Интрузия

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу
A Yool DevilsTower 04Sep03 exif.jpg

Интрузия — жердің терең қабаттарындағы байырғы қуыстарға, ішкі қысудан пайда болған бос кеңістерге магманың көтерілуі. Интрузияның түрі жайпақ төмпешіктерге, жалпақ немесе күмбез тәріздес массивтерге ұқсайды. Интрузияның көлемі өте үлкен де болуы мүмкін, кейде ауданы жүздеген шаршы километрге жететін жерді алып жатады. Олар жер бетіне тек қана өзін жауып жатқан шөгінді жыныстардың қабаты денудациялық процестердің әсерінде бұзылып жуылып-шайылғанда ғана шығады. Интрузия қатпарлы тау жоталарының ядроларында да ұшырасады. Интрузия деп жалпы тереңдегі магмалық жыныстардың массаларын түсінеді.

Екінші анықтама: Интрузия — балқыған магманың жер қыртысы қат-қабатына ену процесі.

Интрузиялық таужыныс[өңдеу]

Магманың жер қыртысы қойнауларында кристалдануы нәтижесінде қалыптасқан толық кристаллы магмалық таужыныс. Магманың бірте-бірте суынуымен орайласа отырып, жоғары дәрежелі қысымдар жағдайында және ұшпа құрамбөліктердің белсенді түрде араласуымен өтетін интрузиялық таужыныс қалыптасу процесі сол таужынысты құрайтын минералдардың толықтай кристалдануына бірден-бір жағдай туғызады. Сондықтан да интрузиялық таужыныстар әдетте ірі кристаллы құрылымдармен сипатталады. Синонимі: полутәндық таужыныс.

Интрузиялық (немесе эффузиялық) кешен[өңдеу]

Бір ғана магма ошағы есебінен қалыптасқан түрлі құрамды (ультранегізді таужыныстардан бастап қышқыл таужыныстарға дейін) интрузиялық (немесе эффузиялық) таужыныстардың толык жиынтығы; бұл жиынтыққа кіретін магмалық таужыныстар тектес таужыныстар ретінде тектоникалық құрылым өңірінің нақтылы аудандарында ғана ұшырасуы және геологиялық көнелігі түрғысынан тетелес болуы шарт.

Интрузиялық шоғыр[өңдеу]

Көлбеу бағытта көлбей көсілген яки онша деформацияланбаған таужыныс қабаттарының аралығына сыналай еніп жалпақ қойнауқаттар құрайтын интрузиялық дене. Синонимдері: силл және қойнау-қаттық интрузия.

Интрузиялық-анатексистік гранитоидтер[өңдеу]

Палингендік-метасоматиттік, кейде анатексистік не палингендік гранит түзілім процесі орнынан басқа жаққа ауысқан балқыманың кристалдану нәтижесінде қалыптасқан гранитоидтер. Интрузиялық-анатексистік гранитоидтер эпидот-амфиболиттік, амфиолиттік, кейде гранулиттік фациялар жағдайында қалыптасады. Оларға антиэвтектикалық құрам, фемалық және сиалдык минералдардың тепе-тендіксіз қатынастары, такситтік бітім, субстраттың көптеген қалдықтары тән.

Интрузиялық-реоморфтық гранитоидтер[өңдеу]

Серпімділік шегінен асқан тангенциал қысым жағдайында, не сұйық фазаның (балқыма не ерітіндінің) қатысуынан туатын гравитациялық түрақсыздықтан жылжымалы және пластикалы жағдайға өтуден қалыптасқан минералдық массаның интрузиялары. Интрузиялық-реоморфтық гранитоидтер мигма-плутәндар мен гранит-гнейстік күмбездердің құрамында болады. Интрузиялық-реоморфтық гранитоидтерге флюидалдық бітім, катаклаздық құрылым, минералдарының құрылымдық- оптикалық қасиеттерінің өзгермелілігі, минералдық геотермометрмен анықталған палеотемпературасының төмендігі (350— 500°С) тән. Физикалық-химиялық жағдайы бойынша, интрузиялық-реоморфтық гранитоидтер дің қалыптасуы метаморфизмнің эпидот-амфиболиттік, амфиболиттік фацияларына сәйкес келеді.[1]

Тағы қараңыз[өңдеу]

Пайдаланған әдебиет[өңдеу]

  1. Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Геология— Алматы: "Мектеп" баспасы", 2003.ӀSВN 5-7667-8188-1 ӀSВN 9965-16-512-2



  • Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.