Янцзы

Уикипедия жобасынан алынған мәлімет
(Чаңжәң бетінен бағытталған)
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу
Янцзы
zh/长江
Өзеннің ағысы Нанкиннің тұсында
Өзеннің ағысы Нанкиннің тұсында
Сипаттамасы
Ұзындығы 6300 км
Су алабының
ауданы
1808500 км²
Су алабы Шығыс-Қытай теңізі
Өзендердің
су алабы
Янцзы су алабы
Су шығыны 31900 м³/с
Бастауы
 · Орналасқан жері Тибет
Сағасы
 · Орналасқан жері Шығыс-Қытай теңізі
 · Координаттары Координаттар: 31°23′37″ с. е. 121°58′59″ ш. б. / 31.393611° с. е. 121.983056° ш. б. (G) (O) (Я)31°23′37″ с. е. 121°58′59″ ш. б. / 31.393611° с. е. 121.983056° ш. б. (G) (O) (Я)
Еңістігі 0 м/км
Орналасуы
Ел Қытай
Map of the Yangtze River.gif

Янцзы, (長江|长江, Cháng Jiāng, Чанцзян) - "ұзын өзен"[1] кейде "көк өзен" [2] (ағылш. Blue River) немесе "сары өзен"[3] деп еуропалықтар аударады– Еуразия құрлығындағы ең ұзын және мол сулы өзен, Қытай жерінде[4]. .

Географиялық сипаттамасы[өңдеу]

Ұзындығы 5800 км, су жиналатын алабының аумағы 1808,5 мың км2.

Бастауын Тибет таулы қыратының орталық бөлігіндегі 5500 метр биіктіктегі Тангла және Кукушили жоталарындағы мұздықтардан алып, Шығыс Қытай теңізіне атырау жасап (ауданы 80 мың км2) құяды.

Янцзы аңғар, арна және ағын ерекшеліктеріне қарай 3 бөлікке бөлінеді:

  • жоғарғы ағысы – бастауынан Ибинь қаласына дейін (2700 км),
  • орта ағысы – Ичан қаласына дейін (1020 км)
  • төмен ағысы – атырауына дейін (2080 км).

Жоғары ағысында терең, тар шатқалмен су құлама жасап ағады, еңісі 5 мың метрден асады.

Орта ағысы қырқалы Сычуань қазаншұңқыры және қатпарлы жоталар үстімен өтеді, еңісі 251 метр, орташа ені 300 – 600 метр, шатқалдардағы тереңдігі 80 – 110 мтр, ағыс жылдамдығы 5 – 7 м/с.

Төмен ағысы аллювийлік Цзянхань және Солтүстік Қытай жазығының оңтүстік бөлігімен ағады. Еңісі 80 метр, орташа ені 600 метрден 2 км-ге дейін, ағыс жылдамдығы 1 м/с. Ірі салалары Ялунцзян, Миньцзян, Цзялинцзян, Ханьшуй (Цзюйхэ). Оң жақ жағалауындағы Дунтинху, Поянху көлдері өзеннің су ағысын реттеп отырады. Орташа су ағымы 34 мың м3/с; су режимі муссондық; жазда су деңгейінің ауытқу шегі жазық бөлігінде 10 метрге дейін көтеріледі. Янцзы және оның салаларында су тасқынынан қорғану үшін ұзындығы 2,7 мың км-дей көтерме бөгеттер (дамбылар) тұрғызылған. Өзеннің тек жоғары бөлігі ғана қатады, 2850 км бойы кеме жүзеді. Төмен бөлігі Ұлы каналмен жалғастырылған. Теңіз суының көтерілуі сағасынан 700 км-ге дейін таралады. Янцзы жыл сайын 280 – 300 миллион тонна тасындылар мен тосқындарды шайып әкетеді. Егістік (негізінен күріш алабы) суаруға пайдаланылады. Янцзы – Қытайдың басты су магистралі. Алабындағы су жолының жалпы ұзындығы 17 мың км. Өзен бойында Нанкин, Ухань, Чунцин, Чэнду, т.б. өнеркәсіп орталықтары, атырауында Шанхай қаласы орналасқан[5][6]. .[7]

Тармақтары[өңдеу]

Янцзы тармағында 700 өзен бар. Ең ірілері:

Орта айлық су шығыны (64 жылдың мәліметтері бойынша)[өңдеу]

Янцзы өзеніндегі ірі қалалар[өңдеу]

Qutang Gorge on Changjiang.jpg GTigre03.jpg Yangtze at First Bridge.jpg 长江源头.jpg
Янцзы Нанкин қаласының тұсында Таңгула мұздықтары өзен қайнар көзі болып табылады

YangtzeWuhanFirstBridge.jpg

Сілтемелер[өңдеу]

Дереккөздер[өңдеу]

  1. Schuessler, Axel (2006), ABC Etymological Dictionary of Old Chinese, Abc Chinese Dictionary Series, University of Hawaii Press, p. 306, ISBN 0824829751, http://books.google.com/books?id=nIvqAC7FNBQC&pg=PA306 
  2. Янцзы в БСЭ
  3. Room, Adrian (2003), [http://books.google.com/books?id=PzIer-wYbnQC&pg=PA395 Placenames of the world: origins and meanings of the names for over 5000 natural features, countries, capitals, territories, cities, and historic sites Edition reprint, illustrated], McFarland, ISBN 0786418141, http://books.google.com/books?id=PzIer-wYbnQC&pg=PA395 
  4.  (қыт.) Accessed 2010-09-10
  5. Three Gorges Dam, China : Image of the Day. earthobservatory.nasa.gov. Тексерілді, 3 қараша 2009.
  6. International Rivers, Three Gorges Dam profile, Accessed August 3, 2009
  7. «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, X том