I Қажы Керей

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Jump to navigation Jump to search
Қырым хандығының нышаны - Алтын тарақ таңбасы бар Қырым татарлар туы
Қырым хандығы 15 ғ.

І Қажы Керей(I Hacı Geray, خاجى كراى‎‎ ; Melek Hacı Geray, ملک حاجى كراى‎; 1397 –1466 ж.ш.) — Қырым хандығының негізін қалаушысы. Ол Шыңғыс ханның үлкен ұлы Жошы ханның 13-ші ұлы, көптеген жорықтарға қатысқан Бату ханның інісі Тоқай Темірдің ұрпағы. Кейбір деректерде Қажы Керей бастаған Қырым хандарының арғы атасы Шыңғыс хан заманындағы Керей ханы Тұғырыл ханның (Оң хан) ұрпағы делінеді. Қажы Керейдің билік құрған кеңістігі қазіргі Қырым түбегін негіз етіп, Қара теңіздің солтүстік жағалауын алып жатыр.

1238 жылы Бату ханның моңғолдары Қырымдағы көне билікті талқандады. Содан былай Қырым Моңғол империясының маңызды орталықтарының бірі болған еді. Заман өте келе татарлардың дербестікке талпынысы күшейді.

Қажы Керей Литва князьдігіне қарасты Лида шаһарында туған.[1] Ол жастайынан Литва князьдігінің Алтын ордаға қарсылығын қолдады және 1428 жылы Қырымды басып алып, өз хандығын орнатты және ұзақ уақыт бойы Алтын ордаға қарсы күресіп, тәуелсіз, егеменді ел құруға талпынды. Бұл күрестің өте шиеленісті болғаны сондай, аралықта бір мезгілі хандық тақтан түсіп (1434), тек 1441 жылдан бастап қайтыс болғанға дейін (1466 ж.) билікте болды және дербес Керей ақшасы алғаш рет 1441 жылдан бастап шығарылды. Сөйтіп Қырым Алтын ордадан бөлек дербес хандық болып өмір сүрді.[2]

I Қажы Керей өз патшалығын қалыптастыру үшін елордасын Бақшасарайда жайғастырады. Сол уақыттан бастап Қырым хандары осы орталықта қоныстанды.

Қажы Керейдің 8 ұлы болды, олардың арасында әйгілі Меңлі Керей, Хайдар хан, Нұр Дәулет болды. Бастапөы кезде Қажы Керей хандықты Хайдарға қалтырмақ болған, бірақ ол ордамен ерегесіп, бүлік ұйымдастырмақшы болды деген әңгімемен ханзадалықтан шеттетілген. Хандықты алғашында Меңлі Керей, кейін Нұр Дәулетке қалтырды. Кейін Хайдар билікті тартып алып қысқа мерзім хан болғанымен, Нұр Дәулет оны қудалап, билікті иеленеді.

Қажы Керей кесенесі

Қажы Керей қайтыс болған соң Бақшасарайға жерленген. Ол өз заманында өте сұңғыла, жігерлі, ізгі ниетті хан болғандықтан, өз халқының тәуелсіздігі үшін ақылды күрес жасай білгендіктен татарлар арасында үлкен беделге ие болды. Жұрт оны Мелек — аспан елшісі, періште деп атады.

Алтын тарақ таңбасы[өңдеу]

Қажы Керей қырым татар байрағындағы Алтын тарақ таңбасын Қырым хандығының ресми рәмізі ретінде алғаш белгілеген болатын. Сондықтан Алтын тарақ таңбасы Керей таңбасы деп те аталады. Бұл күндері бұл таңба барша Татардың ортақ рәмізі болып отыр.[3]

Сурет[өңдеу]

Қажы Керей І кескіні

Дереккөздер[өңдеу]

  1. О. Гайворонский. Повелители двух материков, том 1, Киев-Бахчисарай, 2007 г., ст. 13
  2. Олекса Гайворонский «Повелители двух материков», том 1, Киев-Бахчисарай, 2007 г. ISBN 978-966-96917-1-2, ст. 13-30
  3. О. Гайворонский. Повелители двух материков, том 1, Киев-Бахчисарай, 2007 г., ст. 22

Тағы қараңыз[өңдеу]

Gerae-tamga.png Қырым хандары

15 ғасыр
I Қажы КерейНұр ДәулетХайдар ханI Меңлі Керей

16 ғасыр
Мехмед I КерейГазы I ГерайСаадет I ГерайИслям I ГерайСахиб I ГерайДәулет I ГирейМехмед II ГерайИслям II ГерайСаадет II ГерайГазы II ГерайФетих I Герай

17 ғасыр
Тохтамыш ГерайСелямет I ГерайЖәнібек ГерейМехмед III ГерайИнает ГерайБахадыр I ГерайМехмед IV ГерайИслям III ГерайАдиль ГерайСелим I ГерайМурад ГерайХаджи II ГерайСаадет III ГерайСафа ГерайДәулет II Гирей

18 ғасыр
Газы III ГерайКаплан I ГерайДәулет III ГирейСаадет IV ГерайМенгли II ГерайФетих II ГерайСелямет II ГерайСелим II ГерайАрслан ГерайХалим ГерайКырым ГерайСелим III ГерайМаксуд ГерайДәулет IV ГирейКаплан II ГерайСахиб II ГерайШахин ГерайБахадыр II Герай