Орталық Азия

Қазақша Уикипедияның мағлұматы

Бұл мақаланы қазақ тіліне аудару қажет. Осы мақала туралы талқылау үшін қазақшаға аударылмаған беттер тізіміне барып шығыңыз. Егер мақаланың қазақшаға қайта жазуы екі аптада істелмесе, ол жоюға тізімделінеді және/немесе ағымдағы тіліндегі Уикипедияға жылжыталады. Егер бұл бет аударылу қажет деп белгілесеңіз, Қазақшаға аударылмаған беттер тізіміндегі осы мақала туралы бөлімнің астына мына жолды үстеңіз: {{subst:Мақала тілі | pg = Орталық Азия | Language = белгісіз тілі | Comments = }} ~~~~.

Дүниенің аймағы ретінде бөлініп көрсетілген Орталық Азия.

Орталық Азия — Азия құрлығының дүниежүзілік мұхитпен шектеспейтін ұлан-ғайыр өлкесі. Оның құрамдас бөліктерінің нақты шекараларын анықтайтын түрлі анықтамалар бар болса да, олардың біреуі де талассыз емес. Сонымен, шекараларын анықтау қиындау болса да, Орталық Азияның бірнеше маңызды ортақ сипаттамалары бар. Мысалы, оның тарихының көшпенділермен және Жібек Жолымен тығыз байланысты болуы. Соның нәтижесінде ол Еуропа, Батыс Азия, Оңтүстік Азия және Шығыс Азияның арасында адамдар, тауарлар және жаңа ойлар мен ілім-тәлімдердің өткізгіші ретінде қызмет атқарды. Оны кейде Орта Азия немесе Ішкі Азия деп атайды, себебі ол ұлан-ғайыр Еуразия құрлығының орталық бөлігінде орналасқан.

Орталық Азияның мемлекеттері Азия құрлығының батыс бөлігінде орналасқан, мұхитқа шығысы жоқ аймақ. Оңтүстігінде ол Памир-Гиндукуш тауларымен, шығысында Гоби және Такла-Макан шөлдері және Қытай жазығымен, солтүстігінде Ресей Сібірімен, батысында түркі мемлекеттерінің шекараларымен шектелген. Бұл мемлекеттердің жағырапиялық орналасуы Ресейдің саяси ықпал жүргізуіне қолайлы жағдай туғызады, тарихта солай болып келді де.

Жалпы алғанда Орталық Азия және Түркістан бір аумақты алып жатыр әрі Қазақстан, Түрікменстан, Өзбекстан және Тәжікстан мемлекеттерінен тұрады. Моңғолия да соған жатады.

[өңдеу] Анықтамалары

Қытайдың ежелгі тарихында Батыс өлкелер деп Қытайдан батыста жатқан елдерді атаған.

Орталық Азияның дүниенің ерекше бір бөлігі ретіндегі ойды алғаш рет 1843 жылы неміс географы Александер фон Һумбольдт алға тартқан. Орталық Азияның шекаралары сипаттауға көп рет талпыныс жасалды. Көптеген оқулықтар осы аймақты әлі де Түркістан деген Сталиннің билік құрған заманына дейін қолданылған атаумен атайды.

Ең шектеулі анықтама бұрынғы Кеңес Одағында қолданылды, онда Орта Азия тек Өзбекстан, Түрікменстан, Тәжікстан және Қырғызстаннан тұрады деп белгіленген болатын. Бірақ Қазақстан мен Моңғолия оған кірмейтін. Сол кездері КСРО-дан тыс та осы анықтама қолданыла беретін. Алайда орыс тілінде осы мағынаға ие екі ұғым бар: «Средняя Азия» (бұған Ресейдің Орталық Азиядағы славянтілді емес аймақтары жататын) және «Центральная Азия» (бұған «Средняя Азия» мен Ресейдің қол астында ешқашан болмаған басқа да жерлер жатады). Алайда ағылшын тілінде осы екі ұғымның арасындағы айырмашылық жоқтың қасы, сондықтан «Средняя Азияны» да, «Центральная Азияны» да Central Asia деп аудару халықаралық қолданыста шатасу туғызуы мүмкін. Пост-кеңестік Ресейде «Орта Азияның» жаңа анықтамасына енді Қазақстан да кіргізіліп жүр. Тәуелсіздікке қол жеткізгеннен кейін Кеңес Одағының бес бұрынғы республикасы Ташкентте жиналып, бұрынғы төрт республикамен бірге Қазақстан да Орталық Азияның бөлігі болып саналуы керек деп жариялады. Сол кезден бері Орталық Азияның ең көп қолданылатын анықтамасы сол болып кетті.

