Нацизм

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу
Flag of the NSDAP (1920–1945).svg

Нацизм - [лат. natio - ұлт] - 1933- 1945 жж. гитлерлік Германияның идеологиясы мен тәртібі. "Нацизм" ұғымы арийлік нәсілдің басқа ұлттар мен халықтардан артықшылығын уағыздаған Германия фашистік Национал-социалистік партиясының (НСДАП) атауынан шықты. Герман фашизмі (национал-социализм) XX ғ. адамзат тарихындағы ең қасіретті соғысты бастады. Оның билігі күшке табынушылықты тірілтіп қана қоймай, бүтін бір ұлттарды нәсілдік- саяси белгілеріне қарай қырып-жоюды қалыпқа айналдырды. Әдетте нацизмді фашизммен теңдестіреді. Ал айда Fashio "бірлестік" немесе "одақ" дегенді білдіреді, фашистер - ол "одақтастар", ал фашизм "одақтастық". XIX ғ. бұл сөзді республикандық, кәсіподақтық және социалистік топтар өздерінің басқа партиялардан ерекшелігін көрсету үшін қолданды. XX г. басында бұл символды итальяндық оңшылдар пайдаланды. 1917 ж. бастап итальян парламентінің оң қанаты "Ұлттық қорғаныс Одағы" деген атпен бірлесті. 1915 ж. негізі қаланған "Төңкерістік іс-әрекеттер Одағы" және 1919 ж. Муссолини ұйымдастырған соғыс ардагерлері одағынан - "Күрес Одағы", кейіннен 1921 ж. Ұлттық фашистік партия аталған фашистік партия пайда болды. Нацизм - ең алдымен "герман фашизмі". Нацизм "бастапқы" итальяндық фашизмнен елеулі түрде ерекшеленеді. Итальян фашистік партиясына ұқсап, Германияның Национал-социалистік жұмысшы партиясы да соғыстан кейінгі жылдардағы экономикалық және қоғамдық дағдарыстар жағдайында пайда болды. Бұл партияның тарихы, құрылымы, бағдарламасы, саяси тәжірибесі, тіпті, идеологиясы оның итальяндық бейнесін елестеді. 1922 ж. национал-социализм "фашизм" атауына орынды ие болды. Партия бағдарламасының негізгі құрамдас бөлігі антисемитизм болды. Бұл антисемитизм нәсілдік идеологиясын сылтауратты, басынан национал- социалистерді фашистерден ажыратып қарайды.


Фашизм мен национал-социализмнің арасындағы ұқсастық әлеуметтік және идеологиялық салада ғана емес, сырт келбетінен де, саяси тәжірибесінен де байқалады. Партия әскери сипатта ұйымдасып, құрылды, мундирлер киген және ішінара қаруланған бөлімдерге арқа сүйеді. Национал-социализмнің шарықтауына экономикадағы және қоғамдық өмірдегі дағдарысты құбылыстар, Германиядағы ұсақ буржуазияның басым бөлігінің аңқаулығы мен фашистік емес, антифашистік қоғамдық күштердің және партиялардың қателігі себеп болды. Нацистер билікке лаңкестік және жалған заңдылықты әдістермен келді. Сот органдары саяси және нәсілдік тұрғыда ұнамсыз соттардан және прокурорлардан аршылды, "саяси қылмыстары" үшін жаза ауырлатылды. 1934 пен 1944 жж. аралығында барлығы шамамен 13000 адам өлім жазасына кесіліп, олардың басым көпшілігі орындалды. Германияда және олар басып алған Еуропа елдерінде еврейлерге жала жабудың, шеттетудің, азаматтығынан айырудың, тонаудың және қудалаудың жекелеген кезеңдері холокостың алғышарттарын қалыптастырды. 1942 ж. 13 наурызда "сығандармен қарым-қатынас жасау туралы нұсқау" орнатылғаннан кейін, "еврейлерге қатысты ерекше нұсқауларды" "сығандарға қатысты да қолдану жөнінде" үкімімен 500000- нан 600000-ға дейін цыгандар Освенцимде және екі лагерде газбен уландырылды. 1933 ж. Германияның көпшілік антифашистері "Гитлер соғысқа аттанбақ!" деп мәлімдеді. Алайда, Батыс және Шығыс Еуропаның мемлекет қайраткерлері немқұрайлық танытып, иектерінен ары аса алмай, нацизмді бітімгершілік саясаты арқылы реттеп, дамуын тежеуге болады деп сенді. Нацистердің қасіретті қылмыстарының салдарының ғаламдық ауқымын әлемге көрсеткен, басты әскери қылмыскерлердің үстінен жүргізілген (1945 ж. қараша - 1946 ж. қазан) Нюрнберг процесінің мәні зор болды.

[1]

Пайдаланған әдебиет[өңдеу]

  1. Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3