Алма

Алма
Алма
Ғылыми топтастыруы
Дүниесі: Plantae Бөлімі: Magnoliophyta Табы: Magnoliopsida Сабы: Rosales Тұқымдасы: Rosaceae Кіші тұқымдасы: Maloideae Тегі: Malus Түрі: M. domestica
Екі-есімді атауы
Malus domestica

Алма (лат. malus) — раушан гүлділер тұқымдасына жататын, өте кең тараған жеміс ағашы.

Табиғи алманың жер шарында 36 түрі белгілі, олардың 10 — 12-сінің шаруашылықтық маңызы бар. Қазақстанда, негізінен, Сиверс алмасы, Недзвецкий, қырғыз алмасы өседі. Алманың жаздық, күздік, қыстық сорттары бар. Алма ағашының өмір сүру ұзақтығы 20—100 жыл, биіктігі 3—10 м болады. 3—12 жылда жеміс береді, әр гектардан шамамен 100—300 ц өнім алынады. Тұқымынан және өсімді (вегетативті) жолмен көбейеді. Тұқымынан көбейту бұлама алуда және селекцияда қолданылады.

Алманы көбейту кейде ұластыру арқылы да жүргізіледі. Қазақстанда алманың 40-тан астам сорттары аудандастырылған, оның 20-сын (Салтанат, Іле, Алатау шапағы, Алматы т.б.) қазақ селекционерлері өсіріп шығарған. Алма жемісі тасымалдауға, сақтауға жарамды, тағамдық заттарға бай, дәмді келеді, әрі жақсы өңделеді. Алма құрамында 83—88 % су, 7,5—16 % қант, 0,2—0.8 % қышқыл, 9,5—18,5 % құрғақ қалдық, 0,28—1,0 % илік заттар, А, В₁, В₂, В₆, С, РР дәрумендері, көптеген минералды заттар бар. Шырынынан шарап, сусын дайындалады, жемісін емдік дәрі ретінде де, адам ағзасын ауыр металл заттардан тазалауға, қан бұзылу және жүрек ауруларын емдеуге қолданады.

Алманың зиянкестері: алма жегіші, алма биті, шие бізтұмсығы, гүл жегіш. Алма аурулары: алма қотыры, ақ ұнтақ, жеміс шірігі, т.б. ^[1]

• 
• 
• 

Өсімдік туралы

Алма ағашының сұрыптарына қарай өмір сүру ұзақтығы 20-100 жыл, биіктігі 3-10 м аралығында, 3-12 жылда жеміс береді. Жаздық, күздік, қыстық сұрыптары болады. Жаздық сұрыптары еккеннен кейін 3-4 жылдан соң жеміс бере бастайды. Толық жеміс беру мезгілі 15-20 жыл. Ал, 30-35 жыл өткен соң мұндай сұрыптардың жеміс беруі нашарлай бастайды. Жаздық, күздік, қыстық сұрыптарды іріктеп алу тәртібін орындамау, қандай да болсын бір түрін көбейтіп жіберу – әсіресе, өнімді жинаған, сақтаған, өңдеген кезде көптеген қиыншылықтар туғызады. Бақшада мейлінше көп сақталатын қыстық сұрыптарға едәуір орын берілгені дұрыс.

Қолданылуы

Алма құрамында су, қант, қышқыл, А, В1, В2, В6, С, РР дәрумендері, көптеген минералды заттар бар. «Күнде кешкісін бір алма жесеңіз, дәрігер қажет емес», – деген мақал алманың қаншалықты пайдалы екендігін білдіреді. Сонымен қатар, алма шырыны адам ағзасын ауыр металдардан тазартуға, қан бұзылу және жүрек ауруларын емдеуге қолданылады. Алма жемісі тасымалдауға, сақтауға жарамды. Алма жемісінен шырын, тосап, компот, джем, қақ жасалады. Сондай-ақ тамақ, кондитер және иіс су өнеркәсібінде қолданады. Алманы күнделікті тағамға, салаттарға қосып пайдаланады.

