының тәуекел деңгейін бақылау және оны төмендетуге әрекет жасау қиынға соқты.[353]

Дағдарысқа дейінгі жылдары АҚШ-тағы үй шаруашылықтары мен қаржы институттарының қарыздары үздіксіз өсіп, олар шамадан тыс левереджге ие болды.[354] Бұл оларды тұрғын үй көпіршігінің күйреуіне осал етіп, кейінгі экономикалық құлдырауды күшейтті.[355] Негізгі көрсеткіштер:

Тұтынушылардың тұрғын үйдегі меншікті капиталды қолма-қол ақшаға айналдыру арқылы пайдаланған бос қаражаты тұрғын үй көпіршігі қалыптасқан кезеңде 2001 жылғы 627 миллиард АҚШ долларынан 2005 жылы 1,428 триллион АҚШ долларына дейін екі еседен астам өсті. Осы кезеңдегі жалпы сома шамамен 5 триллион АҚШ долларын құрап, әлемдік экономиканың өсуіне ықпал етті.[19][20][21] АҚШ-та тұрғын үй ипотекалық берешегінің ЖІӨ-ге шаққандағы үлесі 1990-жылдары орта есеппен 46% болса, 2008 жылы 73%-ға дейін өсіп, 10,5 триллион АҚШ долларына жетті (2024 жылғы бағамен шамамен 15 триллион АҚШ доллары).[18]

АҚШ-та үй шаруашылықтарының жылдық қолда бар жеке табысқа шаққандағы қарызы 2007 жылдың соңында 127%-ға жетті, ал 1990 жылы бұл көрсеткіш 77% болған.[354] 1981 жылы АҚШ-тың жеке секторындағы берешек ЖІӨ-нің 123%-ын құраса, 2008 жылдың үшінші тоқсанына қарай бұл көрсеткіш 290%-ға дейін өсті.[356]

2004–2007 жылдар аралығында АҚШ-тың бес ірі инвестициялық банкінің әрқайсысы өзінің қаржылық левередж деңгейін едәуір арттырды, бұл оларды қаржылық күйзелістерге анағұрлым осал етті. АҚШ банктерінің еуропалық банктермен бәсекеге қабілеттілігін сақтау мақсатында енгізілген капиталға қойылатын талаптардағы өзгерістер AAA рейтингі берілген бағалы қағаздар үшін тәуекел салмақтарын төмендетуге мүмкіндік берді. Реттеушілер бірінші шығынды көтеретін транштардан AAA рейтингі берілген транштарға көшуді тәуекелдің төмендеуі ретінде бағалап, оның есебінен жоғары левередж деңгейін ақтауға болады деп санады.[357] Бұл бес банк 2007 қаржы жылы бойынша жалпы көлемі 4,1 триллион АҚШ долларынан асатын борыш туралы есеп берді, бұл 2007 жылғы АҚШ-тың номиналды ЖІӨ-сінің шамамен 30%-ына тең болды. Lehman Brothers банкротқа ұшырап, таратылды, Bear Stearns пен Merrill Lynch өте төмен бағамен сатылды, ал Goldman Sachs пен Morgan Stanley коммерциялық банктерге айналып, қатаңырақ реттеуге бағынды. Lehman Brothers-ті қоспағанда, бұл компаниялардың барлығы мемлекеттік қолдауға мұқтаж болды немесе оны алды.[358]

АҚШ үкіметі демеушілік ететін екі кәсіпорын — Fannie Mae мен Freddie Mac — 2008 жылғы қыркүйекте АҚШ үкіметі оларды консервацияға алған кезде шамамен 5 триллион АҚШ долларына (2024 жылғы бағамен шамамен 7,13 триллион АҚШ доллары) тең ипотекалық міндеттемелерге иелік етті немесе оларға кепілдік берді.[359][360]

Бұл жеті ұйымның левередж деңгейі өте жоғары болды және олардың борыштары мен кепілдік міндеттемелерінің жалпы көлемі 9 триллион АҚШ долларына жетті. Соған қарамастан, олар депозиттік банктер сияқты реттеуге бағынбады.[343][361]

Жекелеген адам үшін оңтайлы болуы мүмкін мінез-құлық, мысалы, қолайсыз экономикалық жағдайларда көбірек ақша жинау, егер мұндай әрекетті тым көп адам бір мезгілде жасаса, экономика үшін зиянды болуы мүмкін, өйткені бір адамның тұтынуы түптеп келгенде басқа адамның табысы болып табылады. Тым көп тұтынушының бір уақытта жинақтарын көбейтуге немесе қарыздарын өтеуге ұмтылуы үнемдеу парадоксы деп аталады және ол рецессияны туындатуы немесе тереңдетуі мүмкін. Экономист Хайман Мински сондай-ақ «левереджді қысқарту парадоксын» сипаттады: левереджі (меншікті капиталға қатысты қарызы) шамадан тыс жоғары қаржы институттары өз активтерінің құны едәуір төмендемейінше, барлығы бір мезгілде левередж деңгейін төмендете алмайды.[355]

2009 жылғы сәуірде Федералдық резерв жүйесі төрағасының орынбасары Джанет Йеллен осы парадокстарды былайша түсіндірді:

« Осы ауқымды кредиттік дағдарыс басталғаннан кейін бізге рецессияға тап болу үшін көп уақыт қажет болған жоқ. Өз кезегінде, рецессия сұраныс пен жұмыспен қамтудың төмендеуі және қаржы институттарының кредиттік шығындарының күрт өсуі арқылы кредиттік дағдарысты одан әрі тереңдетті. Шын мәнінде, біз бір жылдан астам уақыт бойы дәл осындай теріс кері байланыс тізбегінің құрсауында болдық. Баланстардағы левереджді қысқарту үдерісі экономиканың барлық дерлік секторына таралды. Тұтынушылар жинақтарын арттыру үшін, әсіресе ұзақ мерзім пайдаланылатын тауарларды сатып алуды қысқартуда. Кәсіпорындар қолма-қол қаражатты сақтау мақсатында жоспарланған инвестицияларын тоқтатып, қызметкерлерін жұмыстан босатуда. Ал қаржы институттары капиталын нығайтып, қазіргі күйзелістен аман шығу мүмкіндігін арттыру үшін активтерін қысқартуда. Мински бұл үдерісті тағы да дұрыс түсінген еді. Ол «левереджді қысқарту парадоксы» туралы айтып, жекелеген адамдар мен компаниялар үшін орынды болатын, тіпті экономиканы қалыпты жағдайға қайтару үшін қажетті сақтық шараларының өзі бүкіл экономикадағы қиындықтарды күшейтетінін түсіндірді.[355] »

Қаржылық инновациялар және олардың күрделілігі

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]
ХВҚ-ның CDO мен RMBS құрылымын көрсететін диаграммасы

Қаржылық инновация термині белгілі бір клиенттік мақсаттарға қол жеткізу үшін әзірленетін қаржы өнімдерінің үздіксіз дамуын білдіреді. Мұндай мақсаттарға, мысалы, белгілі бір тәуекелге (қарыз алушының дефолты сияқты) қарсы қорғану немесе қаржыландыруды тартуға жәрдемдесу жатады. Осы дағдарысқа қатысты мысалдарға өзгермелі пайыздық мөлшерлемесі бар ипотека; инвесторларға сату үшін төлем қабілеті төмен қарыз алушылардың ипотекаларын ипотекамен қамтамасыз етілген бағалы қағаздарға (MBS) немесе кепілдендірілген борыштық міндеттемелерге (CDO) біріктіру, яғни секьюритилендірудің бір түрі; сондай-ақ кредиттік дефолт своптары (CDS) деп аталатын кредиттік сақтандыру түрі жатады. Дағдарысқа дейінгі жылдары бұл өнімдерді пайдалану көлемі күрт өсті. Бұл өнімдер күрделілігі және оларды қаржы институттарының бухгалтерлік балансында бағалау жеңілдігі жағынан бір-бірінен ерекшеленеді.[дереккөзі?]

CDO шығарылымы 2004 жылдың бірінші тоқсанындағы шамамен 20 миллиард АҚШ долларынан 2007 жылдың бірінші тоқсанында 180 миллиард АҚШ долларынан асатын ең жоғары деңгейге дейін өсті, содан кейін 2008 жылдың бірінші тоқсанында қайтадан 20 миллиард АҚШ долларынан төмен деңгейге түсті. Сонымен қатар, CDO-лардың кредиттік сапасы 2000–2007 жылдар аралығында төмендеді, өйткені CDO активтеріндегі төлем қабілеті төмен және басқа да стандартқа сай келмейтін ипотекалық қарыздардың үлесі 5%-дан 36%-ға дейін өсті. Төлем қабілеті төмен қарыз алушыларға берілген ипотекалар туралы бөлімде сипатталғандай, CDS және синтетикалық CDO деп аталатын CDS портфелі, туынды қаржы құралдарының сатып алушылары мен сатушылары табылған жағдайда, айналымдағы тұрғын үй ипотекаларының шектеулі құнына теориялық тұрғыдан шексіз көлемде бәстесуге мүмкіндік берді. Мысалы, CDO-ны сақтандыру үшін CDS сатып алу оның сатушысына CDO-ның құны нөлге тең болған кезде, дәл сол CDO-ға иелік еткендей тәуекел жүктеді.[362]

CMLTI 2006 – NC2 құрылымының диаграммасы

Қаржылық инновациялық өнімдердің бұл қарқынды өсуі қаржы жүйесінің күрделене түсуімен қатар жүрді. Ол бір ғана ипотекамен байланысқан қатысушылардың санын бірнеше есе арттырды (оның ішінде ипотекалық брокерлер, мамандандырылған несие берушілер, секьюритилендірушілер мен олардың тиісті тексеру жүргізетін компаниялары, басқарушы агенттер мен трейдинг бөлімдері, сондай-ақ инвесторлар, сақтандыру компаниялары және репо арқылы қаржыландыруды ұсынушылар болды). Бастапқы активтен алыстаған сайын бұл қатысушылар жанама ақпаратқа барған сайын көбірек сүйенді (оның ішінде кредит қабілеттілігін бағалайтын FICO ұпайлары, бағалау қорытындылары, үшінші тарап ұйымдарының тиісті тексерулері және ең бастысы рейтингтік агенттіктер мен тәуекелдерді басқару бөлімдерінің компьютерлік модельдері). Бұл тәуекелді тарату орнына алаяқтық әрекеттерге, қате пайымдауларға және ақыр соңында нарықтың күйреуіне негіз қалады.[363] Экономистер бұл дағдарысты қаржылық желілердегі каскадтардың мысалы ретінде зерттеді, мұнда бір институттың тұрақсыздығы басқа институттарды да тұрақсыздандырып, тізбекті салдарларға алып келді.[364][365]

Financial Times газетінің бас экономикалық шолушысы Мартин Вулф 2009 жылғы маусымда кейбір қаржылық инновациялар компанияларға реттеуші талаптарды айналып өтуге мүмкіндік бергенін жазды. Мысалы, баланстан тыс қаржыландыру ірі банктердің есептілігінде көрсетілетін левередж деңгейі мен капитал қорының көлеміне әсер етті. Ол: «Осы онжылдықтың алғашқы кезеңінде банктердің істеген істерінің орасан зор бөлігі — баланстан тыс құрылымдар, туынды қаржы құралдары және тұтас «көлеңкелі банк жүйесі» — реттеуді айналып өтудің жолын табуға бағытталды», — деп мәлімдеді.[366]

Тәуекелдің қате бағалануы

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]
AIG сыйақы дауынан кейін Уолл-стриттегі наразылық білдірушіден бұқаралық ақпарат құралдарының өкілдері сұхбат алып жатыр.

Тұрғын үй бағасының төмендеу ықтималдығы алдыңғы 50 жылдағы тарихи үрдістерге сүйене отырып тым төмен бағаланғандықтан, ипотекалық тәуекелдерді несие берушіден бастап инвесторға дейінгі тізбектегі барлық дерлік ұйымдар жете бағаламады. Баға белгілеу модельдерінің негізін құрайтын дефолт пен мерзімінен бұрын өтеу модельдерінің шектеулілігі несие берушілердің, секьюритилендірушілердің, брокер-дилерлердің, рейтингтік агенттіктердің, сақтандырушылардың және инвесторлардың басым көпшілігінің (кейбір хедж-қорларды қоспағанда) ипотекалық және активтермен қамтамасыз етілген өнімдерді, сондай-ақ олардың туынды қаржы құралдарын шамадан тыс бағалауына әкелді.[367][368] Қаржылық туынды құралдар мен құрылымдық қаржы өнімдері тәуекелді қаржы нарығына қатысушылар арасында бөлуге және қайта бөлуге мүмкіндік бергенімен, тұрғын үй бағасының төмендеуін және соның салдарынан болған шығындарды жете бағаламау жиынтық тәуекелдің артуына алып келді.[368]

Әртүрлі себептерге байланысты нарыққа қатысушылар MBS және CDO сияқты қаржылық инновацияларға тән тәуекелдерді дәл бағалай алмады әрі олардың жалпы қаржы жүйесінің тұрақтылығына әсерін толық түсінбеді.[255] CDO-ларды бағалау моделі олардың қаржы жүйесіне енгізген тәуекел деңгейін анық көрсете алмады. Банктердің бағалауынша, 2005 жылдың соңы мен 2007 жылдың ортасы аралығында 450 миллиард АҚШ долларына тең CDO сатылған. Кейін жойылған олардың 102 миллиард АҚШ долларына тең бөлігін талдай отырып, JPMorgan «жоғары сапалы» CDO-лар бойынша қаражатты өтеудің орташа деңгейі әрбір доллар үшін шамамен 32 центті құрағанын, ал аралық капитал CDO-лары бойынша бұл көрсеткіш әрбір доллар үшін шамамен 5 цент болғанын есептеді.