UNESCO ұйымының Кеңес Одағының ыдырауынан сәл-ақ бұрын жазылған жалпы тарихында осы аймақтың климатына қарап анықталған жаңа анықтамасы берілген. Оның шекаралары Орта Азиянікіне қарағанда кеңірек. Ол бойынша, Орталық Азияға мыналар жатады:

• Моңғолия
• Қытай Халық Республикасының батыс бөлігі (Тибетті қоса)
• солтүстік-шығыс Иран
• Ауғанстан
• солтүстік Пәкістан
• орталық-шығыс Ресейдің тайгадан оңтүстікте орналасқан бөлігі
• бұрынғы ортаазиялық кеңес республикалары (бұрынғы Кеңес Одағының бес «ыстаны»)
• Үндістанның Уттар Прадеш, Һарияна, Джамму және Кашмир, Уттараханд, Химачал Прадеш, Дели және Раджастхан, тіпті Үндістан мен Пәкістанның Пенжаб аймағы.

Орталық Азияның қамтып жатқан құрамдас бөліктерін анықтаудың тағы бір тәсілі — оны мекендейтін этностары, әсіресе шығыс түркі халықтары, шығыс иран халықтары және моңғол халықтары мекендейтін аймақ ретінде анықтау. Бұл аймақтарға Шынжаң, оңтүстік Сібірдің түркі не мұсылман аймақтары, бес республика, Ауғанстан. Тибет те солардың қатарында. Аты аталған халықтар өздері тұрып жатқан аймақтың байырғы тұрғындары болып саналады.

Қытайлықтар, иран халықтары және орыстар бұл аймаққа бертінде көшіп келген.

Тува республикасы Азия құрлығының жағырапиялық орталығында орналасқан болып саналады, ол орталық Үрімжіден 320 km солтүстікте орналасқан (http://www.confluence.org/confluence.php?visitid=12710).

[өңдеу] Жағырапиясы

.

Үлгі:Multicol ██ Таулы (H) ██ Жартылай қуаң дала (BSh, BSk) ██ Шөл (BWk) Үлгі:Multicol-break ██ Ылғал континенталды (DWc) ██ Ылғал субтропикалық (CWa) ██ Ылғал субтропикалық (CWa) Үлгі:Multicol-end ]] Орталық Азия — жағырапиялық жағдайлары көп түрлі болып келетін орасан зор аймақ. Онда өте биікте орналасқан тау асулары мен таулы қыраттар (Тян-Шан), кең шөлдалалар (Қарақұм, Қызылқұм, Такла-Макан), ормансыз шөпті далалар өте көп. Орталық Азияның ұлан-ғайыр дала аймақтары Шығыс Еуропа жазықтығымен бірге Еуро-Азиялық дала деп аталатын біркелкі жағырапиялық аймақтың бөлігі болып табылады.

Орталық Азияның жерінің көп бөлігі тым қуаң немесе тым жоғары болғандықтан ауыл шаруашылығына жарамсыз. Гоби шөлі Памир тауларының етегінен (77° шығыс) Үлкен Хинган тауларына дейін (116°–118° шығыс) созылып жатыр.

Орталық Азияда мынадай мынадай жағырапиялық шекті нүктелер бар:

• The world's northernmost desert (sand dunes), at Buurug Deliin Els, Mongolia, 50°18' north.
• The Northern Hemisphere's southernmost permafrost, at Erdenetsogt sum, Mongolia, 46°17' north.
• The world's shortest distance between non-frozen desert and permafrost: 770 km (440 mi).

Халқының көпшілігі мал шаруашылығымен айналысады. Өнеркәсіп орталықтары аймақтың қалаларына шоғырланған.