Алма мусы

Алманың әсіресе қышқыл сорттарын тазалан жуып, шанышқымен түйрел тесіл, табаға салады да, 15—20 минутқа духовкаға қояды. Піскен ыстық алмалы үккіштен өткізіп, оған суытылған қант сиропын құйыл, жұмыртқаның ақ уызын қосып, көпіршіп қоймалжың болғанша жақсылан араластырады. Егер қышқылы кем болса, онда оған лимон шырынын.(1/2 шай қасық) қосу керек. Дастарқанға салқындатып қояды. 500 г ал маға: 2 / 3 стақан құмшекер мен 3 жұмыртқанын ақ уызы керек.

Алма пудингісі

Алманы тазалап жуып, тат баспайтын пышақпен өзегі мен қабығынан тазартыл, әр алмалы 4-ке бөліп, сары май салынған табала аздап қуыру қажет. Сонан соң шамалы суығаннан кейін қамырмен (бидай ұнына құм шек ер және ас содасын қосып, жақсылан араластырып, май, жылы сүт пен жұмыртқа қосады) араластыру керек. Алма қосылған қамырлы май жағылған және кепкен нан себілген табаға салып, бетін тегістеп, духовкаға қойып, 30 минут пісіреді. 800 г алмаға:

• 2 1/4 стақан ұн
• 1/2 стакан құмшекер
• 2 ас қасық сары май
• 1 / 2 стақан сүт
• 2 жұмыртқа
• 1—2 шай қасық сода керек

ал тұз әркімнің қалауынта салынуға тиіс.

Ңамырға оран ніеірген алма

Иленген қамырлы жанды (қалыңдығы 1—2 ем), сосын оны төрт бұрыштал, алма орауға болатындай шамамен кеседі. Алманы тазалан жуып, ортасындағы өзегінен арылтыш, өзектің орнына құмшекер себеді де жаңағы жайылған қамырға орап, үстіне құмшекер сеуіп, суланған қаңылтыр табаға салады. Әр алманың үстіне бес жұлдызшалап қамыр салып, оның бетіне жұмыртқа уызын жағыл әсемдеуге болады. Қаңылтыр табаны ыстық духовкаға қойып, 10—15 минут өткеннел кейін, отын басып, тағы .8—10 минут ұстау қажет. Тағам дайын болған кезде оны қалақпен немесе ұшы доғал келген пышақпен табадан алып, бетіне қант себу керек. Бұл — ыстық немесе салқын к үйінде де жеу ге болатын тағам.

Жаңғақ қосқан алма

Жұмыртқаға құмшекер қосып, әбден ақкөбік болғанша араластырып, оған өсімдік майып, ұн, аршылған алма (үгін), майдаланған жаңғақ, лимонның қабығын немесе оның үгіндісін қосады. Қоспаны араластырады, оны май жағылып және ұн себілген шойын табаға салып пісіреді. Піскен тағам суытылып, бетіне қант себіліп, бірнеше бөлшекке кесіліп, сонан соң дастарқанға қойылуға тиіс. 2 стакан ұнға:

• 2 жұмыртқа
• 1 1/4 стакан құмшекер
• 1 стакан өсімдік майы
• 1/2 стакан жаңғақ
• 1 шай қасық үгітілген "дәмдеуіш қабық
• 1/2 лимон қажет.

Алма су сылы

Алмалы жуып, өзегінен тазартыл, үккішпен үгіп, шырынын алады. Сол шырынға құмшекер сеуіп, қайнатыл, көзі тар сүзгіштен өткізіп, сонан соң аз ғана суытыл қою керек. Ыдыстың түбіңе жиналған тұнбасын иі ай қалтпай. ептеп құйын алады. Осы әдіспен мүк жидегінен шырын дайындал, оны алма шырынымеи араластырып, құмшекер, қайнаған су, ванилин қосып, салқындату керек. 500 г алмаға:

• 200 г мүк жидегі
• 100 г құмшекер
• 1 стакан су
• бір шымшыма ванилин қажет.