AIG әртүрлі қаржы институттарының міндеттемелерін кредиттік дефолт своптары (CDS) арқылы сақтандырды. CDS-тің негізгі мәмілесі бойынша AIG тарап A-дан сыйлықақы алып, оның орнына тарап B дефолтқа ұшыраған жағдайда тарап A-ға ақша төлеуге міндеттенді. Алайда дағдарыс тереңдеген сайын AIG өзінің көптеген CDS міндеттемелерін орындауға жеткілікті қаржылық ресурстарға ие болмады, сондықтан 2008 жылғы қыркүйекте оны АҚШ үкіметі өз бақылауына алды. 2008 жылы және 2009 жылдың басында АҚШ салық төлеушілері AIG-ке 180 миллиард АҚШ долларынан астам мемлекеттік несие мен инвестиция бөлді, ал бұл қаражат CDS мәмілелерінің көптеген контрагенттеріне, соның ішінде әлемдегі ірі қаржы институттарына аударылды.[369][370]

Дағдарысты зерттеген негізгі мемлекеттік орган — Қаржылық дағдарысты зерттеу жөніндегі комиссия (FCIC 2011 жылғы қаңтарда мынадай қорытындыға келді:

« Комиссияның қорытындысы бойынша, AIG компаниясының күйреуінің және оны үкіметтің құтқаруының басты себебі — компанияның кредиттік дефолт своптарын орасан көлемде сатуы болды. Бұл мәмілелер бойынша AIG бастапқы кепілдікті қамтамасыз етпеді, капитал резервтерін құрмады және өз тәуекелдерін хеджирлемеді. Бұл, әсіресе тәуекелдерді басқару саласындағы корпоративтік басқарудың елеулі сәтсіздігін көрсетті. AIG-тің күйреуі кредиттік дефолт своптарын қоса алғанда, биржадан тыс (OTC) туынды қаржы құралдары нарығын кең көлемде реттеуден босатудың салдарынан мүмкін болды. Соның нәтижесінде бұл өнімдерге қатысты федералдық және штаттық деңгейдегі реттеу, оның ішінде AIG-тің күйреу ықтималдығын төмендете алатын капитал мен маржа талаптары іс жүзінде жойылды.[371][372][373] »

Кеңінен қолданылған қаржылық модельдің шектеулері де тиісті дәрежеде түсінілмеді.[374][375] Бұл формула CDS бағасы ипотекамен қамтамасыз етілген бағалы қағаздардың дұрыс бағасымен өзара байланысты және оны болжай алады деген болжамға негізделді. Есептеуге қолайлы болғандықтан, оны CDO мен CDS нарығындағы инвесторлардың, эмитенттердің және рейтингтік агенттіктердің өте үлкен бөлігі тез арада қолдана бастады.[375] Wired журналының бір мақаласына сәйкес:

« Содан кейін бұл модель күйреді. Алғашқы жарықтар қаржы нарықтары Дэвид Лидің формуласын қолданушылар күтпеген бағытта әрекет ете бастағанда-ақ байқалды. 2008 жылы бұл жарықтар тұтас шыңырауларға айналды: қаржы жүйесінің іргетасындағы ақаулар триллиондаған АҚШ долларын жұтып, жаһандық банк жүйесінің өміршеңдігіне елеулі қауіп төндірді... Лидің Гаусстық копула формуласы дүниежүзілік қаржы жүйесін тізе бүктірген, ақылға сыймайтын шығындардың туындауына ықпал еткен факторлардың бірі ретінде тарихта қалады.[375] »

Қаржы активтері күрделеніп, олардың нақты құнын бағалау қиындаған сайын, инвесторлар халықаралық облигациялық рейтинг агенттіктері мен банк реттеушілерінің тәуекелдердің шын мәнінде болғаннан әлдеқайда төмен екенін көрсететін кейбір күрделі математикалық модельдерді сенімді деп қабылдағанына сүйеніп, өздерін қауіпсіз сезінді.[376] Джордж Сорос бұл туралы былай деген: «Жаңа қаржы өнімдері соншалықты күрделене түскенде, реттеуші органдар тәуекелдерді есептей алмайтын жағдайға жетіп, банктердің өздерінің тәуекелдерді басқару әдістеріне сүйене бастады, сөйтіп алып өрлеу бақылаудан шықты. Сол сияқты, рейтингтік агенттіктер де синтетикалық өнімдерді шығарушылар ұсынған ақпаратқа сүйенді. Бұл жауапкершіліктен шошынарлықтай бас тарту болды».[377]

Инвестицияларды басқару саласының мамандары мен институционалдық инвесторлар арасындағы мүдделер қақтығысы, оған қоса жаһандық инвестициялық капиталдың шамадан тыс молдығы, активтерді басқарушылардың құны негізсіз жоғары кредиттік активтерге сәтсіз инвестициялар салуына әкелді. Кәсіби инвестициялық менеджерлердің сыйақысы, әдетте, олардың басқаруындағы клиент активтерінің көлеміне байланысты болады. Сондықтан олар өз сыйақысын арттыру үшін басқарудағы активтердің көлемін ұлғайтуға мүдделі болды. Жаһандық инвестициялық капиталдың шамадан тыс молдығы кредиттік активтердің кірістілігін төмендеткен кезде, активтерді басқарушылардың алдында екі таңдау тұрды: нақты кредиттік тәуекелге сәйкес келмейтін табыстылығы бар активтерге инвестициялау немесе қаражатты клиенттерге қайтару. Көптеген активтерді басқарушылар басқарудағы активтер көлемін сақтап қалу үшін клиенттердің қаражатын құны негізсіз жоғары (кірістілігі төмен) инвестицияларға салуды жалғастырды, бұл өз клиенттерінің мүддесіне қайшы келді. Олар бұл шешімді төлем қабілеті төмен ипотекаларға негізделген кредиттік активтердің тәуекелдерін жоққа шығаруға болатын себептермен ақтады, өйткені мұндай ипотекалық несиелердің алғашқы шығарылымдары бойынша шығын деңгейі өте төмен болған еді.[378]

Соған қарамастан, аталған формула кеңінен қолданылғанымен, қаржы индустриясы дағдарысқа дейін-ақ оның шектеулерін, атап айтқанда тәуелділік динамикасын ескермейтінін және төтенше жағдайларды жеткіліксіз бейнелейтінін жоюға бағытталған әрекеттер жасағаны құжаттармен расталған.[379] 2007 жылы World Scientific баспасынан жарық көрген Credit Correlation: Life After Copulas атты жинақта 2006 жылы Лондонда Merrill Lynch ұйымдастырған конференцияның материалдары топтастырылған. Онда бірқатар мамандар копула моделінің кейбір шектеулерін жоятын жаңа модельдерді ұсынуға тырысты. Сондай-ақ Donnelly мен Embrechts-тің мақаласын[380] және Brigo, Pallavicini мен Torresetti редакциялаған кітапты қараңыз; онда CDO-ларға қатысты маңызды ескертулер мен зерттеулердің 2006 жылдың өзінде-ақ жарияланғаны көрсетілген.[381]

Көлеңкелі банк жүйесінің өрлеуі мен күйреуі

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]
Дағдарыс кезінде секьюритилендіру нарықтарының қызметі айтарлықтай бұзылды

Көптеген дәлелдер ең тәуекелі жоғары әрі ең нашар нәтиже көрсеткен ипотекалардың көлеңкелі банк жүйесі арқылы қаржыландырылғанын көрсетеді. Сондай-ақ көлеңкелі банк жүйесі тарапынан болған бәсекелестік дәстүрлі қаржы институттарын андеррайтинг стандарттарын төмендетуге және тәуекелі жоғары ипотекалық несиелер беруге итермелеуі мүмкін еді.

2008 жылғы маусымдағы сөзінде Нью-Йорк Федералдық резерв банкінің президенті әрі бас атқарушы директоры Тимоти Гайтнер — кейін 2009 жылы АҚШ Қаржы министрі болған — несие нарықтарының қатып қалуына негізгі себептердің бірі ретінде «параллель банк жүйесі», яғни көлеңкелі банк жүйесі ұйымдарына жасалған банк дүрбелеңін атады. Бұл ұйымдар қаржы жүйесінің негізін құрайтын несие нарықтары үшін аса маңызды рөл атқарды, бірақ депозиттік банктер сияқты реттеуге бағынбады. Сонымен қатар, бұл ұйымдар активтер мен міндеттемелердің сәйкессіздігіне байланысты осал болды, өйткені олар өтімді нарықтардан қысқа мерзімге қарыз алып, оны ұзақ мерзімді, өтімділігі төмен әрі тәуекелі жоғары активтерді сатып алуға жұмсады. Соның салдарынан несие нарығындағы кез келген күйзеліс оларды левереджді жедел қысқартуға, яғни ұзақ мерзімді активтерін төмен бағамен жаппай сатуға мәжбүрледі. Ол бұл ұйымдардың маңызын былай сипаттады:

« 2007 жылдың басында активтермен қамтамасыз етілген коммерциялық қағаздардың арналары, құрылымдық инвестициялық құралдардағы, аукциондық мөлшерлемесі бар артықшылықты бағалы қағаздардағы, тендерлік опциондық облигациялардағы және сұраныс бойынша өзгермелі мөлшерлемелі ноталардағы активтердің жиынтық көлемі шамамен 2,2 триллион АҚШ долларын құрады. Үшжақты репо арқылы бір түнге қаржыландырылған активтердің көлемі 2,5 триллион АҚШ долларына дейін өсті. Хедж-қорлардағы активтер шамамен 1,8 триллион АҚШ долларына жетті. АҚШ-тың бес ірі инвестициялық банкінің жиынтық балансы 4 триллион АҚШ долларын құрады. Салыстыру үшін, сол кездегі АҚШ-тағы бес ірі банктік холдингтік компанияның жиынтық активтері 6 триллион АҚШ долларынан сәл ғана асты, ал бүкіл банк жүйесінің жиынтық активтері шамамен 10 триллион АҚШ долларын құрады. Осы факторлардың барлығының жиынтық әсері қаржы жүйесін активтер бағасы мен несие циклдерінің өздігінен күшейетін ауытқуларына осал етті.[382] »

Экономика саласындағы Нобель сыйлығының лауреаты, экономист Пол Кругман көлеңкелі банк жүйесіне жасалған жаппай қаражатты қайтарып алу толқынын дағдарыстың «негізгі себебі» деп сипаттады. Ол мұндай реттеудің жоқтығын «қасақана немқұрайлылық» деп атап, банк қызметіне ұқсас барлық қызмет түрлері реттелуі тиіс деген пікір білдірді.[343] Ипотекамен қамтамасыз етілген бағалы қағаздардың немесе активтермен қамтамасыз етілген коммерциялық қағаздардың көпшілік түрлерін инвесторларға сату арқылы қаражат тарту мүмкіндігі жойылғаннан кейін, инвестициялық банктер мен көлеңкелі банк жүйесінің басқа да ұйымдары ипотекалық компаниялар мен өзге корпорацияларды қаржыландыра алмай қалды.[382][343]

Бұл АҚШ-тағы несие беру тетігінің шамамен үштен бірінің тоқтап қалуына әкелді және бұл жағдай 2009 жылғы маусымға дейін жалғасты.[383] Брукингс институтының мәліметінше, сол кезде бұл олқылықтың орнын толтыру үшін дәстүрлі банк жүйесінде жеткілікті капитал болған жоқ: «несие беру көлемін осынша ұлғайтуды қамтамасыз етуге жеткілікті капитал жинау үшін бірнеше жыл бойы жоғары табыс табу қажет болар еді». Авторлар сондай-ақ секьюритилендірудің кейбір түрлері «тым босаң несие беру жағдайының жемісі болғандықтан, біржола жойылуы мүмкін» екенін көрсетті. Дәстүрлі банктер несие беру стандарттарын күшейткенімен, қарыз алуға қолжетімді қаражат көлемінің қысқаруының басты себебі көлеңкелі банк жүйесінің күйреуі болды.[29]

Шикізат бағалары

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]
Әлемдік мыс бағасы
Тыңайтқыш бағалары
 
DAP
 
Калий хлориді
 
Фосфорит
 
Үштік суперфосфат
 
Несепнәр

2008 жылы жарияланған мақаласында Рикардо Кабальеро, Эммануэль Фархи және Пьер-Оливье Гуринша қаржылық дағдарыс «жаһандық активтер тапшылығының» салдары болғанын, соның нәтижесінде АҚШ-қа ірі көлемде капитал ағыны бағытталып, ақырында жарылған активтер көпіршіктері қалыптасқанын айтты.[384] Кабальеро, Фархи және Гуринша төлем қабілеті төмен ипотекалық несиелер дағдарысынан кейін мұнай бағасының күрт өсуі — бірнеше айдың ішінде шамамен 100%-ға қымбаттауы, әрі бұл рецессиялық күйзелістер жағдайында орын алуы — қаржы дағдарысының өзіне берілген алыпсатарлық жауаптың нәтижесі болғанын, оның мақсаты активтер ұсынысын қалпына келтіру екенін алға тартты. Басқаша айтқанда, олардың пікірінше, жаһандық экономика екі бөлек күйзеліске (қаржылық және мұнай дағдарысына) емес, көптеген салдары болған бір ғана күйзеліске ұшырады.[384]

Тек ұзақ позицияларды ұстайтын шикізаттық индекстік қорлар кеңінен танымал бола бастады. Бір бағалау бойынша, оларға салынған инвестициялар көлемі 2006 жылғы 90 миллиард АҚШ долларынан 2007 жылдың соңында 200 миллиард АҚШ долларына дейін өсті, ал осы кезеңде шикізат бағасы 71%-ға қымбаттады. Бұл аталған индекстік қорлар шикізат көпіршігінің қалыптасуына себеп болды ма деген мәселені туындатты. Алайда осы тақырыпқа арналған эмпирикалық зерттеулер біржақты қорытындыға келген жоқ.[385]

Жаһандық жинақтардың шамадан тыс молдығы

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

Жаһандық активтер көпіршігінің қалыптасуына ішінара жаһандық жинақтардың шамадан тыс молдығы себеп болды. Эндрю Метрик ұсынған теорияға сәйкес, Азия қаржы дағдарысынан кейін қауіпсіз активтерге деген сұраныстың артуы және айналымдағы қазынашылық бағалы қағаздардың жеткіліксіздігі тәуекелі төмен активтерге деген қанағаттандырылмаған сұранысты туғызды. Соның нәтижесінде мемлекеттік әл-ауқат қорлары мен зейнетақы қорлары сияқты институционалдық инвесторлар AAA рейтингі берілген ипотекамен қамтамасыз етілген бағалы қағаздар сияқты синтетикалық қауіпсіз активтерді сатып ала бастады.[386]

Соның салдарынан қауіпсіз деп саналатын активтерге деген сұраныс капиталдың АҚШ-тағы тұрғын үй нарығына еркін ағылуына түрткі болды. Бұл дағдарысты едәуір ушықтырды, өйткені банктер мен басқа да қаржы институттары бұрынғыдан да көп ипотекалық несие беруге ынталандырылды.

Ақша-несие саясаты

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

Аустрия экономикалық мектебімен байланысты кейбір пікір білдірушілер мен экономистер, соның ішінде АҚШ Конгрессінің бұрынғы мүшесі Рон Пол және тарихшы Том Вудс, дағдарысқа либертариандық тұрғыдан түсіндірме ұсынды. Бұл түсіндірме реттеуді әлсірету мен мемлекеттік қадағалауға негізделген көзқарастардан өзгеше болды. Рон Пол өзінің End the Fed атты кітабында Федералдық резерв жүйесінің 2000-жылдардың басында Федералдық қорлар мөлшерлемесін жасанды түрде ұзақ уақыт бойы төмен деңгейде ұстау саясаты несиелік көпіршіктің қалыптасуына себеп болды деп тұжырымдайды. Оның пікірінше, бұл алыпсатарлық инвестицияларға және, әсіресе, тұрғын үй секторында орнықсыз қарыз деңгейінің қалыптасуына мүмкіндік берді.[387][388][389] Том Вудс та өзінің Meltdown кітабында Федералдық резерв жүйесінің ақша ұсынысы мен несие нарықтарына араласуы қалыпты баға сигналдарын бұрмалап, капиталдың тиімсіз бөлінуіне әкелді, ал оның салдары ретінде түзету кезеңі сөзсіз болды деп пайымдайды.[390][391]

Пол мен Вудс сондай-ақ Fannie Mae мен Freddie Mac ұйымдарының дағдарыстағы рөлін сынға алып, олардың тұрғын үйге иелік ету деңгейін тұрақты шектен тыс ұлғайту арқылы шамадан тыс тәуекелге барғанын мәлімдеді.[392][393][387] Олардың пікірінше, мұндай мемлекеттік араласу моралдық тәуекелді туғызды, өйткені ірі қаржы институттарына дағдарыс кезінде мемлекет тарапынан қолдау көрсетілетініне сенім берілді. Пол мен Вудстың пайымдауынша, бұл қаржы институттарын одан да тәуекелі жоғары әрекеттерге ынталандырды.[390][394]

Капитализмнің жүйелік дағдарысы

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

1998 жылы жарық көрген кітабында Джон Макмертри қаржы дағдарысы капитализмнің өзінің жүйелік дағдарысы болып табылады деген пікір айтты.[395]

1978 жылы жарық көрген The Downfall of Capitalism and Communism атты кітабында Рави Батра қаржылық капитализм жағдайындағы теңсіздіктің күшеюі алыпсатарлық көпіршіктердің қалыптасуына әкелетінін, олардың кейін жарылып, экономикалық күйзелістер мен ауқымды саяси өзгерістерге себеп болатынын болжады. Сондай-ақ ол жалақы мен еңбек өнімділігінің өсу қарқыны арасындағы айырмашылықтан туындайтын «сұраныс алшақтығы» қор нарығының дамуына ықпал ететін бюджет тапшылығы мен қарыз динамикасын түсіндіреді деп пайымдады.[396]