Аймақтың басты өзендері мыналар: Әмудария, Сырдария, Гильменд және Ертіс. Басты сутоғандары — Арал теңізі және Балқаш көлі. Бұл екеуі Каспий теңізін де қамтитын Орталық Азияның мұхиттан бөлектенген су алабына жатады. Осы екі сутоғанның соңғы жылдары ауыл шаруашылығы және өнеркәсіп мұқтаждықтарына суды көп алудан деңгейлері төмендеп кетті. Орталық Азияда су ерекше құнды табиғи байлық болып табылады.

[өңдеу] Климаты

Since Central Asia is not buffered by a large body of water, temperature fluctuations are more severe.

According to the Köppen climate classification system, Central Asia is part of the Palearctic ecozone. The largest biome in Central Asia is the Temperate grasslands, savannas, and shrublands biome. Central Asia also contains the Montane grasslands and shrublands, Deserts and xeric shrublands and Temperate coniferous forests biomes.

[өңдеу] Тарихы

Main article: Орталық Азияның тарихы

Map of Soviet Central Asia in 1922 with the Turkistan ASSR and the Kyrgyz ASSR (present-day Kazakhstan).

The history of Central Asia is defined by the area's climate and geography. The aridness of the region made agriculture difficult and its distance from the sea cut it off from much trade. Thus few major cities developed in the region, instead the area was for millennia dominated by the nomadic horse peoples of the steppe.

Relations between the steppe nomads and the settled people in and around Central Asia were long marked by conflict. The nomadic lifestyle was well suited to warfare and the steppe horse riders became some of the most militarily potent peoples in the world, only limited by their lack of internal unity. Any internal unity that was achieved, was most probably due to the influence of the Silk Road, which traveled along Central Asia. Periodically great leaders or changing conditions would organize several tribes into to one force, and create an almost unstoppable power. These included the Hun invasion of Europe, the Wu Hu attacks on China and most notably the Mongol conquest of much of Eurasia.

The dominance of the nomads ended in the sixteenth century, as firearms allowed settled peoples to gain control of the region. Russia, China, and other powers expanded into the region and had captured the bulk of Central Asia by the end of the nineteenth century. After the Russian Revolution the Central Asian regions were incorporated into the Soviet Union. Mongolia remained independent but became a Soviet satellite state. The Soviet areas of Central Asia saw much industrialization and construction of infrastructure, but also the suppression of local cultures, hundreds of thousands of deaths from failed collectivization programs, and a lasting legacy of ethnic tensions and environmental problems.

With the collapse of the Soviet Union five countries gained independence. In all the new states former Communist Party officials retained power as local strongmen. None of the new republics could be considered functional democracies, although it appears Kyrgyzstan may achieve this. Other parts of Central Asia remain part of China or Russia.

[өңдеу] Мәдениеті

The Ethnolinguistic patchwork of Central Asia

[өңдеу] Діндері

Islam is the religion most common in the Central Asian Republics, Afghanistan, Xinjiang (Uyghurstan/East Turkistan) and the peripheral western regions. Most Central Asian Muslims are Sunni, although Shia comprise the great majority in Azand in Afghanistan and there are sizable Shia and Hindu minorities in Afghanistan and Pakistan. Hinduism is the religion most prevalent in northwest India although there is a considerable presence of Islam. Tibetan Buddhism is most common in Tibet, Mongolia, and the southern Russian regions of Siberia, where Shamanism is also popular. Increasing Han Chinese migration westward since the establishment of the PRC has brought Confucianism and other beliefs into the region. Nestorianism was the form of Christianity most practiced in the region in previous centuries, but now the largest denomination is the Russian Orthodox Church, with many members in Kazakhstan. The Bukharian Jews were once a sizable community in Uzbekistan and Tajikistan, but nearly all have emigrated in recent years.

[өңдеу] Өнер түрлері

Yama, Lord of Death, Tibet, Field Museum, Chicago, Illinois.

