Юань Ши

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу

Юань Ши, Yuan shі – кітап аты. Қытайдың классикалық ресми жылнамалық (хронологиялық) тарихи еңбектерінің бірі. “Юань ши” – қытай тілінен орыс тілінің фонетикасы бойынша тікелей дыбыстық аудармадан алынған атау. Қытай тілінде “Юань” – Юань империясы дегенді, “ши” – тарих дегенді білдіреді. Сондықтан ол қазақ тіліндегі әдебиеттерде өз мағынасымен “Юаньнама” немесе “Юань империясының тарихы” деп те қолданылып жүр. Моңғолдар 1271 ж. құрған Юань империясын қытайлар 1368 ж. биліктен тайдырып, Мин империясын құрды. Сол жылы патша жарлығы бойынша Сун Лян Юань империясы тарихын жазуға жетекші болады. Қолжазба екі рет қайта жазылып, 1370 ж. аяқталады. Юань Ши қолжазба бойынша 210 томнан (бума) тұрады. Онда Моңғол империясын құрған Шыңғысханнан бастап, Юань империясының соңғы императоры болған Тұқа – Темірдің (Тоғон Тэмир) соңғы жылына (1368) дейінгі 162 жылдық тарих жазылды. Оған пайдаланылған негізгі дерек көздері: Ордадағы күнделік хаттамалар, заң-жарлық ережелер, әдеби жинақтар мен нақтылы әлеуметтік тексеріп-зерттеу материалдары. Аталмыш еңбек жылнама жазудың дәстүрлі жүйесі бойынша төрт салаға бөлініп жазылған. 1) Бын чжи (Bіn Jі – Негізгі баяндар) 47 бумадан (томнан) тұрады. Онда Темучин (Шыңғысхан) және оның әулеттерінің өмірбаяндары мен қоғамдық іс-әрекеттері жазылған; 2) Чжэ (Zhі – деректер) 58 бумадан тұрады. Мұнда патшалықтың қоғамдық саяси құрылымдары, жоғары мансап дәрежелері, географиялық әкімшілік бөліктер, әлеуметтік қатынастар, аспан мен жер жөнінде айтылған аңыздар және нақтылы қоғамдық өмірде болған ірі оқиғалар мен құбылыстар баяндалған; 3) Бяу (Bіao – кесте немесе таблица) 8 бумадан тұрады. Онда ханзадалардың шежірелері, әскери шонжарлардың, ұлы оқымыстылардың, уәзірлердің және жоғары дәрежелі билік басында болғандардың мансап лауазымдары мен шендері, қазына, қаржы жағдайы кесте арқылы көрсетілген; 4) Ле чжуань (Lіe zhuan – тізбекті баяндар) 97 бумадан тұрады. Бұл бөлімде патша ханшайымдарының, бәйбіше-тоқалдарының, ақсүйектердің, патшаға адал азаматтардың, ата-анаға қайырымды ұл-қыздардың, өнерпаздардың, арулардың өмірбаяндары жазылған және жат елдердің тарихы мен қоғамдық жалпы жағдайы, олардың Қытаймен қарым-қатынастары баяндалған. Юань Шида аса құнды байырғы тарихи деректер сақталған. Әсіресе, Моңғол үстіртіндегі түркі ру-тайпаларының тайпаларының Шыңғысханның мемлекет құру қарсаңындағы қоғамдық жағдайы мен әлеуметтік әрекеттері жөнінде жазылған деректер, Орталық Азия мен Моңғол – Юань империясы арасындағы қарым-қатынастарға қатысты жазбалардың деректік құндылығы өте жоғары. Соған қарамастан Юань Шида көптеген тарихи құнды деректердің пайдаланылмағаны, жазу барысында бір адамға екі өмірбаян жазу сияқты ағаттықтардың жіберілгені анықталған. Дегенмен Юань Ши өзінің тарихи құнды деректерді сақтауымен ерекшеленеді. 1958 – 78 ж. ҚХР-дың Пекиндегі Чжунхуа шу цзюй баспасы әр түрлі көшірме нұсқаларды салыстырып, грамматикалық белгілері мен түсініктемелер бере отырып, көп томдық нұсқасын басып шығарды. 1997 ж. бұл шығарма жинақталып, 24 том болып қайта шығарылды. [1]

Пайдаланылған әдебиеттер:[өңдеу]

  1. Қазақ энциклопедиясы, 10 - том