Саяси экономияны зерттеуші әрі Monthly Review журналының редакторы Джон Беллами Фостер 1970-жылдардың басынан бері жалпы ішкі өнімнің (ЖІӨ) өсу қарқынының төмендеуін нарықтың қанығуының күшеюімен түсіндірді.[397]

Маркстік экономика өкілдері Эндрю Климан, Майкл Робертс және Гульельмо Каркеди, Фостер ұсынған Monthly Review мектебінің көзқарасына қарама-қарсы, дағдарыстардың түпкі себебі ретінде капитализмге тән пайда нормасының ұзақ мерзімді төмендеу үрдісін атады. Олардың пікірінше, мәселе капиталдың тек өндірістік инвестициялар арқылы жеткілікті қарқынмен өсе немесе жинақтала алмауында болды. Өндірістік секторлардағы пайданың төмен нормасы капиталды жоғары табыс әкелуі мүмкін тәуекелі жоғары активтерге алыпсатарлық инвестициялауға итермеледі. Бұл көзқарас бойынша, 1990-жылдардың соңы мен 2000-жылдардағы алыпсатарлық дүрлігу капиталдың органикалық құрылымының өсуінің, яғни пайда нормасының төмендеуінің салдары болды. Майкл Робертстің айтуынша, «пайда нормасының төмендеуі ақыр соңында 2007 жылғы несиелік дағдарысты туғызды, өйткені несие енді пайданы қолдай алмайтын жағдайға жетті».[398]

2005 жылы жарық көрген The Battle for the Soul of Capitalism атты кітабында Джон Богл: «Корпоративтік Америка көбіне басқарушылардың билігіне бақылау жасауға тиіс тұлғалардың оны тым ұзақ уақыт бойы іс жүзінде шектемеуінің салдарынан өз жолынан тайды», — деп жазды. Джеймс Бернэмнің 1941 жылы жарық көрген әйгілі The Managerial Revolution еңбегінің негізгі тұжырымын қайталай отырып, Богл мынадай мәселелерді атап өтті:[399]

  • «меншік иелері капитализмінің» орнына «басқарушылар капитализмінің» келуі, яғни компанияны акционерлердің емес, басшылықтың өз мүддесіне сай басқару (принципал-агент мәселесінің бір көрінісі);
  • басшыларға төленетін сыйақының шамадан тыс өсуі;
  • компанияның шынайы құнын арттырудан гөрі акция бағасын көтеруге бағытталған табысты басқару тәжірибесі;
  • аудиторлар, директорлар кеңесі, Уолл-стрит сарапшылары және кәсіби саясаткерлер сияқты бақылаушы институттардың өз міндеттерін тиісінше атқара алмауы.

The Big Mo атты кітабында Швейцарияның UBS банкінің бұрынғы басшысы Марк Рёдер қаржы дағдарысында ауқымды нарықтық инерцияның, яғни «Үлкен Mo» құбылысының «шешуші рөл атқарғанын» алға тартты. Рёдердің пікірінше, «компьютерлер басқаратын сауда бағдарламалары сияқты соңғы технологиялық жетістіктер, сондай-ақ нарықтардың өзара байланысының күшеюі инерция әсерін айтарлықтай ұлғайтты. Соның нәтижесінде қаржы секторының өзі табиғатынан тұрақсыз бола түсті».[400]

Роберт Райх экономикалық құлдыраудың басты себептерінің бірі ретінде АҚШ-тағы жалақының, әсіресе жұмыс күшінің 80%-ын құрайтын сағаттық ақы алатын қызметкерлердің жалақысының ұзақ уақыт бойы тоқырауын атады. Оның пікірінше, бұл халықты күнкөріс шығындарын өтеу үшін қарыз алуға мәжбүрледі.[401]

Экономистер Эйлса Маккей мен Маргунн Бьёрнхольт қаржы дағдарысы мен оған берілген жауап негізгі экономикалық теориядағы және экономистер қауымдастығындағы идеялар дағдарысын ашып көрсетті деп пайымдады. Олар экономиканы, экономикалық теорияны және экономика ғылымының өзін қайта қарастыруға шақырды.[402]

Дұрыс емес банк моделі: кредиттік одақтардың орнықтылығы

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

Халықаралық еңбек ұйымының есебіне сәйкес, дағдарыс кезінде кооперативтік банк мекемелері өз бәсекелестеріне қарағанда күйреуге әлдеқайда аз ұшырады. Кооперативтік банк секторы Еуропаның банк нарығының 20%-ын иеленгенімен, 2007 жылдың үшінші тоқсаны мен 2011 жылдың бірінші тоқсаны аралығындағы барлық активтердің есептен шығарылуы мен шығындарының небәрі 7%-ын ғана құрады.[403] 2008 жылы АҚШ-та коммерциялық банктердің банкротқа ұшырау деңгейі кредиттік одақтарға қарағанда шамамен үш есе жоғары болды, ал 2010 жылы бұл көрсеткіш бес есеге жуықтады.[404] Жалпы алғанда шағын және орта кәсіпорындарды несиелеу қысқарғанымен, кредиттік одақтар бұл кәсіпорындарға берілетін несиелер көлемін арттырды.[405]

Экономистердің болжамдары

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

Экономистердің, әсіресе негізгі экономикалық мектеп өкілдерінің басым бөлігі бұл дағдарысты алдын ала болжай алмады.[406] Пенсильвания университетінің Уортон бизнес мектебінің онлайн-бизнес журналы экономистердің неге ауқымды жаһандық қаржы дағдарысын болжай алмағанын талдап, олардың экономикадағы банктер мен басқа да қаржы институттарының маңызды рөлін ескермейтін, негізінен тауарлар мен қызметтерді өндірушілер мен тұтынушыларға ғана сүйенетін математикалық модельдерді қолданғаны туралы қорытындыға келді.[407]

Гетеродокстық экономиканың бірнеше өкілі әртүрлі уәждерге сүйене отырып, қаржы дағдарысын алдын ала болжаған болатын. Дирк Беземер[408] дағдарысты болжаған 12 экономисті атап көрсетеді. Олар: Дин Бейкер, Уинн Годли, Фред Харрисон, Майкл Хадсон, Эрик Янсзен, Мед Джонс, Стив Кин, Якоб Брёхнер Мадсен және Йенс Кьер Сёренсен, Курт Рихебехер, Нуриэль Рубини, Питер Шифф және Роберт Шиллер.

Тұрғын үй бағаларын өлшейтін Кейс-Шиллер индексінің авторларының бірі Роберт Шиллер Lehman Brothers банкінің күйреуінен бір жыл бұрын мақала жариялап, онда АҚШ-тағы тұрғын үй нарығының баяулауы тұрғын үй көпіршігінің жарылуына, ал оның салдары қаржы жүйесінің күйреуіне алып келетінін болжады.[409] Питер Шифф те дағдарысқа дейінгі бірнеше жыл бойы теледидарда жиі сөз сөйлеп, жылжымайтын мүлік нарығының таяуда құлдырайтынын бірнеше рет ескерткен.[410]

Аустрия экономикалық мектебі бұл дағдарысты ақша ұсынысының шамадан тыс жұмсақ саясаты салдарынан несие есебінен қалыптасқан көпіршіктің алдын ала болжауға болатын жарылуының классикалық мысалы әрі өз теориясының дұрыстығын растайтын дәлел ретінде бағалады.[411]

Сонымен қатар алда болатын дағдарыс жөнінде алдын ала ескерткен басқа да экономистер болды.[412]

Үндістанның резервтік банкінің бұрынғы төрағасы Рагурам Раджан 2005 жылы, Халықаралық валюта қорының бас экономисі болып тұрған кезінде, алда болатын қаржы дағдарысын болжаған еді. Сол жылы Алан Гринспенді АҚШ Федералдық резерв жүйесі төрағасы қызметінен зейнетке шығуына орай құрметтеуге арналған іс-шарада Раджан қаржы секторын сынға алған даулы баяндама ұсынды.[413] Бұл баяндамада Раджан «алда апат қаупі төніп тұрғанын» ескертті.[414] Раджанның пікірінше, қаржы секторының басшыларына «ықтималдығы төмен болғанымен, жүзеге асқан жағдайда өте ауыр салдарға әкелетін тәуекелдерді қабылдауға ынталандыру жасалды, өйткені оның есесіне олар қалған уақытта мол сыйақы алып отырды». Мұндай тәуекелдер «құйрықтық тәуекелдер» деп аталады. Оның ойынша, ең маңызды мәселе банктердің қаржы нарықтарына жеткілікті өтімділік бере алуында болды. Егер мұндай тәуекелдер жүзеге асса, қаржылық позицияларды уақытылы жабу және шығындарды бөлу арқылы олардың нақты экономикаға тигізетін зардабын барынша азайту қажет еді.

Трейдер әрі қаржылық тәуекелдер инженері, 2007 жылы жарық көрген Қара аққу кітабының авторы Нассим Николас Талеб банк жүйесі мен жалпы экономиканың әлсіз тәуекел модельдеріне және болжауға шамадан тыс сүйенуінің салдарынан күйреу қаупі бар екенін бірнеше жыл бойы ескертіп келді. Ол бұл мәселені жүйелердің «беріктігі мен осалдығы» тұрғысынан түсіндірді.[415][416] Талеб қалыптасқан көзқарасқа қарсы шығып, банк акцияларының құлдырауына ірі қаржылық бәс тігіп, дағдарыс кезінде қомақты пайда тапты. Оның өз сөзімен айтқанда: «Олар тыңдамады, сондықтан мен олардың ақшасын алдым». [417] The New York Times газетінің шолушысы Дэвид Брукстың пікірінше, «Талеб болып жатқан оқиғаларға түсініктеме беріп қана қойған жоқ, олардың боларын алдын ала көре білді». [418]

Бұқаралық ақпарат құралдарында жарияланған мақалалар қоғамда экономистердің басым бөлігі қаржы дағдарысын алдын ала болжау міндетін орындай алмады деген пікірдің қалыптасуына ықпал етті. Мысалы, The New York Times газетінде жарияланған мақалада экономист Нуриэль Рубини мұндай дағдарыс туралы 2006 жылдың қыркүйегінде-ақ ескерткені айтылып, экономика ғылымы рецессияларды болжауда әлсіз деген тұжырым жасалды.[419] The Guardian газетінің жазуынша, Рубини тұрғын үй нарығының күйреуі мен жаһандық рецессияны болжағаны үшін көпшіліктің келемежіне ұшыраған, ал The New York Times оған «Dr. Doom» деген лақап ат берген.[420]

2012 жылы Japan and the World Economy журналында жарияланған мақаласында Эндрю К. Роуз және Марк М. Шпигель 2008 жылғы қаржы дағдарысының ықтимал себептерін бағалау үшін 107 елдің деректеріне негізделген Multiple Indicator Multiple Cause (MIMIC) моделін қолданды. Авторлар елдер арасындағы қаржылық жұқтыру әсерін есепке алмай, түрлі экономикалық көрсеткіштерді талдады. Олар мынадай қорытындыға келді: «Біз дағдарыстың 60-тан астам ықтимал себебін қарастырдық. Олардың қатарында қаржы жүйесінің саясаты мен жағдайы, жылжымайтын мүлік пен акциялар нарығындағы активтер бағасының өсуі, халықаралық теңгерімсіздіктер мен валюталық резервтердің жеткіліктілігі, макроэкономикалық саясат, сондай-ақ институционалдық және географиялық ерекшеліктер болды. Осындай көптеген ықтимал себептерді икемді статистикалық модель арқылы талдағанымызға қарамастан, дағдарыстың жиі аталып жүрген себептерінің көпшілігін оның әртүрлі елдерде орын алуымен байланыстыра алмадық. Бұл нәтиже ықтимал дағдарыстарды алдын ала болжауға арналған «ерте ескерту» жүйелерінің дәлдігіне күмән келтіруге негіз береді, өйткені мұндай жүйелер дағдарыстың уақытын да дұрыс болжауы тиіс».[421]

IndyMac

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

АҚШ-та қиындыққа тап болған алғашқы көзге түскен қаржы институты Оңтүстік Калифорнияда орналасқан, Countrywide Financial компаниясынан бөлініп шыққан IndyMac болды. Күйреуіне дейін IndyMac Bank Лос-Анджелес нарығындағы ең ірі жинақ және несие қауымдастығы, сондай-ақ АҚШ-тағы ипотекалық несиелерді беретін жетінші ірі ұйым болды.[422] 2008 жылғы 11 шілдеде IndyMac Bank-тің күйреуі (кейінірек дағдарыс бұдан да ірі банктердің күйреуіне әкелгенге дейін) АҚШ тарихындағы көлемі жағынан төртінші ірі банк банкроттығы болды[423] және реттелетін жинақ және несие қауымдастығының екінші ірі күйреуі саналды.[424] IndyMac Bank-тің бас компаниясы FDIC банк қызметін тоқтатқанға дейін IndyMac Bancorp болды.[425] IndyMac Bancorp 2008 жылғы шілдеде 7-тарау бойынша банкроттық рәсіміне өтініш берді.[425]

IndyMac Bank 1985 жылы Дэвид С. Леб пен Анджело Моцило негізін қалаған Countrywide Mortgage Investment компаниясы ретінде құрылды.[426][427] Ол Countrywide Financial компаниясының Freddie Mac пен Fannie Mae-ге сатуға тым ірі несиелерін кепілмен қамтамасыз ету мақсатында құрылған болатын. 1997 жылы Countrywide IndyMac-ты тәуелсіз компания ретінде бөліп шығарды. Компанияны Майк Перри басқарды және ол 2008 жылғы шілдеде банк күйрегенге дейін бас атқарушы директор қызметін атқарды.[428]

Оның күйреуінің негізгі себептері көбіне Alt-A несиелерін ауқымды көлемде беру және оларды секьюритилендіру стратегиясымен байланысты болды. Бұл стратегия компанияның жылдам өсуіне және тәуекелі жоғары активтердің шамадан тыс шоғырлануына әкелді. 2000 жылы жинақ және несие қауымдастығы ретінде құрылғаннан кейін IndyMac АҚШ-тағы жетінші ірі жинақ және несие қауымдастығына әрі ипотекалық несие беретін тоғызыншы ірі ұйымға айналды. 2006 жылы IndyMac жалпы көлемі 90 миллиард АҚШ долларынан астам (2024 жылғы бағамен шамамен 134 миллиард АҚШ доллары) ипотекалық несие берді.

IndyMac-тің агрессивті өсу стратегиясы, Alt-A және басқа да дәстүрлі емес несие өнімдерін пайдалануы, андеррайтингтің жеткіліксіздігі, Калифорния мен Флориданың тұрғын үй нарықтарына (тұрғын үй көпіршігі Невада және Аризонамен қатар ең айқын байқалған штаттар) шамадан тыс тәуелділігі, сондай-ақ Федералдық тұрғын үй несиесі банкінен (FHLB) алынған қымбат қарыз қаражатына және брокерлер арқылы тартылған депозиттерге қатты тәуелді болуы 2007 жылы ипотекалық нарық құлдыраған кезде оның күйреуіне алып келді.

