CAS тіркеу нөмірі

CAS registry number (CAS тіркеу нөмірі) (сонымен қатар CAS number, CAS RN, CAS #) — Chemical Abstracts Service реестріне енгізілген химиялық қосылыстардың, полимерлердің, нуклеотидтердің немесе аминқышқылдарының биологиялық тізбектерінің, қоспалар мен қорытпалардың бірегей сандық сәйкестендіргіші. Толық тізілім ақылы жазылым негізінде қолжетімді. ACS Commons Chemistry порталында CC BY-NC лицензиясы бойынша 500 мыңға жуық CAS тіркеу нөмірлерінің жиынтығы тегін қолжетімді етіп ұсынылған.

CAS нөмірі дефистермен бөлінген араб сандарының үш тобы түрінде жазылады.

Химиялық рефераттық қызмет (ағылш. Chemical Abstracts Service) — Американдық химиялық қоғамның бөлімшесі, осы идентификаторды әдебиетте бір рет болса да айтылған барлық заттарға тағайындайды. Бірегей идентификатор бір нәрсенің әртүрлі аталуына байланысты проблеманы жою арқылы әдебиеттегі сілтемелерді іздеуді айтарлықтай жеңілдетуге арналған. Қазіргі уақытта барлық дерлік химиялық дерекқорларды CAS тіркеу нөмірі арқылы іздеуге болады.

CAS өзі химиялық заттардың дерекқорын, яғни CAS тізілімін (ағылш. CAS registry) қолдайды және сатады. 2026 жылдың 12 мамырындағы жағдай бойынша бұл тізілімде 290 миллионнан астам зат бар және ол жаңа заттармен және коллекция құрамындағы заттар туралы ең өзекті ақпаратпен үнемі толықтырылып отырады.^[1].

Тарихы мен қолданылуы

Бұрын химиялық заттар әртүрлі синонимдер мен қасиеттер арқылы анықталып келді. Chemical Abstracts Service қызметі өз мойнына алған заттарды индекстеудің алғашқы кезеңіндегі ең үлкен қиындықтардың бірі — әдебиеттегі заттың жаңа ма, әлде бұрын ашылған ба екенін анықтау болатын. Кеңінен танымал химиялық заттар бірнеше жалпы, тарихи, коммерциялық және/немесе қара нарықтық атаулармен белгілі болуы мүмкін, тіпті тек құрылымға негізделген жүйелі номенклатура да әмбебап пайдалы болмады. Химиялық құрылымдық формуланы компьютерде іздеуге болатын кестеге түрлендіретін алгоритм әзірленді, бұл әрбір химиялық затты оның CAS тіркеу нөмірімен тізімдейтін CAS Chemical Registry System қызметінің негізін қалады және бұл жүйе 1965 жылы іске қосылды.^[2]

CAS тіркеу нөмірлері (CAS RN) қарапайым әрі біркелкі келеді, бұл дерекқорларда іздеуге ыңғайлы. Олар ғылым, өнеркәсіп және реттеуші органдар салалары қолданатын әртүрлі номенклатуралар мен пәндер арасында әрбір нақты затқа сенімді, ортақ және халықаралық сілтеме береді. Қазіргі уақытта молекулалардың барлық дерлік дерекқорлары CAS тіркеу нөмірі бойынша іздеуге мүмкіндік береді және ол жаһандық стандарт ретінде қолданылады.^[3]

Пішімі

CAS тіркеу нөмірінің өзіндік мағынасы жоқ, ол CAS ғалымдары затты CAS Registry дерекқорына енгізу үшін анықтаған кезде реттілікпен, өсу ретімен тағайындалады.

CAS RN дефистер арқылы үш бөлікке бөлінеді: бірінші бөлігі екіден жеті санға дейінгі сандардан тұрады,^[4] екінші бөлігі екі саннан тұрады, ал үшінші бөлігі бақылау саны (check digit) қызметін атқаратын бір саннан тұрады. Бұл пішім CAS-қа 1 000 000 000 бірегей нөмірдің ең жоғары сыйымдылығын береді. (Іс жүзінде екінші бөліктің 100 мүмкіндігі сирек қолданылады — бірінші бөлігі бірдей жазбалар бір «пакетте» қосылады және әрдайым дерлік бір-бірімен химиялық байланысты болады.)

Бақылау саны келесідей табылады: соңғы сан 1-ге, оның алдындағы сан 2-ге, оның алдындағы сан 3-ке, т.с.с. көбейтіледі, барлығы қосылады және қосындының 10-ға бөлгендегі қалдығы есептеледі. Мысалы, судың CAS нөмірі — 7732-18-5: бақылама сан 5 былай есептеледі: (8×1 + 1×2 + 2×3 + 3×4 + 7×5 + 7×6) = 105; 105 mod 10 = 5.

