Фонема

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу
Тіл бірліктері
Деңгейлер бойынша

Сол жақта «эмикалық», оң жақта — «этикалық» бірлік көрсетілген. Түспен бейбелгілік біржақты бірліктер бейеленген.


Фонема (грек, рһопета дыбыс) — сөздер мен морфемаларды бір-бірінен мағына және форма жағынан ажыратуға көмектесетін тілдін дыбыстык жүйесіндегі негізгі типтік бірлік, ягни дыбыс типі.

  • Мысалы: казак тілінде сөздің бір дыбысынын түрленуі (мол — кол — сол — жол — бол — тол); біркатар дауыссыздардын жуан буында жуан, жіңішке буында жіңішке айтылуы (ыс — іс, ас— ее); бір дыбыстың артык келуі (он — тон, ал — бал) сөздерді мағына және форма жағынан бір-бірінен ерекшелеп тур. Фонемалы тілдерде Фонема саны эр түрлі болады.
  • Мысалы, казак тілінде 9 жалаң дауысты Фонема, 25 дауысыз Фонема болса, орыс тілінде 6 дауысты, 35 дауыссыз Фонема бар.

Фонема варианты орыс вариант фонемы — кара Аллофон.

Фонема вариациясы[өңдеу]

Фонема вариациясы (латvariatoөзгеру) орыс вариация фонемы — фонемалардын косымша варианттарынын (аллофондардың) жалпы атауы. Олар негізгі вариантка карама-карсы койылып каралады. Бул күбылыс орыс тіліне тән.

Фонемалардын айырым белгілері[өңдеу]

Фонемалардын айырым белгілері орыс. различительные признаки фонем — фонемаларды бір-бірінен ажырататын белгілер.

  • Мысалы: т—ддыбыстарынын айырым белгілері — олардын бірінін ка/ан, екіншісінін уяң екендігі, с—з дыбыстарының айырым белгілері — бірінің шүғыл, екіншісінін ызың, а—ә дыбыстарының айырым белгілері — олардын жуан-жіңішке екендігіне байланысты.

Жалғы тіл білімінде фонемалардын дифференциалдык[өңдеу]

Жалғы тіл білімінде фонемалардын дифференциалдык (латdifferensажырату) белгілері деп аталады. К. Айырым белгілер.

Фонемалардын жұптас жіктері[өңдеу]

Фонемалардын жұптас жіктері (латbinariusжүп) орыс бинарная классификация фонем— дыбыстардын жуан-жінішке, ерінлік-езулік, ашык-кысан, катан-уян, үнді-үнсізт. б. жүпталып жіктелуі.

Фонемалардын негізгі белгілері[өңдеу]

Фонемалардын негізгі белгілері орыс основные признаки фонт — фонемалардын варианттарына ортак, фонетикалык өзгерістерге ұшырамайтын негізгі белгілері.

  • Мысалы: а фонемасынын негізгі белгілері: ашык, тіл арты, езулік екендігі.

Жалпы тіл білімінде Фонемалардын конститу- тив белгілері (лат.constitutioорнату, аныктау) термині колданылады. К,. Фонемалардын, айырым белгілері.[1]

Пайдаланған әдебиет[өңдеу]

  1. Тіл білімі терминдерінін түсіндірме сөздігі — Алматы. "Сөздік-Словарь", 2005. ISBN 9965-409-88-9