IndyMac көбіне қарыз алушылардың табысы мен активтерін тексерместен, сондай-ақ несиелік тарихы нашар адамдарға несие беретін. Компания кепілге қойылған мүліктің құнын бағалау кезінде де күмәнді бағалау қорытындыларына жиі сүйенді. Alt-A несиелеріне маманданған кредитор ретінде IndyMac-тің бизнес-моделі қарыз алушылардың қажеттіліктеріне бейімделген несие өнімдерін ұсынуға негізделді. Ол үшін тәуекелі жоғары өзгермелі мөлшерлемелі ипотекалар (option ARM), төлем қабілеті төмен қарыз алушыларға берілетін ипотекалық несиелер, 80/20 несиелері және басқа да дәстүрлі емес несие өнімдері кеңінен пайдаланылды. Соның нәтижесінде несиелері бойынша төлем жасауға шамасы жетпейтін көптеген адамдарға несие берілді. Бұл жинақ және несие қауымдастығы аталған несиелерді қайталама ипотекалық нарықта сатып отырған кезде ғана табысты жұмыс істей алды. IndyMac мұндай несиелерге қатысты реттеуді күшейтуге және оларды беру талаптарын қатаңдатуға бағытталған бастамаларға қарсы болды. Бұл жөнінде тәуекелдер жөніндегі бас директор Рутанн Мельбурннің реттеуші органдарға жолдаған түсініктемесін қараңыз.[429][430][431]

2008 жылғы 12 мамырда IndyMac өзінің соңғы 10-Q тоқсандық есебінің «Капитал» бөлімінде болашақта капитал жеткіліктілігі талаптарына сай келмеуі мүмкін екенін мәлімдеді.[432]

IndyMac компаниясының мәліметінше, 2008 жылғы сәуірде Moody's пен Standard & Poor's ипотекамен қамтамасыз етілген бағалы қағаздардың (MBS) елеулі бөлігінің рейтингін төмендетті. Олардың қатарында банк өз MBS портфелінде сақтап отырған, IndyMac шығарған жалпы құны 160 миллион АҚШ долларын (2024 жылғы бағамен шамамен 228 миллион АҚШ доллары) құрайтын бағалы қағаздар да болды. IndyMac бұл рейтингтердің төмендеуі 2008 жылғы 30 маусымдағы жағдай бойынша банктің тәуекелге негізделген капитал жеткіліктілігі коэффициентіне зиян келтірер еді деген қорытындыға келді. Егер бұл төмендетілген рейтингтер 2008 жылғы 31 наурызда-ақ күшінде болғанда, банктің жиынтық тәуекелге негізделген капитал коэффициенті 9,27% болар еді. IndyMac реттеушілер оның капиталдық жағдайы «жоғары деңгейде капиталдандырылған» санатынан (минимум 10% тәуекелге негізделген капитал коэффициенті) «жеткілікті капиталдандырылған» санатына (8–10% тәуекелге негізделген капитал коэффициенті) төмендеді деп тапса, банк бұдан былай брокерлер арқылы тартылған депозиттерді қаражат көзі ретінде пайдалана алмайтынын ескертті.

Кейінірек сенатор Чарльз Шумер (демократ, Нью-Йорк штаты) брокерлер арқылы тартылған депозиттер IndyMac банкінің барлық депозиттерінің 37%-дан астамын құрағанын атап өтіп, Депозиттерге кепілдік беру жөніндегі федералдық корпорациядан (FDIC) IndyMac-ке мұндай депозиттерге тәуелділікті азайтуды талап ету мүмкіндігі қарастырылған-қарастырылмағанын сұрады.[433] 2008 жылғы 31 наурыздағы жағдай бойынша банк 18,9 миллиард АҚШ доллары көлемінде депозиттер туралы есеп бергендіктен,[432] сенатор Шумер брокерлер арқылы тартылған 7 миллиард АҚШ долларынан астам депозитті меңзеген болатын. Бұл депозиттердің өтеу мерзімдері нақты белгісіз болғанымен, қарапайым орташа есеп бойынша, егер реттеуші орган 2008 жылғы 30 маусымнан бастап IndyMac-ке жаңа брокерлік депозиттер тартуға тыйым салғанда, банк ай сайын шамамен 500 миллион АҚШ долларынан айырылар еді.

IndyMac капиталын сақтап қалу үшін жаңа шаралар қабылдады. Атап айтқанда, кейбір артықшылықты бағалы қағаздар бойынша пайыздық төлемдерді кейінге қалдырды. Компания бұған дейін, 2008 жылдың бірінші тоқсанында, жай акциялар бойынша дивиденд төлеуді тоқтатқан болатын; ал оған дейінгі тоқсанда дивиденд мөлшері екі есе қысқартылған еді. Соған қарамастан, компания әлі де елеулі көлемде қосымша капитал тарта алмады және банкті сатып алуға дайын инвестор да табылмады.[434]

IndyMac банкінің мәліметінше, оның тәуекелге негізделген капиталы ең төменгі 10%-дық нормативтен небәрі 47 миллион АҚШ долларына (2024 жылғы бағамен шамамен 67 миллион АҚШ доллары) ғана асып түскен. Алайда банк 2008 жылғы 31 наурыздағы жағдай бойынша көрсетілген осы 47 миллион АҚШ доллары капиталдың бір бөлігі шын мәнінде қолдан жасалғанын жарияламады.[435]

2007 жылдың екінші жартысында тұрғын үй бағасы төмендеп, қайталама ипотекалық нарық күйрегеннен кейін IndyMac қайталама нарықта сата алмаған жалпы көлемі 10,7 миллиард АҚШ долларын (2024 жылғы бағамен шамамен 15,5 миллиард АҚШ доллары) құрайтын несиелерді өз балансында ұстауға мәжбүр болды. Банктің өтімділігі 2008 жылғы маусымның соңында одан әрі нашарлады. Сол кезде салымшылар шоттарынан 1,55 миллиард АҚШ долларын (2024 жылғы бағамен шамамен 2,21 миллиард АҚШ доллары), яғни IndyMac депозиттерінің шамамен 7,5%-ын алып кетті.[432] Бұл банктік дүрбелең сенатор Чарльз Шумердің FDIC пен OTS-ке жолдаған хаты жарияланғаннан кейін басталды. Хатта сенатордың IndyMac-ке қатысты алаңдаушылығы баяндалған болатын. Дегенмен, бұл дүрбелең банктің күйреу уақытын жеделдеткен факторлардың бірі ғана болды. Банктің күйреуінің негізгі себебі оның қауіпсіз әрі сенімді банк қызметі қағидаттарына сай басқарылмауы еді.[429]

2008 жылғы 26 маусымда Банк ісі жөніндегі сенат комитетінің мүшесі, Конгрестің Бірлескен экономикалық комитетінің төрағасы әрі Сенаттағы ықпалы жағынан үшінші демократ Чарльз Шумер (Нью-Йорк штаты) реттеуші органдарға жолдаған бірнеше хатын жариялады. Онда ол «IndyMac-тің қаржылық жағдайының нашарлауы салық төлеушілерге де, қарыз алушыларға да елеулі қауіп төндіреді» деген алаңдаушылығын білдірген болатын. Осыдан кейін алаңдаған кейбір салымшылар банктегі қаражатын ала бастады.[436][437]

2008 жылғы 7 шілдеде IndyMac корпоративтік блогында:

  • 2008 жылғы 12 мамырдағы тоқсандық қаржылық есебі жарияланғаннан бері капитал тарта алмағанын;
  • банк пен жинақ мекемелерін реттеуші органдардың IndyMac Bank-ті бұдан былай «жоғары деңгейде капиталдандырылған» банк санатына жатқызбайтыны туралы хабарлағанын мәлімдеді.

Сондай-ақ IndyMac бөлшек және көтерме несиелеу бөлімшелерінің жабылатынын, жаңа несие өтінімдерін қабылдауды тоқтататынын және 3 800 қызметкерді қысқартатынын жариялады.[438]

2008 жылғы 11 шілдеде өтімділікке қатысты алаңдаушылыққа байланысты Депозиттерге кепілдік беру жөніндегі федералдық корпорация (FDIC) IndyMac Bank-ті консерваторлық басқаруға алды. Банктің активтерін, қамтамасыз етілген міндеттемелерін және сақтандырылған депозиттік шоттарын басқару үшін көпір-банк ретінде IndyMac Federal Bank, FSB құрылды. FDIC IndyMac Federal Bank, FSB банкі 2008 жылғы 14 шілдеде жұмысын бастайтынын хабарлады. Осы уақытқа дейін салымшылар сақтандырылған депозиттеріне банкоматтар, бұрыннан бар чектер және дебеттік карталар арқылы қол жеткізе алды. Банк қайта ашылғаннан кейін телефон және интернет арқылы шоттарға қол жеткізу де қалпына келтірілді.[126][439][440] FDIC сақтандырылған барлық шоттардағы 100 000 АҚШ долларына дейінгі қаражаттың сақталуына кепілдік берді. Сондай-ақ сақтандыру шегінен асатын қаражаты бар шамамен 10 мың салымшыға арнайы алдын ала дивиденд төленетінін жариялап, 100 000 АҚШ долларынан асатын соманың 50%-ына кепілдік берді.[424] Алайда IndyMac-ті IMB Management Holdings компаниясына сату жоспарланғанына қарамастан, банктің сақтандырылмаған шамамен 10 мың салымшысы әлі де жалпы сомасы 270 миллион АҚШ долларынан асатын шығынға ұшырады.[441][442]

32 миллиард АҚШ долларын құрайтын активтерімен IndyMac Bank АҚШ тарихындағы ең ірі банк күйреулерінің бірі болды.[443]

IndyMac Bancorp 2008 жылғы 31 шілдеде 7-тарау бойынша банкроттық рәсіміне өтініш берді.[425]

Бастапқыда дағдарыс тұрғын үй құрылысы мен ипотекалық несиелеуге тікелей қатысы бар компанияларға, мысалы Northern Rock пен Countrywide Financialге әсер етті, өйткені олар несие нарықтары арқылы қаржыландыру тарта алмай қалды. 2007–2008 жылдары ипотекалық несие берумен айналысатын 100-ден астам компания банкротқа ұшырады. 2008 жылғы наурызда Bear Stearns инвестициялық банкінің күйреуі мүмкін деген қауіп оның JPMorgan Chase компаниясына шұғыл түрде төмен бағамен сатылуына әкелді. Қаржы институттары арасындағы дағдарыс 2008 жылғы қыркүйек пен қазан айларында шарықтау шегіне жетті. Осы кезеңде бірқатар ірі қаржы институттары банкротқа ұшырады, мәжбүрлі түрде сатылды немесе мемлекет бақылауына өтті. Олардың қатарында Lehman Brothers, Merrill Lynch, Fannie Mae, Freddie Mac, Washington Mutual, Wachovia, Citigroup және AIG болды.[32] 2008 жылғы 6 қазанда, Lehman Brothers АҚШ тарихындағы ең ірі банкроттық туралы өтініш бергеннен үш апта өткен соң, оның бұрынғы бас атқарушы директоры Ричард С. Фулд Өкілдер палатасының қадағалау және үкіметтік реформа комитетінің төрағасы, Калифорниядан сайланған демократ Генри А. Уэксманның алдында жауап берді. Фулд өзін дағдарыстың құрбаны ретінде сипаттап, компаниясының күйреуіне нарықтағы «сенім дағдарысы» себеп болды деп мәлімдеді.[444]