Дәлдік деңгейі

CAS тізіліміне (1) химиялық элементтерден тұратын затты сипаттайтын, (2) бар жазбалардан ерекшеленетін және (3) ғылыми әдебиетте кездесетін жазбалар қабылданады. «Ерекшеленетін» деген анықтама бір заттың әртүрлі фазаларын (мысалы, су мен мұзды) қоспайды, бірақ қолданыстағы ұғымдарды нақтылауды (мысалы, көміртегі графит пен алмазға қарсы; қолданыстағы қосылыстың изотоппен таңбаланған түрлері) қамтиды.

Стереоизомерлер мен рацемиялық қоспаларға жеке CAS тіркеу нөмірлері тағайындалады: L-эпинефрин — 51-43-4, D-эпинефрин — 150-05-0, ал рацемиялық DL-эпинефрин — 329-65-7.
Әртүрлі фазалар әртүрлі CAS RN ала алмайды (сұйық су мен мұздың екеуі де — 7732-18-5), бірақ әртүрлі кристалдық құрылымдар алады (жалпы көміртек — 7440-44-0, графит — 7782-42-5, алмаз — 7782-40-3).
Құрамы белгілі немесе белгісіз жиі кездесетін қоспалар CAS RN ала алады; мысалдар: Лейшман бояғышы (12627-53-1) және қыша майы (8007-40-7).
Кейбір химиялық элементтер тотығу дәрежесіне қарай ажыратылады, мысалы, хром элементінің жалпы нөмірі — 7440-47-3, үш валентті Cr(III) — 16065-83-1, ал алты валентті Cr(VI) түрлері — 18540-29-9.
Кейде молекулалардың тұтас кластары бір ғана CAS RN алады: спиртдегидрогеназалар деп аталатын ферменттер класының нөмірі — 9031-72-5. Бұл тағайындау нақты түрде 1.1.1.1 Ферменттік комиссия нөміріне (EC#) сәйкес келеді, ол спиртті дегидрогендеу реакциясын катализдейтін барлық ферменттерді қамтиды.
- Бұл неғұрлым нақты жазбаларды енгізуге кедергі келтірмейді. Мысалы, тін типіндегі плазминоген активаторы (TPA) — EC# 3.4.21.68, оған CAS RN 139639-23-9 сәйкес келеді. Адам TPA-сының рекомбинантты ақуыздық нұсқаларының өзіндік CAS RN нөмірлері бар, мысалы 105857-23-6 (Альтеплаза).

Іздеу

CAS нөмірлерін дерекқорлардан іздеу кезінде сұрау салынған жазбаға жақын туыстас қосылыстардың нөмірлерін де қосқан пайдалы. Мысалы, кокаин (CAS 50-36-2) туралы ақпаратты іздегенде, кокаин гидрохлоридін (CAS 53-21-4) және кокаин сульфатын (CAS 5913-65-5) да іздеген жөн, себебі есірткілік зат ретінде қосылыстың дәл осы формалары кеңірек таралған.

Тіркеу нөмірлері жүйесінің сыны

Соңғы жылдары CAS-тың ешқандай химиялық ақпаратты қамтымайтын реттік нөмірді беру бойынша ақылы қызмет көрсету саласында орныққан монополиясы көп жағдайда оны ақпаратқа жүгінуге арналған код/көрсеткіш ретінде пайдалануды қиындатады.

Тағы қараңыз

EC нөмірі (Фермент комиссиясының нөмірі)
PubChem
SMILES (Simplified molecular input line entry specification)
БҰҰ нөмірі (UN нөмірі - Біріккен Ұлттар Ұйымының қауіпті жүктерге арналған тіркеу нөмірі)

Дереккөздер

↑ American Chemical Society CAS REGISTRY and CAS Registry Number FAQs (ағыл.). Тексерілді, 12 мамыр 2026.
↑ Shively, Eric CAS Surveys Its First 100 Years (ағыл.). Chemical & Engineering News. (June 11, 2007). Тексерілді, 16 сәуір 2024.
↑ Jacobs, Andrea; Williams, Dustin; Hickey, Katherine; Patrick, Nathan; Williams, Antony J.; Chalk, Stuart; McEwen, Leah; Willighagen, Egon et al. (2022-06-13). "CAS Common Chemistry in 2021: Expanding Access to Trusted Chemical Information for the Scientific Community" (in en). Journal of Chemical Information and Modeling 62 (11): 2737–2743.
↑ https://www.cas.org/training/documentation/chemical-substances/checkdig

[1] American Chemical Society CAS REGISTRY and CAS Registry Number FAQs (ағыл.). Тексерілді, 12 мамыр 2026.

[2] Shively, Eric CAS Surveys Its First 100 Years (ағыл.). Chemical & Engineering News. (June 11, 2007). Тексерілді, 16 сәуір 2024.

[3] Jacobs, Andrea; Williams, Dustin; Hickey, Katherine; Patrick, Nathan; Williams, Antony J.; Chalk, Stuart; McEwen, Leah; Willighagen, Egon et al. (2022-06-13). "CAS Common Chemistry in 2021: Expanding Access to Trusted Chemical Information for the Scientific Community" (in en). Journal of Chemical Information and Modeling 62 (11): 2737–2743.

[4] ttps://www.cas.org/training/documentation/chemical-substances/checkdig

[1]

[2]

[3]

[4]