Омыртқасыздар

Invertebrata

Омыртқасыздар (Invertebrata) — омыртқасыз жәндіктер тобы.^[1] Омыртқасыздарды түрлері өте көп, мәселен:

• тікентерілілер — 5 000,
• буынаяқтылар — 50 000,
• ұлулар — 104 000,
• құрттәрізділер—4 000,
• құрттар—19 000,
• шекқуыстылар — 9 000,
• бұлттар (губкалар) — 5 000,
• қарапайымдар — 15 000,
• ал насекомдардын өзі ғана — 750 000 түр, сөйтіп барлық омыртқасыздардың 950 000 астам түрлері бар. Осыларды зерттеудің және білудің ғылымға да, халық шаруашылығына да, денсаулық сақтау үшін де маңызы өте зор.

Тарихы

Омыртқасыздардың қай кезде пайда болғаны туралы дәл дерек жоқ, бірақ қарапайымдылар кембрийге дейін, бір клеткалы организмдерден көпклеткалылардың осыдан 1 млрд. жыл бұрын пайда болғаны белгілі. Жануарлар патшалығын бір жүйеге келтіруде Ж.Б. Ламарктың еңбегі зор. Ол 19 ғасырдың басында жануарларды: Омыртқасыздар және омыртқалылар деп 2 топқа бөліп, оларды сатылай орналастырды. Тірі организмдер құрылысының күрделілене түсуін Ламарк градация (жоғары көтерілу) деп атап, мұны олардың іштей прогреске ұмтылушылық қабілетінен болады деп түсіндірді. Қазіргі кезде Омыртқасыздардың 2 млн-нан астам түрі 22 типке бірігеді: саркомастигофоралар, споралылар, микроспоридиялар, инфузориялар, тақталылар, губкалар, ішекқуыстылар, ескектілер, жалпақ құрттар, немертиндер, жұмыр құрттар, скребнилер, буылтық құрттар, буынаяқтылар, онихофоралар, моллюскалар, қармалауыштылар, тікентерілілер, погонофоралар, қылтанжақтылар, жартылай хордалылар және книдоспоридиялар немесе миксоспоридиялар (Myxosporіdіa). Бұлардың 1 мыңға жуық түрі белгілі, бұлар тіндік және қуыс аралық паразиттер болып табылады. Тін арасында тіршілік ететіндері диам. 1 – 2 см-дей цитоплазмаға толы циста түзеді. Оның ішінде өте көп ядролар (вегетативті және генеративті) болады. Вегетативті ядролар зат алмасу, белокты синтездеу, өсу, т.б. қызметтер атқарады. Генеративті ядролар көбею процесіне қажетті екі спораға бастама береді. Барлық ядролар диплоидты, тек спора қалыптасқан кезде ядроның бөлінуі мейоз жолымен жүреді, соның нәтижесінде спора түзетін ядролар гаплоидты болады. Спорадан шыққан екі ядролы, амебатәрізді ұрықтың екі ядросы қосылып, қайтадан диплоидты түрге айналады. Спора ішіндегі ұрықтың екі ядросының гаплоидты болуы – книдоспориялардың споралылардан ерекшелігі болып саналады. Омыртқасыздардың табиғатта алатын орны зор. Олардың бірқатар түрлері пайдалы, азық-түлік, әр түрлі өнеркәсіп шикізаты өнімдерін береді, ауыл шаруашылығы дақылдарының тозаңдандырушылары, топырақ түзушілер, азық қорлары, органикалық заттардың ыдыратушылары болса, сонымен қатар ауыл шаруашылығына көп зиян келтіреді, адамға және жануарларға ауру таратушылар, ауруды қоздырушылар және тікелей паразиттер болып табылады.^[2]

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
2. Қазақ энциклопедиясы, 7 том 6 бөлім