Белгілі кітаптар мен фильмдер

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

Дереккөздер

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]
  1. ↑ Williams Mark Uncontrolled Risk McGraw-Hill Education. — ISBN 978-0-07-163829-6
  2. ↑ Maverick, J.B. Consequences of The Glass-Steagall Act Repeal. Investopedia. (October 22, 2019). Басты дереккөзінен мұрағатталған 14 ақпан 2025. Тексерілді, 5 тамыз 2021.
  3. ↑ Predatory Lending Practices Prior to the Global Financial Crisis // Predatory Lending and the Destruction of the African-American Dream — P. [23–68] (col. {{{columns}}}).. — ISBN 978-1-108-86571-5
  4. ↑ Predatory lending: A decade of warnings (ағыл.). Center for Public Integrity. (May 6, 2009). Басты дереккөзінен мұрағатталған 17 қаңтар 2025. Тексерілді, 5 тамыз 2021.
  5. ↑ Sakelaris, Nicholas Paulson: Why I bailed out the banks and what would have happened if I hadn't. Dallas Business Journal. (February 5, 2014). Басты дереккөзінен мұрағатталған 7 ақпан 2014. Тексерілді, 27 сәуір 2021.
  6. ↑ [[:Үлгі:Delink]] (Act of Congress 111–203). The United States Congress. July 21, 2010. {{cite report}}: URL–wikilink conflict (help)
  7. ↑ James, Margaret Basel III (ағыл.). Investopedia. Басты дереккөзінен мұрағатталған 5 ақпан 2025. Тексерілді, 27 сәуір 2021.
  8. ↑ "RCAP on timeliness: monitoring reports" (in en). Bank for International Settlements. October 18, 2017. https://www.bis.org/bcbs/implementation/rcap_reports.htm.
  9. ↑ Confer Thomas Philippon: "The future of the financial industry", Finance Department of the New_York_University_Stern_School_of_Business at New_York_University, link to blog Мұрағатталған 20 қазанның 2008 жылы.
  10. ↑ Gopinath, Gita The Great Lockdown: Worst Economic Downturn Since the Great Depression. International Monetary Fund. (April 14, 2020). Басты дереккөзінен мұрағатталған 13 ақпан 2025.
  11. ↑ Business Wire (February 13, 2009). Three Top Economists Agree 2009 Worst Financial Crisis Since Great Depression; Risks Increase if Right Steps are Not Taken. Пресс-релиз.
  12. ↑ The Great Depression(s) of 1929–1933 and 2007–2009? Parallels, Differences and Policy Lessons, Hungarian Academy of Science (July 1, 2015).
  13. ↑ A tale of two depressions: What do the new data tell us?. VoxEU.org. (March 8, 2010).
  14. ↑ Temin, Peter (2010). "The Great Recession & the Great Depression". Daedalus 139 (4): 115–124. doi:10.1162/DAED_a_00048. https://archive.org/details/sim_daedalus_fall-2010_139_4/page/115.
  15. ↑ Cracks in the crust (December 11, 2008). Мұрағатталған 11 қаңтардың 2025 жылы.
  16. ↑ 5 of the World's Most Devastating Financial Crises (ағыл.). Encyclopedia Britannica. Басты дереккөзінен мұрағатталған 29 қаңтар 2025. Тексерілді, 19 желтоқсан 2023.
  17. ↑ Merle, Renae. A guide to the financial crisis – 10 years later (September 10, 2018).
  18. 1 2 Barr, Colin. The $4 trillion housing headache, CNN (May 27, 2009). Мұрағатталған 29 мамырдың 2009 жылы.
  19. 1 2 Sources and Uses of Equity Extracted from Homes. Federal Reserve Board of Governors. (March 2007). Басты дереккөзінен мұрағатталған 9 ақпан 2025.
  20. 1 2 Iacono, Tim Home Equity Extraction: The Real Cost of 'Free Cash'. Seeking Alpha. (April 25, 2007).
  21. 1 2 Spending boosted by home equity loans: Greenspan, Reuters (April 23, 2007).
  22. ↑ Uchitelle, Louis. Pain Spreads as Credit Vise Grows Tighter, The New York Times (September 18, 2008). Мұрағатталған 25 ақпанның 2009 жылы.
  23. ↑ Sorkin, Andrew Ross. Lehman Files for Bankruptcy; Merrill Is Sold, The New York Times (September 14, 2008). Тексерілді 15 ақпанның 2025.
  24. ↑ Werdigier, Julia. Lloyds Bank Is Discussing Purchase of British Lender, The New York Times (September 17, 2008). Мұрағатталған 26 қаңтардың 2025 жылы.
  25. ↑ Factbox–U.S., European bank write-downs, credit losses, Reuters (November 5, 2009).
  26. ↑ Evans-Pritchard, Ambrose. Dollar tumbles as huge credit crunch looms, The Daily Telegraph (July 25, 2007). Мұрағатталған 10 қаңтардың 2022 жылы.Үлгі:Cbignore
  27. ↑ Norris, Floyd. United Panic, The New York Times (October 24, 2008). Мұрағатталған 1 мамырдың 2023 жылы.
  28. ↑ World Economic Outlook: Crisis and Recovery, April 2009. (April 2009). Басты дереккөзінен мұрағатталған 26 қаңтар 2025.
  29. 1 2 3 4 The U.S. Financial and Economic Crisis: Where Does It Stand and Where Do We Go From Here?. Brookings Institution. (June 15, 2009). Басты дереккөзінен мұрағатталған 3 желтоқсан 2024.
  30. ↑ Williams, Carol J.. Euro crisis imperils recovering global economy, OECD warns, Los Angeles Times (May 22, 2012). Мұрағатталған 24 желтоқсанның 2024 жылы.
  31. ↑ Luhby, Tami. Americans' wealth drops $1.3 trillion: Fed report shows a decline of home values and the stock market cut the nation's wealth to $50.4 trillion, CNN (June 11, 2009). Мұрағатталған 7 ақпанның 2025 жылы.
  32. 1 2 3 4 Altman, Roger C. (January 2009). "The Great Crash of 2008". Foreign Affairs. https://www.foreignaffairs.com/articles/united-states/2009-01-01/great-crash-2008.
  33. ↑ Real Gross Domestic Product. Federal Reserve Economic Data. (April 1947).
  34. ↑ Labor Force Statistics from the Current Population Survey. Bureau of Labor Statistics. Басты дереккөзінен мұрағатталған 14 ақпан 2025.
  35. ↑ The Recession of 2007–2009. Bureau of Labor Statistics. (February 2012). Басты дереккөзінен мұрағатталған 12 ақпан 2025.
  36. ↑ What China's economic problems mean for the world  (ағыл.) (28 қыркүйек 2023). Мұрағатталған 6 ақпанның 2025 жылы. Тексерілді 11 наурыздың 2024.
  37. ↑ ConsumerSignals(en-us). Deloitte Insights. Басты дереккөзінен мұрағатталған 12 желтоқсан 2024. Тексерілді, 11 наурыз 2024.
  38. ↑ An example of a developing country which suffered decreases in these fields is Armenia. According to World Bank data, the foreign direct investment decreased from 2008 until 2021 (see Foreign direct investment, net inflows (% of GDP) – Armenia. data.worldbank.org. Тексерілді, 12 мамыр 2021.). Moreover, the remittances also decreased after 2007/08, then fluctuated (see Personal remittances, received (% of GDP) – Armenia. data.worldbank.org. Тексерілді, 12 мамыр 2021.). This led to a dramatic rise in the number of households living below the poverty line (see The global financial crisis and developing countries: taking stock, taking action. Overseas Development Institute. (September 2009). Басты дереккөзінен мұрағатталған 12 шілде 2020. Тексерілді, 17 маусым 2022.). The poverty headcount ratio at $1.90 (~$Үлгі:Format price in Үлгі:Inflation/year) a day increased after 2007/08, from 0.9% to 1.2% (see Poverty headcount ratio at $1.90 a day (2011 PPP) (% of population) – Armenia. data.worldbank.org. Тексерілді, 12 мамыр 2021.).
  39. ↑ Wenn, Bruno Exceedingly high interest rates. D+C Development and Cooperation. (January 2013). Басты дереккөзінен мұрағатталған 12 желтоқсан 2024.
  40. ↑ The Federal Reserve's Policy Actions during the Financial Crisis and Lessons for the Future (ағыл.). Board of Governors of the Federal Reserve System. Басты дереккөзінен мұрағатталған 9 ақпан 2025. Тексерілді, 11 наурыз 2024.
  41. ↑ US Congress passes stimulus plan, BBC News (February 14, 2009). Мұрағатталған 12 ақпанның 2025 жылы.
  42. ↑ Government Support for Financial Assets and Liabilities Announced in 2008 and Soon Thereafter ($ in billions), Federal Deposit Insurance Corporation (Summer 2009), бет  7. Мұрағатталған 31 шілденің 2020 жылы. Тексерілді 8 маусымның 2020.
  43. ↑ Collins, Mike. The Big Bank Bailout, Forbes (July 14, 2015). Мұрағатталған 8 ақпанның 2025 жылы.
  44. ↑ Federal Reserve Liquidity Provision during the Financial Crisis of 2007–2009. Federal Reserve Bank of New York. (July 2012).
  45. ↑ Singh, Kavaljit Fixing Global Finance: A Developing Country Perspective on Global Financial Reforms. Centre for Research on Multinational Corporations. (2010). Басты дереккөзінен мұрағатталған 21 қаңтар 2025.
  46. 1 2 Liquidity Lost: The Governance of the Global Financial Crisis Oxford University Press — P. [83–86] (col. {{{columns}}}).. — ISBN 978-0-19-968378-9
  47. ↑ Krugman, Paul. Gordon Does Good, The New York Times (October 12, 2008). Мұрағатталған 18 қаңтардың 2025 жылы.
  48. ↑ Stiglitz, Joseph. New $600B Fed Stimulus Fuels Fears of US Currency War, Democracy Now (November 5, 2010). Мұрағатталған 14 ақпанның 2025 жылы.
  49. ↑ CNNMoney.com's bailout tracker. CNN. Басты дереккөзінен мұрағатталған 11 сәуір 2009.
  50. ↑ Wafa, Tim (October 4, 2010). "When Policies Collide: A Decision Making Framework for Financial System Overhaul in the 21st Century". Social Science Research Network. SSRN 1686982.
  51. ↑ Martin, Will. 'It sent a tremor down my back': Alistair Darling reveals how Britain came within hours of the 'breakdown of law and order', Business Insider (May 28, 2018).
  52. ↑ Brazil in 'currency war' alert, Financial Times (November 5, 2010).
  53. ↑ Үлгі:USPL
  54. ↑ "Monitoring adoption of Basel standards". Bank for International Settlements. October 18, 2017. https://www.bis.org/bcbs/implementation/rcap_reports.htm.
  55. ↑ Van Loo, Rory (April 1, 2015). "Helping Buyers Beware: The Need for Supervision of Big Retail". University of Pennsylvania Law Review 163 (5): 1311. https://scholarship.law.bu.edu/faculty_scholarship/29.
  56. 1 2 Who went to jail for their role in the financial crisis?, Financial Times (September 20, 2018).
  57. ↑ Neate, Rupert. Iceland ex-PM Geir Haarde cleared of bank negligence, The Guardian (April 23, 2012).
  58. ↑ Mixed verdict for ex-PM of Iceland in trial tied to banking system's collapse, CNN (April 23, 2012).
  59. ↑ Raj Rajaratnam Became Billionaire Demanding Edge, Bloomberg (19 October 2009). Тексерілді 25 сәуірдің 2026.
  60. ↑ Eisinger, Jesse. Why Only One Top Banker Went to Jail for the Financial Crisis, The New York Times Magazine (April 30, 2014).
  61. ↑ Why have no bankers been arrested?, Channel 4 (September 13, 2011).
  62. ↑ Who was convicted because of the global financial crisis?, Financial Times (August 9, 2017).
  63. ↑ Banks Bundled Bad Debt, Bet Against It and Won, The New York Times (December 24, 2009).
  64. ↑ Treanor, Jill. Goldman Sachs handed record $550m fine over Abacus transaction  (ағыл.), The Guardian (16 шілде 2010). Тексерілді 2 қазанның 2025.
  65. ↑ SEC.gov | Goldman, Sachs & Co. and Fabrice Tourre. www.sec.gov. Тексерілді, 2 қазан 2025.
  66. ↑ U.S. Patent Statistics. United States Patent and Trademark Office.
  67. ↑ Goodkind, Nicole Analysis: American inequality is rising despite higher wages | CNN Business (ағыл.). CNN. (1 қараша 2023). Тексерілді, 11 наурыз 2024.
  68. ↑ Wealth Inequality in the United States since 1913.
  69. ↑ A Guide to Statistics on Historical Trends in Income Inequality. cbpp.org. (January 13, 2020).
  70. ↑ Schlesinger, Jill. Fed Survey: We're 45% Poorer, CBS News (March 25, 2011).
  71. ↑ Taibbi Matt Griftopia: Bubble Machines, Vampire Squids, and the Long Con That Is Breaking America Spiegel & Grau, 2010 — P. [12] (col. {{{columns}}}).. — ISBN 978-0-385-52995-2
  72. ↑ Wolff, Edward N. (2010). Recent Trends in Household Wealth in the United States: Rising Debt and the Middle-Class Squeeze – An Update to 2007 (Report). hdl:10419/57025. SSRN 1585409.
  73. ↑ Amadeo, Kimberly. Here's How They Missed the Early Clues of the Financial Crisis, The Balance, Dotdash (May 4, 2020).
  74. ↑ Amadeo, Kimberly 37 Critical Events of the 2008 Financial Crisis. The Balance. Dotdash. (November 20, 2019).
  75. ↑ Amadeo, Kimberly How They Stopped the Financial Crisis in 2009. The Balance. Dotdash. (May 4, 2020).
  76. ↑ Federal Reserve Bank of St. Louis' Financial Crisis Timeline. FRASER.
  77. ↑ Labaton, Stephen. Agency’s ’04 Rule Let Banks Pile Up New Debt  (ағыл.), The New York Times (3 қазан 2008). Тексерілді 3 тамыздың 2026.
  78. ↑ Lewis, Michael (March 2010). "Betting on the Blind Side" (in en-US). Vanity Fair. https://www.vanityfair.com/news/2010/04/wall-street-excerpt-201004. Retrieved January 24, 2021.
  79. ↑ Lewis, Michael The Outsiders Who Foresaw The Subprime Crisis. NPR. (March 15, 2010). Тексерілді, 24 қаңтар 2021.
  80. 1 2 3 Median and Average Sale Price of Houses Sold. United States Census Bureau.
  81. 1 2 Quarterly Homeownership Rates and Seasonally Adjusted Homeownership Rates for the United States: 1997–2014, United States Census (May 5, 2006).
  82. ↑ Lerner, Michele. 10 years later: How the housing market has changed since the crash (October 4, 2018).
  83. 1 2 New Century files for Chapter 11 bankruptcy, CNN (April 3, 2007). Мұрағатталған 24 маусымның 2007 жылы.
  84. 1 2 Pam Abramowitz The 2007 All-America Fixed-Income Research Team. Institutional Investor. (September 16, 2007). Тексерілді, 7 қыркүйек 2022.
  85. ↑ The Yield Curve, December 2008. (December 18, 2008). Басты дереккөзінен мұрағатталған 8 тамыз 2022. Тексерілді, 8 тамыз 2022.
  86. ↑ Twin, Alexandra. Brutal day on Wall Street, CNN (February 27, 2007). Мұрағатталған 1 сәуірдің 2023 жылы.
  87. ↑ Rucker, Patrick. Fannie, Freddie tout limited subprime exposure, Reuters (February 27, 2007). Мұрағатталған 7 желтоқсанның 2022 жылы.
  88. ↑ Stempel, Jonathan. New Century files for Chapter 11 bankruptcy, Reuters (April 2, 2007). Мұрағатталған 16 мамырдың 2023 жылы.
  89. ↑ Creswell, Julie. New Century Files for Bankruptcy, The New York Times (April 2, 2007). Мұрағатталған 20 сәуірдің 2023 жылы.
  90. 1 2 3 Timeline: Key events in financial crisis, USA Today (September 8, 2013). Мұрағатталған 24 наурыздың 2023 жылы.
  91. 1 2 Timeline: Credit crunch to downturn. BBC News. (August 7, 2009). Басты дереккөзінен мұрағатталған 1 желтоқсан 2023.
  92. ↑ Bear Stearns hedge funds near shutting down: report, Reuters (June 20, 2007). Мұрағатталған 7 желтоқсанның 2022 жылы.
  93. 1 2 3 Dow Jones Industrial Average (^DJI) Charts, Data &News (ағыл.). Yahoo Finance. Тексерілді, 15 ақпан 2023.
  94. ↑ KfW backs IKB, 2007-07-31, https://www.ikb.de/uploads/media/07_07_30_PME_KfW_staerkt_IKB.pdf
  95. ↑ BNP freezes $2.2 bln of funds over subprime, Reuters (August 9, 2007).
  96. ↑ Elliott, Larry. Three myths that sustain the economic crisis, The Guardian (August 5, 2012).
  97. ↑ Bank of England (September 14, 2007). News Release: Liquidity Support Facility for Northern Rock plc. Пресс-релиз.
