Темірқазық: Нұсқалар арасындағы айырмашылық

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Навигацияға өту Іздеуге өту
Content deleted Content added
Өңдеу түйіні жоқ
22-жол: 22-жол:
[[Санат:Астрономия]]
[[Санат:Астрономия]]
[[санат:шоқжұлдыздар]]
[[санат:шоқжұлдыздар]]

[[tr:Kutup Yıldızı]]
[[en:Polaris]]

18:59, 2015 ж. қаңтардың 21 кезіндегі нұсқа

Жетіқарақшы мен Темірқазық
Темірқазық жұлдызы төңірегіндегі қозғалыс

Темірқазық — Кіші аю шоқжұлдызындағы 2-ші жұлдыздық шамада көрінетін жарық жұлдыз. Ол дүниенің солтүстік полюсіне жақын орналасқан және солтүстік жарты шардан көрінеді. Темірқазық – үш жұлдыз. Оның ең жарығы айнымалы жұлдыз деп есептеледі. Қазіргі темірқазық Кіші аю α жұлдызы.

Әдетте ауырлық күштің әсерінде бір жұлдыздың өз өсінде айналуы кеңістікте өзгеріс туғызса, оны әдетте өстік прецессия (axial precession) деп атайды. Жершарының айналу өсінің өзгеруіне ілесіп оның Темірқазығы да түрліше болған. Шамамен 4800 жылдың алдында, Темірқазық жұлдызы Айдағар α жұлдызы болған. Ежелгі грекияда Темірқазық Кіші аю β жұлдызы болды. 2100 жыл өткенде қазіргі Кіші аю α мен темірқазық бағытының бұрышы ең кішкене болды (27'38"). Яғни, жер үшін қозғалмайтын полюс жұлдызы есептеледі.

31 ғасырдан кейін Цефей γ жұлдызы жер шарының Темірқазығы болады. 14000 жыл шамасында уақыт өткен соң Лира α жұлдызы жер шарының темірқазығы болады.

Темірқазық жұлдызының маңызы

Солтүстік жартышардағы жұлдыздар ағыны, ортада Темірқазық

Темірқазық жұлдызы ғарыштық жетектеуіш (аспан денелерін күзету арқылы бағытты ажырату) жолбелгісі есептеледі. Онымен алыс сапарға шығушылар, теңізшілер жақсы таныс болған. Қазақта "Темірқазықты білсең жолыңнан адаспайсың" деген мәтел бар. "Компас" секілді бағыт айыру құралдары болмаған замандарда солтүстік жарты шардың адамдары түнде көбінесе Темірқазыққа қарап барар бағытын тапқан.

Қазақ әдебиетінде кездесетін Темірқазық тақырыбы

Темірқазықтың навигациялық жұлдыздар санатына жатуы ғана емес, оның қашанда бір тұстан көрінуі көптеген халықтардың мәдениетінде өзіндік маңызды орынға ие болған.

Қазақ мифологиясында Темірқазық пен жетіқарашы ертегісі айтылады.

Қазақтың жауынгер ақыны Махамбет Өтемісұлы өзінің "Ерлердің ісі бітер ме" деген өлеңінде "Темірқазық жастанбай, қу толағай бастанбай" дейді. Мұндағы Темірқазық жастану, сол жұлдызы самсыған түнде батырлардың далаға түнеуі мағынасын береді. Ондайда адам басы бейне қу толағай секілді қатып қалады дегенді айтса керек.