Жібітілген алма

Жібітуге қышқыл дәмі бар, орташа және ұсақ ал мал ардың күздік және қыстық сорттары (Антоновка, Анис, Литовский пепин, Осеннее полосатое) пайдаланылады. Ашық түсті алмалар мен оның жаздық сорттары, жібітуге жарамсыз. Алманы жинап алған соң 15 күннен кейін жібітсе, оның сапасы онан сайын арта түседі. Жібітерден бұрын алмалы ірі-ұсағына қарай іріктеп, з ақы мд алған алмалар бөлек алынуға тиіс. Алманың сортын бөлектел қатар-қатар етіп қойып, әрқайсысы^ 30—50 кг-дық бөшкелерге салады (қыш ыдысқа салып та жібітуге болады). Бөшкені алма саямастан бұрын ыстық сумен жуу керек. Содан кейін оған алмалы қатарлан салып, оның ең астыңғы қабатына және жан-жағы на, бетіне, ыстық суға жуылған қара бид айдың немесе бидайдың сабанын төсейді. Сонда жібітілген алма әдемі сарғыш түске еніл, дәмі жақсарады. Алмалы бөшкеге саларда арнайы қоспалар (бір бөшкеге: 150 г эстрагон, 250 г шие жапырағы немесе қара қарақат жапырағы) салуға болады. Алма толтырылған бөшкенің қақпағын жақсылан жауып, арнайы қалдырылған саңылау арқылы тұздық құяды. Саңылаулы тығынмен онша тығыздамай жауып, 150С температурада 5—6 күн ұстап, көбіктенген кезде саңылаулан көбіғін алып, жаңа тұздық құнды (өйткені алма көп ылғал қажет етеді) да, саңылаулы тығыздал жабады. Сөйтіп алмайы мұз үстінде немесе жертөледе 2СС мен 50С аралығында сақтайды. Жалпы алма сақталатын жердің температура 120 С-тан аспауы тиіс. Жібітілген алманы 30—40 күннен кейін жеуге келеді. Оны көкөніс салатын, «провалсаль» капустасын жасау үшін, сондай-ақ гарнир ретінде пайдалануға болады. 10 л тұздық дайындау ға: 9,5 л су, 250 г құмшекер (қанттың орнына 2 есе бал немесе сірне салуға болады), 150 г тұз, 150 г қара бидай ұнын пайдаланады.

Алма джемі

Джем дайындау үшін алмай ың кез келген сорты жарайды. Әсіресе Антоновка, Папировка, Анис сорттарын пайдаланған жөн. Алманы жуып, бөлшектел турап, өзегінен тазартыл (қарай май тұрып), оны сірке сумен аздап қышқылдандырылған немесе тұзды су құйылған ыдысқа салады. Сосын оны алма қайнатылатын ыдысқа аударып салып, су құйыл (1 кг алмаға 2—2 стақан су) қайнату қажет. Қайнатқан кезде, оны үнемі ар аластырып отыру керек. Алмалы қайнату уақыты 10—15 минуттай аспауы тиіс. Егер суы аз болса, тағы 1 стакан су құюға болады. Алмалы оттан түсіріп, оған құмшекер немесе қант сиропын қосып, қайтадан отқа қойып (араластыра отырып) тағы 30 минут қайнату қажет. 1 кг тазартылғал алмаға: 1,2 кг құмшекер мен 2,5 стакан су керек.

Сілтемелер

• Гүлстан, өсімдіктер туралы сайт

Пайдаланған әдебиет

Қ 74 Құлжабаева Г.Ә.;«Өсімдіктер әлемі» оқу-әдістемелік кешені, Жемістер: Дидактикалық материал. - Алматы, 2011. - 16 б;ISBN 978-601-7237-31-8