  98. 1 2 O'Connell, Dominic The collapse of Northern Rock: Ten years on. BBC News. (September 12, 2017).
  99. ↑ La Monica, Paul R.. Interest rates slashed to help economy, CNN (September 18, 2007). Мұрағатталған 23 қыркүйектің 2007 жылы.
  100. ↑ Markets Soar After Fed Cuts Key Rate by a Half Point, The New York Times (September 18, 2007).
  101. ↑ Online Bank Fails, and Regulators Shut It, The New York Times (September 29, 2007).
  102. ↑ Amadeo, Kimberly Dow High of 26,828.39 Set on October 3, 2018. The Balance. Dotdash. (March 20, 2020).
  103. ↑ Wilchins, Dan. Banks abandon plan for Super-SIV, Reuters (December 21, 2007).
  104. ↑ Gongloff, Mark Credit Woes Slam Stocks. Wall Street Journal. (November 26, 2007). Тексерілді, 11 тамыз 2024.
  105. 1 2 FRED. fred.stlouisfed.org.
  106. ↑ Federal Reserve Board of Governors (December 12, 2007). Press Release. Пресс-релиз.
  107. ↑ Ex-Delta chief starts mortgage company, New York Newsday (May 20, 2008). Мұрағатталған 3 қыркүйектің 2020 жылы. Тексерілді 17 маусымның 2022.
  108. ↑ Bajaj, Vikas. S.&P. Cuts Rating on Bond Insurer, The New York Times (December 19, 2007).
  109. ↑ LaVallee, Andrew Nasdaq Ends Year on a Down Note But Finishes 2007 With a 9.8% Gain. Wall Street Journal. (December 31, 2007). Тексерілді, 11 тамыз 2024.
  110. ↑ Zarroli, Jim. Looking Back On Bank Of America's Countrywide Debacle, NPR (January 11, 2013).
  111. ↑ Twin, Alexandra. Disastrous Dow tumbles again, CNN (January 18, 2008). Мұрағатталған 19 қаңтардың 2008 жылы.
  112. 1 2 3 Guillén, Mauro The Global Economic & Financial Crisis: A Timeline. Тексерілді, 5 наурыз 2023.
  113. ↑ Paradis, Tim. Stocks erase early losses, rise as concerns about bond insurers ease, Pittsburgh Post-Gazette (January 31, 2008).
  114. ↑ whitehouse.gov (February 13, 2008). President Bush Signs H.R. 5140, the Economic Stimulus Act of 2008. Пресс-релиз.
  115. ↑ Pelofsky, Jeremy. Bush signs stimulus bill and cites economic resilience, Reuters (February 13, 2008).
  116. ↑ Business Wire (March 5, 2008). Carlyle Capital Corporation Limited Issues Update on Its Liquidity. Пресс-релиз.
  117. ↑ Sorkin, Andrew Ross. Search JP Morgan Pays $2 a Share for Bear Stearns, The New York Times (March 17, 2008). Тексерілді 15 ақпанның 2025.
  118. ↑ J.P. Morgan to buy Bear Stearns for $2 a share, MarketWatch (March 17, 2008).
  119. ↑ Falkenstein, Eric. The Bear Stearns Books Still Don't Answer The Interesting Questions, Business Insider (May 18, 2009).
  120. ↑ Isidore, Chris. Fed cuts rates by 3/4 of a point, CNN (March 18, 2008). Мұрағатталған 21 наурыздың 2008 жылы.
  121. ↑ Commodities Prices to Rise in 2018. blogs.worldbank.org. (27 сәуір 2018). Тексерілді, 11 наурыз 2024.
  122. ↑ Commodity prices to rise more than expected in 2018. World Bank. Тексерілді, 11 наурыз 2024.
  123. ↑ World Economic Situation And Prospects: March 2018 Briefing, No. 112 | Department of Economic and Social Affairs. www.un.org. Тексерілді, 11 наурыз 2024.
  124. ↑ Oil settles at record high above $140, CNN (June 27, 2008). Мұрағатталған 30 маусымның 2008 жылы.
  125. ↑ Marcial, Gene G.. Marcial: U.S. Steel Is on a Roll, Bloomberg News (June 27, 2008).
  126. 1 2 IndyMac Taken Over By Regulators, Reuters (July 11, 2008).
  127. ↑ Housing and Economic Recovery Act of 2008 (HERA) Programs. United States Department of Housing and Urban Development. (September 20, 2017). Басты дереккөзінен мұрағатталған 8 маусым 2020.
  128. ↑ Ellis, David. U.S. seizes Fannie and Freddie, CNN (September 7, 2008). Мұрағатталған 10 қыркүйектің 2008 жылы.
  129. ↑ Isidore, Chris. Bank of America to buy Merrill, CNN (September 15, 2008). Мұрағатталған 20 қыркүйектің 2013 жылы.
  130. ↑ Dash, Eric. U.S. Gives Banks Urgent Warning to Solve Crisis, The New York Times (September 12, 2008).
  131. ↑ The Federal Reserve's Crisis Response, American Action Network (September 12, 2013).
  132. ↑ Gullapalli, Diya. Bailout of Money Funds Seems to Stanch Outflow, The Wall Street Journal (September 20, 2008).
  133. ↑ Nocera, Joe. As Crisis Spiraled, Alarm Led to Action, The New York Times (October 1, 2008).
  134. ↑ Federal Reserve Board announces two enhancements to its programs to provide liquidity to markets (ағыл.). Board of Governors of the Federal Reserve System. (September 19, 2008).
  135. ↑ Shock Forced Paulson's Hand, The Wall Street Journal (September 20, 2008).
  136. ↑ As Goldman and Morgan Shift, a Wall St. Era Ends, The New York Times (September 21, 2008).
  137. ↑ The Financial Crisis: This Day – One Year Ago, Sept. 21, 2008, CNBC (September 18, 2009).
  138. ↑ Federal Reserve Board of Governors (September 21, 2008). Board approves, pending a statutory five-day antitrust waiting period, the applications of Goldman Sachs and Morgan Stanley to become bank holding companies. Пресс-релиз.
  139. ↑ Moyer, Liz. Say Goodbye To The Investment Banks, Forbes (September 21, 2008).
  140. ↑ Ellis, David. Morgan Stanley to sell stake to Japan's MUFG, CNN (September 22, 2008). Мұрағатталған 23 қыркүйектің 2008 жылы.
  141. ↑ Luhby, Tami. Buffett's Berkshire invests $5B in Goldman, CNN (September 23, 2008). Мұрағатталған 26 қыркүйектің 2008 жылы.
  142. ↑ Washington Mutual Falls To Subprime Mess, CBS News (September 26, 2008).
  143. ↑ Isidore, Chris. Bailout plan rejected – supporters scramble, CNN (September 29, 2008). Мұрағатталған 2 қазанның 2008 жылы.
  144. ↑ Ellis, David. Citigroup buys Wachovia bank assets for $2.2B, CNN (September 29, 2008). Мұрағатталған 30 қыркүйектің 2008 жылы.
  145. ↑ The Financial Crisis: This Day – One Year Ago, Sept. 30, 2008, CNBC (September 30, 2009).
  146. ↑ Sahadi, Jeanne. Senate passes bailout, CNN (October 2, 2008). Мұрағатталған 4 қазанның 2008 жылы.
  147. ↑ Twin, Alexandra. Bailout fears sink stocks, CNN (October 2, 2008). Мұрағатталған 3 қазанның 2008 жылы.
  148. ↑ Steny Hoyer (October 3, 2008). Congress Passes Emergency Economic Stabilization Act. Пресс-релиз.
  149. ↑ Collinson, Stephen. Economic rescue swiftly signed into law, The Sydney Morning Herald (October 4, 2008).
  150. ↑ Lepro, Sara. Wells Fargo Buys Wachovia for $15.1 Billion, ABC News (October 3, 2008).
  151. ↑ Financial crisis: US stock markets suffer worst week on record, The Daily Telegraph (October 10, 2008). Мұрағатталған 10 қаңтардың 2022 жылы.Үлгі:Cbignore
  152. ↑ Federal Deposit Insurance Corporation (October 7, 2008). Emergency Economic Stabilization Act of 2008 Temporarily Increases Basic FDIC Insurance Coverage from $100,000 to $250,000 Per Depositor. Пресс-релиз.
  153. ↑ The Sensex journey: From 2008 to 2013, NDTV Profit (1 November 2013).
  154. ↑ Trading halted for first time since 2008 over pandemic, The Jakarta Post (March 13, 2020).
  155. ↑ FOMC statement: Federal Reserve and other central banks announce reductions in policy interest rates.
  156. ↑ IMF warns of financial meltdown, Reuters (October 11, 2008).
  157. ↑ Kollewe, Julia. Iceland markets plummet, The Guardian (October 14, 2008).
  158. ↑ Federal Deposit Insurance Corporation (October 14, 2008). FDIC Announces Plan to Free Up Bank Liquidity. Пресс-релиз.
  159. ↑ Gow, David. Switzerland unveils bank bail-out plan, The Guardian (October 16, 2008).
  160. ↑ Kumar, V. Phani. Indexes fall hard on bloody Friday, Marketwatch (October 24, 2008).
  161. ↑ Twin, Alexandra. Stocks can't shake the blues, CNN (October 24, 2008). Мұрағатталған 25 қазанның 2008 жылы.
  162. ↑ Landler, Mark. West Is in Talks on Credit to Aid Poorer Nations, The New York Times (October 23, 2008).
  163. ↑ Fackler, Martin. Trouble Without Borders, The New York Times (October 23, 2008).
  164. ↑ Financial crisis may be worst in history – BoE's Bean, Reuters (October 24, 2008).
  165. ↑ Gogoi, Pallavi. PNC will buy troubled National City Corp. for $5.58 billion, ABC News (October 24, 2008).
  166. ↑ Isidore, Chris. Fed: Emergency cut, CNN (October 8, 2008). Мұрағатталған 11 қазанның 2008 жылы.
  167. ↑ Luhby, Tami. AmEx becomes bank to stabilize funding, CNN (November 10, 2008). Мұрағатталған 1 желтоқсанның 2008 жылы.
  168. ↑ IMF approves $2.1bn Iceland loan, BBC News (November 20, 2008).
  169. ↑ Federal Reserve Board of Governors (November 25, 2008). Press Release. Пресс-релиз.
  170. ↑ Baker, Dean It's Not the Credit Crisis, Damn It!. The American Prospect. (November 29, 2008).
  171. ↑ It's official: U.S. in a recession since December 2007. CNN Money. (December 1, 2008). Басты дереккөзінен мұрағатталған 2 желтоқсан 2008. Тексерілді, 3 мамыр 2023.
  172. ↑ Isidore, Chris. Fed slashes key rate to near zero, CNN (December 16, 2008). Мұрағатталған 17 желтоқсанның 2008 жылы.
  173. ↑ Gutierrez, Carl. GM And Chrysler Covered By TARP, Forbes (December 20, 2008).
  174. ↑ Chen, Xiaoping; Shao, Yuchen (September 11, 2017). "Trade policies for a small open economy: The case of Singapore". The World Economy 40 (11): 2500–2511. doi:10.1111/twec.12555.
  175. ↑ Lim, Kevin. Singapore recession deepens, government cuts 09 outlook, Reuters (January 2, 2009). Тексерілді 19 желтоқсанның 2023.
  176. ↑ GDP growth (annual %) – Singapore. Тексерілді, 19 желтоқсан 2023.
  177. ↑ Iceland's Government Collapses, The New York Times (January 26, 2009).
  178. ↑ Sahadi, Jeanne. Senate passes $787 billion stimulus bill, CNN (February 15, 2009). Мұрағатталған 14 ақпанның 2009 жылы.
  179. ↑ Wilson, Daniel J (2012-08-01). "Fiscal Spending Jobs Multipliers: Evidence from the 2009 American Recovery and Reinvestment Act". American Economic Journal: Economic Policy 4 (3): 251–282. doi:10.1257/pol.4.3.251. ISSN 1945-7731. https://www.frbsf.org/economic-research/wp-content/uploads/sites/4/wp10-17bk.pdf.
  180. ↑ Congress sends $787 billion stimulus to Obama, Reuters (February 15, 2009).
  181. ↑ Sahadi, Jeanne. Stimulus: How to measure success, CNN Money (February 17, 2009). Мұрағатталған 18 ақпанның 2009 жылы. Тексерілді 12 ақпанның 2023.
  182. ↑ Twin, Alexandra. Dow closes at 6-year low, CNN (February 20, 2009). Мұрағатталған 23 ақпанның 2009 жылы.
  183. ↑ Twin, Alexandra. Stocks end at 12-year lows, CNN (February 27, 2009). Мұрағатталған 28 ақпанның 2009 жылы.
  184. ↑ Kawamoto, Dawn. Dow Jones decline rate mimics Great Depression, CNET (March 2, 2009).
  185. ↑ Norris, Floyd. Plunging Markets, Then and Now, The New York Times (March 5, 2009).
  186. ↑ Mcauliff, Michael. Obama Says Buy Stocks Now: Good Deals There for Long-Term Investors, U.S. News & World Report (March 4, 2009).
  187. ↑ Dempsey Alison L. Evolutions in Corporate Governance: Towards an Ethical Framework for Business Conduct Routledge. — ISBN 9781351277389
  188. ↑ Twin, Alexandra. Stocks: Biggest gains of '09, CNN (March 10, 2009). Мұрағатталған 11 наурыздың 2009 жылы.
  189. ↑ Twin, Alexandra. A three-peat for Wall Street's bulls, CNN (March 12, 2009). Мұрағатталған 14 наурыздың 2009 жылы.
  190. ↑ Untold Stories: Latvia: Sobering Lessons in Unregulated Lending. Pulitzer Center. (May 18, 2009). Басты дереккөзінен мұрағатталған 8 маусым 2020. Тексерілді, 8 маусым 2020.
  191. ↑ More Quickly Than It Began, The Banking Crisis Is Over (April 10, 2009).
  192. ↑ Minutes of the Federal Open Market Committee. (April 28–29, 2009).
  193. ↑ Hulbert, Mark. It's Dippy to Fret About a Double-Dip Recession, Barron's (July 15, 2010).
  194. ↑ FOMC Statement June 24, 2009. Federal Reserve. (June 24, 2009).
  195. ↑ White House (June 17, 2009). Remarks of the President on Regulatory Reform. Пресс-релиз.
  196. ↑ A New Financial Foundation (June 14, 2009).
  197. ↑ Treasury Department Report – Financial Regulatory Reform. United States Department of the Treasury.
  198. ↑ H.R.4173: Dodd-Frank Wall Street Reform and Consumer Protection Act. U.S. Congress. (July 21, 2010).
  199. ↑ Uchitelle, Louis. Glass-Steagall vs. the Volcker Rule, The New York Times (January 22, 2010).
  200. ↑ Obama's 'Volcker Rule' shifts power away from Geithner (January 22, 2010).
  201. ↑ Troubled Asset Relief Program: Two Year Retrospective. United States Department of the Treasury.
  202. ↑ Delinquency Rate on Single-Family Residential Mortgages, Booked in Domestic Offices, All Commercial Banks. Federal Reserve Economic Data. (January 1991).
  203. ↑ S.3217: Restoring American Financial Stability Act of 2010 – U.S. Congress. Congress.gov. (July 21, 2010).
  204. ↑ New York Times-Major Parts of the Financial Regulation Overhaul-May 2010, The New York Times (May 20, 2010).
  205. ↑ Bill Summary & Status – 111th Congress (2009–2010) – H.R.4173 – All Information – THOMAS (Library of Congress). Library of Congress. (July 21, 2010).
  206. ↑ Orol, Ronald D.. Bank-reform bill sent to Obama, MarketWatch (December 29, 2010).
  207. ↑ Group of Governors and Heads of Supervision announces higher global minimum capital standards (September 12, 2010).
  208. ↑ Elliott, Douglas J. Basel III, the Banks, and the Economy. Brookings Institution. (July 26, 2010).
  209. ↑ Third time's the charm? (September 13, 2010).
  210. ↑ Norberg, Johan. Financial Crisis II: European governments fail to learn from history, Reason (May 2012).
  211. ↑ Censky, Annalyn. QE2: Fed pulls the trigger, CNN (November 3, 2010). Мұрағатталған 4 қарашаның 2010 жылы.
  212. ↑ Norris, Floyd. Crisis Is Over, but Where's the Fix?, The New York Times (March 10, 2011).
  213. ↑ Middle class households' wealth fell 35 percent from 2005 to 2011, Vox Media (August 23, 2014).
  214. ↑ Rooney, Ben. Draghi to the rescue, CNN (July 26, 2012). Мұрағатталған 27 шілденің 2012 жылы.
  215. ↑ Appelbaum, Binyamin. Cautious Moves on Foreclosures Haunting Obama, The New York Times (August 19, 2012).
  216. ↑ Censky, Annalyn. Federal Reserve launches QE3, CNN (September 13, 2012). Мұрағатталған 15 қыркүйектің 2012 жылы.
  217. ↑ Tcherneva, Pavlina R.. This Chart Shows Just How (Un)Equal Things Are During A 'Champion' Of The 99%'s Administration, Independent Journal Review (August 2014). Мұрағатталған 13 қыркүйектің 2014 жылы.
  218. ↑ Binyamin, Appelbaum. Fed Says Growth Lifts the Affluent, Leaving Behind Everyone Else, The New York Times (September 4, 2014).
  219. ↑ Income inequality seems to be rising in more than 2 in 3 metro areas (August 11, 2014).