At the crossroads of Asia, shamanist practices live alongside Buddhism. Thus Yama, Lord of Death, was revered in Tibet as a spiritual guardian and judge. Mongolian Buddhism in particular influenced Tibetan Buddhism. The Qianlong Emperor of China in the 18th century was Tibetan Buddhist, and would sometimes travel from Beijing to other cities for personal religious worship.

Note the human skulls and severed heads that festoon Yama's crown and necklace, which give some concept of the size that Yama was expected to be when one faced him at one's death. This particular Dharmapala is painted wood, four feet high in total.

Central Asia also has an indigenous form of improvisational oral poetry which is over 1000 years old. It is principally practiced in Kyrgyzstan and Kazakhstan by akyns, lyrical improvisationists. They will engage in lyrical battles, the aitysh or the alym sabak. The tradition arose out of early bardic oral historians. They are usually accompanied by a stringed instrument—in Kyrgyzstan, a three-stringed komuz and in Kazakhstan a similar two-stringed instrument. Some also learn to sing the Manas, Kyrgyzstan's epic poem (those who learn the Manas exclusively but do not improvise are called manaschis). During Soviet rule, akyn performance was co-opted by the authorities and subsequently declined in popularity. With the fall of the Soviet Union it has enjoyed a resurgence, although akyns still do use their art to campaign for political candidates. A 2005 Washington Post article proposed a similarity between the improvisational art of akyns and modern freestyle rap performed in the West.^[1]

[өңдеу] Демографиясы

By the most inclusive definition, more than 80 million people live in Central Asia, about 2% of Asia's total population. Of the regions of Asia, only North Asia has fewer people. It has a population density of 9 people per km², vastly less than the 80.5 people per km² of the continent as a whole.

[өңдеу] Тілдері

Main Article

The languages of the majority of the inhabitants of the former Soviet Central Asian Republics come from the Түркі тілдері тобынан. Turkmen, closely related to Turkish (they are both members of the Oghuz group of Turkic), is mainly spoken in Turkmenistan and into Afghanistan, Pakistan, Iran and Turkey. Kazakh, Kyrgyz and Tatar are related languages of the Kypchak group of Turkic languages, and are spoken throughout Kazakhstan, Kyrgyzstan and Tajikistan, and into Afghanistan, Xinjiang(Uyghurstan/East Turkistan) and Qinghai. Uzbek and Uyghur are spoken in Uzbekistan, Tajikistan and Xinjiang(Uyghurstan/East Turkistan). Also Tajikistan has it's own language tajik. tajik language has given to persian a big contribution with his famous writers and arts like Saadi Sherozi, AbuAbdulloi Rudaki, Abuali Ibni Sino, Jaloliddini Rumi, Xayom Хайям and others

Russian, as well as being spoken by around six million ethnic Russians and Ukrainians of Central Asia, is a lingua franca throughout the former Soviet Central Asian Republics. Mandarin Chinese has an equally dominant presence in Inner Mongolia, Qinghai and Xinjiang(Uyghurstan/East Turkistan).

The Turkic languages belong to the much larger Altaic language family, which includes Mongolian. Mongolian is spoken throughout the region of Mongolia and into Qinghai and Xinjiang(Uyghurstan/East Turkistan).

Iranian languages were once spoken throughout Central Asia, but the once prominent Sogdian,Chorasmian, Bactrian and Scythian languages are now extinct. However, the Persian language is still spoken in the region, locally known as Dari or Tajik. Pashto is spoken in Afghanistan and Pakistan.

Indo-Aryan languages are spoken throughout India and Pakistan, with Hindi/Urdu being the lingua franca of those countries.

The Tibetan language is spoken by around six million people across the Tibetan Plateau and into Qinghai and Sichuan. Bukhori is spoken by the Bukharian Jews.

[өңдеу] Геосаясаттық жағдайы

Толық мақаласы: Орталық Азияның геосаясаты

Central Asia has long been a strategic location merely because of its proximity to several great powers on the Eurasian landmass. The region itself never held a dominant stationary population, nor was able to make use of natural resources. Thus it has rarely throughout history become the seat of power for an empire or influential state. Much like Poland throughout European history, Central Asia has been divided, redivided, conquered out of existence, and fragmented time and time again. Central Asia has served more as the battleground for outside powers, than as a power in its own right.