  220. ↑ Impact of the US Housing Crisis on the Racial Wealth Gap Across Generations. Social Science Research Council and the ACLU.. (June 2015).
  221. ↑ International Monetary Fund, World Economic Outlook Database. International Monetary Fund.
  222. ↑ Goswami, Rohan UBS to pay $1.4 billion over fraud in residential mortgage-backed securities. CNBC. (August 14, 2023). Тексерілді, 22 тамыз 2023.
  223. ↑ World Economic Outlook Database. International Monetary Fund.
  224. ↑ Fox, Justin. What We've Learned from the Financial Crisis, Harvard Business Review (1 қараша 2013). Тексерілді 29 қыркүйектің 2023.
  225. ↑ Financial crisis of 2007–08 | Definition, Causes, Effects, & Facts. Britannica Money. (14 тамыз 2023). Тексерілді, 29 қыркүйек 2023.
  226. ↑ Visualizing the Financial Crisis. Yale School of Management. Тексерілді, 29 қыркүйек 2023.
  227. ↑ Novik, Vitaliy How The 2008 Financial Crisis Was Solved (ағыл.). Big Economics. (15 қараша 2020). Тексерілді, 5 қазан 2023.
  228. 1 2 Bernanke, Ben S. Four Questions About the Financial Crisis. Federal Reserve Board of Governors. (April 14, 2009).
  229. ↑ Final Report of the National Commission on the Causes of the Financial and Economic Crisis in the United States.
  230. ↑ Financial Crisis Inquiry Commission – Get the Report.
  231. ↑ Chan, Sewell. Financial Crisis Was Avoidable, Inquiry Concludes, The New York Times (January 25, 2011).
  232. ↑ Conclusions of the Financial Crisis Inquiry Commission. Stanford University.
  233. ↑ Financial Meltdown Was Avoidable, Crisis Commission Finds. LexisNexis.
  234. ↑ Senate Financial Crisis Report, 2011. (April 13, 2011).
  235. ↑ Stulz, René M (February 2010). "Credit Default Swaps and the Credit Crisis". Journal of Economic Perspectives 24 (1): 73–92. doi:10.1257/jep.24.1.73. https://archive.org/details/sim_journal-of-economic-perspectives_winter-2010_24_1/page/73.
  236. ↑ The 2008 Housing Crisis. Center for American Progress. (April 13, 2017).
  237. ↑ Victimizing the Borrowers: Predatory Lending's Role in the Subprime Mortgage Crisis. Wharton School of the University of Pennsylvania. (February 20, 2008).
  238. ↑ Denning, Steve Lest We Forget: Why We Had A Financial Crisis. Forbes. (November 22, 2011).
  239. ↑ The Fed – Community Reinvestment Act. Federal Reserve Board of Governors.
  240. ↑ The Clinton-Era Roots of the Financial Crisis, The Wall Street Journal (August 12, 2013).
  241. ↑ Carney, John. Here's How The Community Reinvestment Act Led To The Housing Bubble's Lax Lending, Business Insider (June 27, 2009).
  242. ↑ UNC Center Study Debunks Role of CRA in Housing Crisis. University of North Carolina at Chapel Hill. (January 2013). Басты дереккөзінен мұрағатталған 17 тамыз 2020. Тексерілді, 8 маусым 2020.
  243. ↑ Federal Reserve Board – Community Reinvestment Act (CRA). Board of Governors of the Federal Reserve System. Тексерілді, 25 мамыр 2021.
  244. ↑ Did the CRA cause the mortgage market meltdown?. Federal Reserve Bank of Minneapolis. (March 1, 2009). Тексерілді, 1 ақпан 2023.
  245. 1 2 Carter, Joe How government regulation—not free markets—caused the financial crisis (ағыл.). Acton Institute PowerBlog. (July 31, 2017). Тексерілді, 25 мамыр 2021.
  246. 1 2 Michel, Norbert Government Policies Caused The Financial Crisis And Made the Recession Worse. Forbes. Тексерілді, 25 мамыр 2021.
  247. ↑ How Government Failure Caused the Great Recession. HuffPost. (January 18, 2011). Тексерілді, 25 мамыр 2021.
  248. ↑ Quiggin John Zombie Economics: How Dead Ideas Still Walk among Us Princeton University Press — P. [62] (col. {{{columns}}}).. — ISBN 978-1400842087
  249. ↑ Calabria, Mark Fannie, Freddie, and the Subprime Mortgage Market. Cato Institute. (March 7, 2011).
  250. ↑ Money, Power and Wall Street, Part 1. PBS. (2012).
  251. ↑ Keller, Christopher; Stocker, Michael (November 18, 2008). "Executive Compensation's Role in the Financial Crisis". The National Law Journal. https://www.law.com/corpcounsel/almID/1202426091714&slreturn=20121002110606/?slreturn=20200507194358#.
  252. ↑ Weissman, Robert Reflections on Glass-Steagall and Maniacal Deregulation. Common Dreams. (November 12, 2009).
  253. ↑ Strategische Unternehmensfuehrung Nr. 1, 1999. Munich, St. Gallen 1999, ISSN 1436-5812
  254. ↑ Alan Greenspan: 'Die Ratingagenturen wissen nicht was sie tun', Frankfurter Allgemeine Zeitung (September 22, 2007).
  255. 1 2 Declaration of the Summit on Financial Markets and the World Economy. White House. (November 15, 2008).
  256. ↑ Facts and Myths about the Financial Crisis of 2008. Federal Reserve Bank of Minneapolis. (October 2008).
  257. ↑ Laux, Christian (November 2009), Did Fair-Value Accounting Contribute to the Financial Crisis?, Working Paper Series, National Bureau of Economic Research, doi:10.3386/w15515, https://www.nber.org/papers/w15515
  258. ↑ Young, M.R.; Miller, P.B.W. (May 2008). "The role of fair value accounting in the subprime mortgage meltdown". Journal of Accountancy: 34–38.
  259. ↑ President Bush's Address to Nation, The New York Times (September 24, 2008).
  260. ↑ Krugman, Paul. Revenge of the Glut, The New York Times (March 2, 2009).
  261. 1 2 IMF Loss Estimates. International Monetary Fund. (April 2009).
  262. ↑ 2014 Foreclosure Filings Hit Lowest Level Since 2006, RealtyTrac Says. Forbes. (January 15, 2015).
  263. ↑ Estimate of Household Wealth Lost.
  264. ↑ We Need a Better Cushion Against Risk. Financial Times. (March 26, 2009).
  265. ↑ How Government Created the Financial Crisis. Hoover Institution. Тексерілді, 25 мамыр 2021.
  266. ↑ Salsman, Richard M. Altruism: The Moral Root of the Financial Crisis (ағыл.). The Objective Standard. (February 20, 2009). Тексерілді, 25 мамыр 2021.
  267. ↑ Williams Mark Uncontrolled Risk McGraw-Hill Education — P. [125] (col. {{{columns}}}).. — ISBN 978-0-07-163829-6
  268. ↑ Labaton, Stephen. The Reckoning-Agency 04 Rule Lets Banks Pile on Debt, The New York Times (October 2, 2008).
  269. ↑ Duhigg, Charles. The Reckoning-Pressured to Take More Risk, Fannie Reached Tipping Point, The New York Times (October 4, 2008).
  270. ↑ Fried Joseph Who Really Drove the Economy into the Ditch? — New York City: Algora Publishing, 2012 — P. [16–42, 67–119] (col. {{{columns}}}).. — ISBN 9780875869445
  271. ↑ Fisher, Graham. Housing in the New Millennium: A Home without Equity Is Just a Rental with debt (June 29, 2001).
  272. ↑ The State of the Nation's Housing 2008. Joint Center for Housing Studies. (June 23, 2008).
  273. ↑ Wallison, Peter J. Dissent from the Majority Report of the Financial Crisis Inquiry Commission. American Enterprise Institute - AEI. American Enterprise Institute. (December 9, 2008).
  274. ↑ Why the Left Is Losing the Argument over the Financial Crisis. American Enterprise Institute - AEI. American Enterprise Institute. (December 27, 2011).
  275. ↑ Just the Facts: The Administration's Unheeded Warnings About the Systemic Risk Posed by the GSEs. White House. (September 19, 2008).
  276. ↑ OFHEO Report on Systemic Risk. Federal Housing Finance Agency. (February 4, 2003). Басты дереккөзінен мұрағатталған 4 қыркүйек 2020. Тексерілді, 10 маусым 2020.
  277. ↑ House Hearing on OFHEO Report. United States House of Representatives.
  278. ↑ Wallison, Peter J.. Ominous Signs, The International Economy.
  279. ↑ The Community Reinvestment Act After Financial Modernization. United States Department of the Treasury. (April 15, 2000).
  280. ↑ Gordon, Robert Did Liberals Cause the Sub-Prime Crisis?. The American Prospect. (April 7, 2008).
  281. ↑ Robert W. K. Fiscal Aspects of Aviation Management Southern Illinois University Press, 2000
  282. 1 2 Demyanyk, Yuliya; Van Hemert, Otto (2011). "Understanding the Subprime Mortgage Crisis". The Review of Financial Studies 24 (6): 1848–1880. doi:10.1093/rfs/hhp033. ISSN 0893-9454. JSTOR 20869292. https://www.jstor.org/stable/20869292.
  283. ↑ Wray, Randall L. (2007). "Lessons from the Subprime Meltdown.". Working Paper No. 522. https://www.frbsf.org/economic-research/files/Kojucharov-Martin-Martin-Xu.pdf.
  284. ↑ Avery, Robert B.; Brevoort, Kenneth P. (2015). "The Subprime Crisis: Is Government Housing Policy to Blame?". The Review of Economics and Statistics 97 (2): 352–363. doi:10.1162/REST_a_00491. ISSN 0034-6535. JSTOR 43556179. https://www.jstor.org/stable/43556179.
  285. ↑ Demyank, Y.; Hemert, V. O. (June 2011). "Understanding the subprime mortgage crisis". Review of Financial Studies 24 (6): 1848–1880. doi:10.1093/rfs/hhp033.
  286. ↑ Fried Joseph Who Really Drove the Economy into the Ditch? — New York City: Algora, 2012 — P. [5] (col. {{{columns}}}).. — ISBN 9780875869445
  287. ↑ Fried Joseph Who Really Drove the Economy into the Ditch? — New York City: Algora, 2012 — P. [148] (col. {{{columns}}}).. — ISBN 9780875869445
  288. ↑ Fried Joseph Who Really Drove the Economy into the Ditch? — New York City: Algora, 2012 — P. [140–141] (col. {{{columns}}}).. — ISBN 9780875869445
  289. ↑ Sidel, Robin. FDIC's Tab For Failed U.S. Banks Nears $9 Billion, The Wall Street Journal (March 16, 2011).
  290. ↑ US banking regulator's tab for failed banks nears $9B, The Portsmouth Herald (March 17, 2011).
  291. ↑ Fried Joseph Who Really Drove the Economy into the Ditch? — New York City: Algora, 2012 — P. [75] (col. {{{columns}}}).. — ISBN 9780875869445
  292. ↑ Krugman, Paul. CRE-ative destruction, The New York Times (January 7, 2010).
  293. ↑ Wallison, Peter J. Dissent from the Majority Report of the Financial Crisis Inquiry Commission. American Enterprise Institute. (January 2011).
  294. ↑ Wallison, Peter J. Dissent from the Majority Report of the Financial Crisis Inquiry Commission. American Enterprise Institute. (January 2011).
  295. ↑ (November 29, 2010) "Default of CMBS Loans During the Crisis" in 46th Annual AREUEA Conference Paper.. 
  296. ↑ Amadeo, Kimberly. Commercial Real Estate and the Economy, Dotdash (February 28, 2019).
  297. ↑ Gierach, Denice A. Waiting for the other shoe to drop in commercial real estate. hg.org.
  298. ↑ CSI: credit crunch (October 18, 2007).
  299. ↑ The Financial Crisis Blame Game, The Economic Times (October 18, 2008).
  300. 1 2 The Giant Pool of Money. This American Life. (May 9, 2008).
  301. ↑ Eavis, Peter. CDO Explained, CNN (November 25, 2007). Мұрағатталған 30 қарашаның 2007 жылы.
  302. ↑ Clifford Gomez Banking and Finance: Theory, Law and Practice PHI Learning. — ISBN 9788120342378
  303. ↑ A Helping Hand to Homeowners (October 23, 2008).
  304. ↑ Yoon, Al. Foreclosure rate almost doubled in 2007: report, Reuters (January 29, 2008).
  305. ↑ Adler, Lynn. Foreclosures soar 81 percent in 2008, Reuters (January 15, 2009).
  306. ↑ Pacifici, Sabrina I. Delinquencies and Foreclosures Increase in Latest MBA National Delinquency Survey. Bespacific. (September 6, 2008).
  307. ↑ Haviv, Julie. Update 4—One in 7 U.S. mortgages foreclosing or delinquent, Reuters (November 19, 2009).
  308. ↑ Streitfeld, David. U.S. Mortgage Delinquencies Reach a Record High, The New York Times (November 20, 2009).
  309. ↑ Quiggin John Zombie Economics: How Dead Ideas Still Walk among Us Princeton University Press — P. [63–64] (col. {{{columns}}}).. — ISBN 978-1400842087
  310. ↑ Open Market Operations Archive. Federal Reserve Board of Governors.
  311. ↑ Open Market Operations. Federal Reserve Board of Governors.
  312. ↑ Fu Xiaolan China's Role in Global Economic Recovery Routledge. — ISBN 9781136632488
  313. ↑ Krugman, Paul. Dubya's Double Dip?, The New York Times (August 2, 2002).
  314. ↑ Babecký, Jan; Havránek, Tomáš; Matějů, Jakub; Rusnák, Marek; Šmídková, Kateřina; Vašíček, Bořek (June 2013). "Leading indicators of crisis incidence: Evidence from developed countries". Journal of International Money and Finance 35: 1–19. doi:10.1016/j.jimonfin.2013.01.001.
  315. ↑ Bernanke, Ben The Global Saving Glut and U.S. Current Account Deficit. Federal Reserve Board of Governors. (April 14, 2005).
  316. ↑ Bernanke, Ben S. Global Imbalances: Recent Developments and Prospects. Federal Reserve Board of Governors. (September 11, 2007).
  317. ↑ Fed Historical Data-Fed Funds Rate. Federal Reserve Board of Governors.
  318. ↑ Mastrobattista, John (February 17, 2009). "Fixing Mortgages". National Review. https://www.nationalreview.com/2009/02/fixing-mortgages-john-mastrobattista/.
  319. ↑ Max, Sarah. The Bubble Question, CNN (July 27, 2004). Мұрағатталған 6 тамыздың 2004 жылы.
  320. ↑ Is a Housing Bubble About to Burst?, Bloomberg News (July 19, 2004).
  321. ↑ When a Flow Becomes a Flood (January 22, 2009).
  322. ↑ Williams Mark Uncontrolled Risk McGraw-Hill Education — P. [124] (col. {{{columns}}}).. — ISBN 978-0-07-163829-6
  323. ↑ Hearing on Subprime Lending And Securitization And Government Sponsored Enterprises. Stanford University. (April 7, 2010).
  324. ↑ Morgenson, Gretchen. Raters Ignored Proof of Unsafe Loans, Panel Is Told, The New York Times (September 26, 2010).
  325. ↑ All Clayton Trending Reports 1st quarter 2006 – 2nd quarter 2007. FRASER. (2007).
  326. ↑ O'Connell, Brian What Is Predatory Lending?. TheStreet. (May 9, 2019).
  327. ↑ Predatory Lending. Washington State Department of Financial Institutions.
  328. ↑ predatory lending. Legal Information Institute.
  329. ↑ Attorney General of California (June 25, 2008). Brown Sues Countrywide For Mortgage Deception. Пресс-релиз.
  330. ↑ BofA Modifies 64,000 Countrywide Loans, DS News (May 31, 2009).
  331. ↑ If you had a pulse, we gave you a loan. NBC News. (March 22, 2009).
  332. ↑ Road to Ruin: Mortgage Fraud Scandal Brewing, American News Project (May 13, 2009).
  333. ↑ Globalizing Capital: A History of the International Monetary System - Third Edition — 3rd. Princeton University Press — P. [216] (col. {{{columns}}}).. — ISBN 978-0-691-19390-8
  334. ↑ Slovik, Patrick (2012). "Systemically Important Banks and Capital Regulation Challenges". OECD Economics Department Working Papers. doi:10.1787/5kg0ps8cq8q6-en.
  335. ↑ History of the Eighties – Lessons for the Future. Federal Deposit Insurance Corporation. (December 1997).
  336. ↑ Leibold Arthur Some Hope for the Future After a Failed National Policy for Thrifts // The Savings and Loan Crisis: Lessons from a Regulatory Failure Milken Institute — P. [58–59] (col. {{{columns}}}).. — ISBN 978-1-4020-7871-2