Central Asia had both the advantage and disadvantage of a central location between four historical seats of power. From its central location, it has access to trade routes to and from all the regional powers. On the other hand, it has been continuously vulnerable to attack from all sides throughout its history, resulting in political fragmentation or outright power vacuum, as it is successively dominated.

Political cartoon from the period of the Great Game showing the Afghan Amir Sher Ali with his "friends" Imperial Russia and the United Kingdom (1878)

• To the North, the steppe allowed for rapid mobility, first for nomadic horseback warriors like the Huns and Mongols, and later for Russian traders, eventually supported by railroads. As the Russian empire expanded to the East, it would also push down into Central Asia towards the sea, in a search for warm water ports. The Soviet bloc would reinforce dominance from the North, and attempt to project power as far south as Afghanistan.
• To the East, the demographic and cultural weight of Chinese empires continually pushed outward into Central Asia. Manchu Qing dynasty would conquer Uyghurstan/East Turkistan and Tibet. As part of the Sino-Soviet bloc, China would swallow Tibet. However, with the Sino-Soviet split, China would project power into Central Asia, most notably in the case of Afghanistan, to counter Russian dominance of the region.
• To the Southeast, the demographic and cultural influence of India was felt in Central Asia, notably in Tibet, the Hindu Kush, and slightly beyond. Several historical Indian dynasties, especially those seated along the Indus river would expand into Central Asia. India's ability to project power into Central Asia has been limited due to the mountain ranges in Pakistan, and the cultural differences between Hindu India, and what would become a mostly Muslim Central Asia.
• To the Southwest, Western Asian powers have expanded into the Southern areas of Central Asia (usually, Uzbekistan, Afghanistan, and Pakistan). Several Persian empires would conquer and reconquer parts of Central Asia; Alexander the Great's Hellenic empire would extend into Central Asia; two Islamic empires would exert substantial influence throughout the region; and the modern state of Iran has projected influence throughout the region as well.

In the post-Cold War era, Central Asia is an ethnic cauldron, prone to instability and conflicts, without a sense of national identity, but rather a mess of historical cultural influences, tribal and clan loyalties, and religious fervor. Projecting influence into the area is no longer just Russia, but also Turkey, Iran, China, Pakistan, India and the United States:

• Russia continues to dominate political decision-making throughout the former SSRs, although as these countries shed their post-Soviet authoritarian systems, Russia's influence is slowly waning.
• China, already controlling Xinjiang and Tibet, projects significant power in the region, especially in energy/oil politics (for example, through the Shanghai Cooperation Organization).
• India, as a nuclear-armed rising power, exercises some influence in the region, especially in Tibet with which it has cultural affinities. India is also perceived as a potential counterweight to China's regional power. The Indian Air Force operates the Farkhor Air Base in Tajikistan.
• Turkey exerts considerable influence in the region on account of its ethnic and linguistic ties with the Turkic peoples of Central Asia and its involvement in the Baku-Tbilisi-Ceyhan oil pipeline. Political and economic relations are growing rapidly (e.g. Turkey recently eliminated visa requirements for citizens of the Central Asian Turkic republics).
• Iran, the seat of historical empires which controlled parts of Central Asia, has historical and cultural links to the region, and is vying to construct an oil pipeline from the Caspian Sea to the Persian Gulf.
• Pakistan, a large and nuclear-armed state, helped to sustain Taliban rule in Afghanistan, and is capable of exercising some influence. For some Central Asian nations, the shortest route to the ocean lies through Pakistan. Pakistan seeks Natural Gas from Central Asia, and supports the development of pipelines from its countries.
• And the United States with its military involvement in the region, and oil diplomacy, is also significantly involved in the region's politics.