  337. ↑ Where Deregulation Went Wrong: A Look at the Causes Behind the Savings and Loan Failures in the 1980s U.S. League of Savings Institutions, 1988 — P. [14–16] (col. {{{columns}}}).. — ISBN 978-0-929097-32-9)
  338. ↑ Williams Mark Uncontrolled Risk McGraw-Hill Education — P. [44] (col. {{{columns}}}).. — ISBN 978-0-07-163829-6
  339. ↑ Edey, Malcolm (2009). "The global financial crisis and its effects". Economics Papers (Wiley) 28 (3): 186–195. doi:10.1111/j.1759-3441.2009.00032.x.
  340. ↑ Sorkin, Andrew Ross. Reinstating an Old Rule Is Not a Cure for Crisis, The New York Times (May 22, 2012).
  341. ↑ Labaton, Stephen. SEC Concedes Oversight Flaws, The New York Times (September 27, 2008).
  342. ↑ Labaton, Stephen. The Reckoning, The New York Times (October 3, 2008).
  343. 1 2 3 4 Krugman Paul The Return of Depression Economics and the Crisis of 2008 W. W. Norton Company Limited, 2009. — ISBN 978-0-393-07101-6
  344. ↑ Banks' Hidden Junk Menaces $1 Trillion Purge, Bloomberg News.
  345. ↑ Weil, Jonathan. Citigroup SIV Accounting Tough to Defend, Bloomberg News (October 24, 2007).
  346. ↑ Healy, Paul M.; Palepu, Krishna G. (Spring 2003). "The Fall of Enron". Journal of Economic Perspectives 17 (2): 13. doi:10.1257/089533003765888403. https://archive.org/details/sim_journal-of-economic-perspectives_spring-2003_17_2/page/13.
  347. ↑ Үлгі:Cite speech
  348. ↑ Over-the-Counter Derivatives Markets and the Commodity Exchange Act: Report of The President's Working Group on Financial Markets. United States Department of the Treasury. (November 1999).
  349. ↑ Forbes-Geithner's Plan for Derivatives, Forbes (May 18, 2009).
  350. ↑ A Nuclear Winter? (September 18, 2008).
  351. ↑ Buffett warns on investment 'time bomb', BBC News (March 4, 2003).
  352. ↑ Bordo, Michael D.; Redish, Angela; Rockoff, Hugh (February 2015). "Why didn't Canada have a banking crisis in 2008 (or in 1930, or 1907, or …)?". The Economic History Review 68 (1): 218–243. doi:10.1111/1468-0289.665.
  353. ↑ Chang, V.; Newman, R.; Walters, R.J.; Wills, G.B. (2016). "Review of economic bubbles". International Journal of Information Management: The Journal for Information Professionals 36 (4): 497–506. doi:10.1016/j.ijinfomgt.2016.02.007.
  354. 1 2 The End of the Affair (October 30, 2008).
  355. 1 2 3 Yellen, Janet L. A Minsky Meltdown: Lessons for Central Bankers. Federal Reserve Bank of San Francisco. (April 16, 2009).
  356. ↑ Japan's lessons for a world of balance-sheet deflation. Financial Times. (February 17, 2009).
  357. ↑ Conard Edward Unintended Consequences Penguin Group, 2012 — P. [145–155] (col. {{{columns}}}).. — ISBN 978-1-4708-2357-3
  358. ↑ Labaton, Stephen. Agency's '04 Rule Let Banks Pile Up New Debt, and Risk, The New York Times (October 3, 2008).
  359. ↑ Calomiris, Charles W. The Last Trillion Dollar Commitment. American Enterprise Institute - AEI. American Enterprise Institute. (September 30, 2008).
  360. ↑ Kopecki, Dawn. U.S. Considers Bringing Fannie & Freddie Onto Budget, Bloomberg News (September 11, 2008).
  361. ↑ Krugman, Paul. Financial Reform 101, The New York Times (April 1, 2010).
  362. ↑ Lewis Michael The Big Short W. W. Norton & Company. — ISBN 978-0-393-07223-5
  363. ↑ Financial Crisis Inquiry Commission – story of a security. Stanford University.
  364. ↑ Elliott, Matthew; Golub, Benjamin; Jackson, Matthew O. (2014). "Financial Networks and Contagion". The American Economic Review 104 (10): 3115–3153. doi:10.1257/aer.104.10.3115. ISSN 0002-8282. https://resolver.caltech.edu/CaltechAUTHORS:20141114-080019333.
  365. ↑ Gai, Prasanna; Kapadia, Sujit (8 August 2010). "Contagion in financial networks". Proceedings of the Royal Society A: Mathematical, Physical and Engineering Sciences 466 (2120): 2401–2423. Bibcode 2010RSPSA.466.2401G. doi:10.1098/rspa.2009.0410.
  366. ↑ Wolf, Martin. Reform of Regulation and Incentives, Financial Times (June 23, 2009).
  367. ↑ Samuelson, Robert J. (2011). "Reckless Optimism". Claremont Review of Books XII (1): 13. https://claremontreviewofbooks.com/reckless-optimism/.
  368. 1 2 Kourlas, James Lessons Not Learned From the Housing Crisis. The Atlas Society. (April 12, 2012). Басты дереккөзінен мұрағатталған 8 маусым 2020. Тексерілді, 8 маусым 2020.
  369. ↑ Credit Swap Disclosure Obscures True Financial Risk, Bloomberg News (November 6, 2008).
  370. ↑ Byrnes, Nanette. Who's Who on AIG List of Counterparties, Bloomberg News (March 17, 2009).
  371. ↑ Angelides Phil Financial Crisis Inquiry Report DIANE, 2011 — P. [352] (col. {{{columns}}}).. — ISBN 9781437980721
  372. ↑ Rosenberg Jerry M. The Concise Encyclopedia of The Great Recession 2007–2012 Scarecrow Press, 2012 — P. [244] (col. {{{columns}}}).. — ISBN 9780810883406
  373. ↑ Corporate Social Responsibility in the Global Business World Springer, 2013 — P. [127] (col. {{{columns}}}).. — ISBN 9783642376207
  374. ↑ Regnier, Pat. New theories attempt to explain the financial crisis, Money (February 27, 2009).
  375. 1 2 3 Salmon, Felix. Recipe for Disaster: The Formula That Killed Wall Street (February 23, 2009).
  376. ↑ Norris, Floyd. News Analysis: Another Crisis, Another Guarantee, The New York Times (November 24, 2008).
  377. ↑ Soros, George. The worst market crisis in 60 years, Financial Times (January 22, 2008).
  378. ↑ Calomiris, Charles W (30 April 2009). "The Subprime Turmoil: What's Old, What's New, and What's Next". The Journal of Structured Finance 15 (1): 6–52. doi:10.3905/JSF.2009.15.1.006.
  379. ↑ Lipton, Alexander; Rennie, Andrew (2007). "Credit Correlation: Life after Copulas". World Scientific. SSRN 1478374.
  380. ↑ Donnelly, Catherine; Embrechts, Paul (May 2010). "The Devil is in the Tails: Actuarial Mathematics and the Subprime Mortgage Crisis". ASTIN Bulletin 40 (1): 1–33. doi:10.2143/AST.40.1.2049222.
  381. ↑ Credit Models and the Crisis. — ISBN 978-0-470-66566-4Үлгі:Pn
  382. 1 2 Geithner, Timothy F. Reducing Systemic Risk in a Dynamic Financial System. Federal Reserve Bank of New York. (June 9, 2008).
  383. ↑ Gelinas, Nicole. Can the Fed's Uncrunch Credit?, City Journal (Winter 2009).
  384. 1 2 Caballero, Ricardo J.; Farhi, Emmanuel; Gourinchas, Pierre-Olivier (Fall 2008). "Financial Crash, Commodity Prices and Global Imbalances". Brookings Papers on Economic Activity 2008 (2): 1–55. doi:10.1353/eca.0.0013. JSTOR 27720394. https://www.jstor.org/stable/27720394.
  385. ↑ Irwin, Scott H.; Sanders, Dwight R. (June 1, 2010). "The Impact of Index and Swap Funds on Commodity Futures Markets". OECD Working Paper. OECD Food, Agriculture and Fisheries Papers. doi:10.1787/5kmd40wl1t5f-en. https://www.oecd-ilibrary.org/agriculture-and-food/the-impact-of-index-and-swap-funds-on-commodity-futures-markets_5kmd40wl1t5f-en.
  386. ↑ Gorton, Gary; Metrick, Andrew (2012). Getting up to Speed on the Financial Crisis: A One-Weekend-Reader's Guide (Report). doi:10.3386/w17778.
  387. 1 2 Paul, Ron Commentary: Bailouts will lead to rough economic ride. CNN. Басты дереккөзінен мұрағатталған 24 қыркүйек 2008. Тексерілді, 13 шілде 2025.
  388. ↑ Beers, Brian End the Fed, Save the Dollar: Ron Paul. CNBC. (17 қыркүйек 2009). Тексерілді, 13 шілде 2025.
  389. ↑ Doherty, Brian Fed Up (ағыл.). Reason.com. (27 қазан 2009). Тексерілді, 13 шілде 2025.
  390. 1 2 Woods Thomas E. Meltdown: The Classic Free-Market Analysis of the 2008 Financial Crisis Simon and Schuster. — ISBN 978-1-59698-106-5
  391. ↑ Buchanan: Should we kill the Fed?. NBC News. (3 сәуір 2009). Тексерілді, 13 шілде 2025.
  392. ↑ Gjelten, Tom. Economic Crisis Stirs Free-Market Debate, NPR (23 маусым 2009). Тексерілді 13 шілденің 2025.
  393. ↑ Ron Paul Weighs In On The Financial Catastrophe, NPR (23 қыркүйек 2008). Тексерілді 13 шілденің 2025.
  394. ↑ Dowd, Kevin Moral Hazard and the Financial Crisis. ResearchGate. (January 1, 2009).
  395. ↑ McMurty John The Cancer Stage of Capitalism Pluto Press. — ISBN 978-0-7453-1347-4
  396. ↑ Batra, Ravi. Weapons of Mass Exploitation?, Truthout (May 8, 2011).
  397. ↑ Foster, John Bellamy. The Financialization of Capital and the Crisis, Monthly Review (April 1, 2008).
  398. ↑ Roberts, Michael Carchedi, Foster and the causes of crisis. (July 3, 2011).
  399. ↑ Bogle John The Battle for the Soul of Capitalism Yale University Press, 2005. — ISBN 978-0-300-11971-8
  400. ↑ Roeder Mark The Big Mo: Why Momentum Now Rules Our World Virgin Books, 2011. — ISBN 978-0-7535-3937-8
  401. ↑ Reich, Robert (July 25, 2008). "The Heart of the Economic Mess". Guernica. https://www.guernicamag.com/the_heart_of_the_economic_mess/.
  402. ↑ Advances in Feminist Economics in Times of Economic Crisis // Counting on Marilyn Waring: New Advances in Feminist Economics Demeter Press, 2014 — P. [7–20] (col. {{{columns}}}).. — ISBN 978-1-927335-27-7
  403. ↑ Resilience in a downturn. International Labour Organisation.
  404. ↑ Cropp, Matt. In Pictures: Banks vs. Credit Unions in the Financial Crisis, The Motley Fool (November 22, 2011).
  405. ↑ How Did Bank Lending to Small Business in the United States Fare After the Financial Crisis?. Small Business Administration. Басты дереккөзінен мұрағатталған 28 тамыз 2019. Тексерілді, 29 қараша 2018.
  406. ↑ Coy, Peter. What Good Are Economists Anyway?, Bloomberg Businessweek (April 16, 2009).
  407. ↑ Why Economists Failed to Predict the Financial Crisis. Wharton School of the University of Pennsylvania. (May 13, 2009).
  408. ↑ Bezemer, Dirk J "No One Saw This Coming": Understanding Financial Crisis Through Accounting Models. Munich Personal RePEc Archive. (June 2009).
  409. ↑ Shiller, Robert J.. Bubble Trouble, Project Syndicate (September 17, 2007).
  410. ↑ O'Keefe, Brian. Peter Schiff: Oh, he saw it coming, CNN (January 23, 2009). Мұрағатталған 25 қаңтардың 2009 жылы.
  411. ↑ Tempelman, Jerry Austrian Business Cycle Theory and the Global Financial Crisis: Confessions of a Mainstream Economist. Mises Institute. (July 30, 2014).
  412. ↑ Recession in America (November 15, 2007).
  413. ↑ Rajan, Raghuram (November 2005). "Has Financial Development Made the World Riskier?". NBER Working Paper No. 11728. doi:10.3386/w11728.
  414. ↑ Lahart, Justin. Mr Rajan Was Unpopular (But Prescient) at Greenspan Party, The Wall Street Journal (January 2, 2009).
  415. ↑ Triana, Pablo. Why Nassim Taleb is the True Predictor of this Crisis, HuffPost (August 19, 2009).
  416. ↑ The Black Swan: Quotes & Warnings that the Imbeciles Chose to Ignore. fooledbyrandomness.com. (April 2007).
  417. ↑ Nocera, Joe. Risk Mismanagement, The New York Times (January 4, 2009).
  418. ↑ Brooks, David. The Behavioral Revolution, The New York Times (October 28, 2008).
  419. ↑ Mihm, Stephen. Dr. Doom, New York Times Magazine (August 15, 2008).
  420. ↑ Brockes, Emma. He Told Us So, The Guardian (January 24, 2009).
  421. ↑ Rose, Andrew K.; Spiegel, Mark M. (January 2012). "Cross-country causes and consequences of the 2008 crisis: Early warning". Japan and the World Economy 24 (1): 1–16. doi:10.1016/j.japwor.2011.11.001.
  422. ↑ Business Wire (August 8, 2008). IndyMac Bancorp Announces Earnings Webcast & Teleconference Call for First Quarter 2008 Financial Results. Пресс-релиз.
  423. ↑ Shalal-Esa, Andrea. FACTBOX: Top ten U.S. bank failures, Reuters (September 25, 2008).
  424. 1 2 Veiga, Alex. Government shuts down mortgage lender IndyMac, Fox News (July 12, 2008).
  425. 1 2 3 LaCapra, Lauren Tara IndyMac Bancorp to Liquidate. TheStreet.com. (August 1, 2008).
  426. ↑ Business Wire (July 2, 2003). David S. Loeb, Former Chairman of IndyMac Bancorp, Inc., Passes Away. Пресс-релиз.
  427. ↑ Vincent, Roger. David Loeb, 79; Founded Mortgage Banking Firms, Los Angeles Times (July 3, 2003).
  428. ↑ Crisis Deepens as Big Bank Fails: IndyMac Seized In Largest Bust In Two Decades, The Wall Street Journal (July 12, 2008).
  429. 1 2 Audit Report – SAFETY AND SOUNDNESS: Material Loss Review of IndyMac Bank, FSB. United States Department of the Treasury. (February 26, 2009).
  430. ↑ Federal Deposit Insurance Corporation (January 2, 2009). FDIC Board Approves Letter of Intent to Sell IndyMac Federal. Пресс-релиз.
  431. ↑ Letter from IndyMac. Басты дереккөзінен мұрағатталған 16 ақпан 2012. Тексерілді, 24 ақпан 2014.
  432. 1 2 3 Indymac Bancorp Inc – '10-Q' for 3/31/08. U.S. Securities and Exchange Commission.
  433. ↑ Andrews, Edmund L.. Irregularity Is Uncovered at IndyMac Bank, The New York Times (December 22, 2008).
  434. ↑ VAN DOORN, PHILIP. Indymac Seeks to Preserve Capital, TheStreet.com (May 13, 2008).
  435. ↑ Robert C. Daniels, et al. v. IndyMac Bancorp, Inc., et al..
  436. ↑ Schumer: Don't blame me for IndyMac failure, CNN (July 13, 2008). Мұрағатталған 15 шілденің 2008 жылы.
  437. ↑ The $4 Billion Senator, The Wall Street Journal (July 15, 2008).
  438. ↑ Veiga, Alex. IndyMac stops new mortgage loans, to cut workforce by half, Mercury News (July 7, 2008).
  439. ↑ Wagner, Evan FDIC Notification to All Employees. IndyMac Bank. (July 11, 2008).
  440. ↑ Federal Regulators Close California Mortgage Lender, Fox News (July 11, 2008).
  441. ↑ Heisel, William IndyMac's shuffle ran over depositors. Los Angeles Times. (February 28, 2009).
  442. ↑ FDIC: Failed Bank Information – Bank Closing Information for IndyMac Bank, F.S.B., Pasadena, CA. Federal Deposit Insurance Corporation.
  443. ↑ Story, Louise. IndyMac one of the largest bank failures in U.S. history, The New York Times (July 13, 2008).
  444. ↑ Sterngold, James. How Much Did Lehman CEO Dick Fuld Really Make?, Bloomberg Businessweek (April 29, 2010).
  445. ↑ Overdose: A Film about the Next Financial Crisis. Cato Institute. (May 17, 2010).
  446. ↑ Oscars 2011: Inside Job banks best documentary award, The Guardian (February 28, 2011).
  447. ↑ Wilkinson, Alissa. 5 movies that explain what caused the financial crisis, and what happened after, Vox Media (September 15, 2018).
  448. ↑ Blazsek Virág Banking Bailout Law: A Comparative Study of the United States, United Kingdom and the European Union — 1st. — New York (US) & London (UK): Routledge. — ISBN 9780367410339
«https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=2008_жылғы_қаржы_дағдарысы&oldid=3657509» бетінен алынған