[өңдеу] Мұнай саясаты

Көбірек ақпараты: Мұнай геосаясаты, Мұнай құбырлары, Каспий теңізі және Мұнай саясаты

[өңдеу] Террорға қарсы соғыс

In the context of the United States' War on Terror, Central Asia has once again become the center of geostrategic calculations. Pakistan's status has been upgraded by the U.S.-government to Major non-NATO ally because of its central role in serving as a staging point for the invasion of Afghanistan, providing intelligence on Al-Qaeda operations in the region, and leading the hunt on Osama bin Laden, believed to still be in the region. Afghanistan, which had served as a haven and source of support for Al-Qaeda, under the protection of Mullah Omar and the Taliban, was the target of a U.S. invasion in 2001, and ongoing reconstruction and drug-eradication efforts. U.S. military bases have also been established in Uzbekistan and Kyrgyzstan, causing both Russia and the People's Republic of China to voice their concern over a permanent U.S. military presence in the region.

It is argued that the Russia, China and former SSRs have taken advantage of the War on Terror to increase oppression of separatist ethnic minorities. Washington, which considers Russia and China as strategic partners in the War on Terror, has largely turned a blind eye to these actions. The ethnically diverse former SSRs, especially Uzbekistan have reclassified ethnic separatist attacks as terrorist attacks and pursued more oppressive policies.

[өңдеу] Тағы қараңыз

• Орталық Азияның ауыл шаруашылығы
• Орталық Азияны зерттеу ғылымы
• Кеңес Орта Азиясы (1924-1991)
• Еуразиялық көшпенділер
• Еуро-Азия даласы
• Үлкен ойын (19-шы ғасырдағы Британия империясы мен

патшалық Ресейдің арасындағы Орталық Азияны қолға түсіру үшін бақталастық)

• Һиндуташ
• Хотан
• Орталық Азияның музыкасы
• Үндістанға шолу
• Түркістан
• Орталық Азия университеті

[өңдеу] Сілтемелер

• Dani, A.H. and V.M. Masson eds. UNESCO History of Civilizations of Central Asia. Paris: UNESCO, 1992.
• Mandelbaum, Michael. ed. Central Asia and the World: Kazakhstan, Uzbekistan, Tajikistan, Kyrgyzstan, and Turkmenistan New York: Council on Foreign Relations Press, 1994.
• Olcott, Martha Brill. Central Asia's New States: Independence, Foreign policy, and Regional security. Washington, D.C.: United States Institute of Peace Press, 1996.
• Soucek, Svatopluk. A History of Inner Asia. Cambridge: Cambridge University Press, 2000.
• Marcinkowski, M. Ismail. Persian Historiography and Geography: Bertold Spuler on Major Works Produced in Iran, the Caucasus, Central Asia, Pakistan and Early Ottoman Turkey, Singapore: Pustaka Nasional, 2003.
• Rall, Ted. "Silk Road to Ruin: Is Central Asia the New Middle East?" New York: NBM Publishing, 2006.
• Stone, L. A' 'The International Politics of Central Eurasia', (272 pp). Central Eurasian Studies On Line: Accessible via the Web Page of the International Eurasian Institute for Economic and Political Research: http://www.iicas.org/forumen.htm
• Weston, David. Teaching about Inner Asia, Bloomington, Indiana: ERIC Clearinghouse for Social Studies, 1989.

[өңдеу] Сыртқы сілтемелер

• Кембридж университетінің Орталық Азияға бағышталған форумы
• Дүние жүзіндегі Орталық Азияны зерттеу ғылымына шолу
• Орталық Азияның тарихына бағышталған 1917 жылға дейінгі басылымдар
• [http^||www/ucentralasia/org| Орталық Азия университеті]
• Discovery Central Asia magazine: Publications on the travel, history and culture of Central Asia
• New Europe News Extensive news coverage and analysis of Central Asia.
• Where West Meets East: The Complex mtDNA Landscape of the Southwest and Central Asian Corridor
• Texas Tech University, full-text examples of Central Asian literature
• [1] The International Politics of Central Eurasia], (272 pp). Central Eurasian Studies On Line: The International Eurasian Institute for Economic and Political Research, 2001.
• Research Institute for Inner Asian Studies (RIFIAS) Library Online Catalog Text Collection is one of North America's premier resources for teaching and research in the history, languages, literatures, geography, religions, and cultures of Inner Asia and is located at Indiana University
• University of Turin-Observatory on Central Asia
• The Library: Central Asia Info on politics, universities, culture, languages, etc.