Ауғанстан

Ауғанстан ислам мемлекеті د افغانستان اسلامي جمهوریت (Da Afġānistān Islāmī Jomhoriyat) جمهوری اسلامی افغانستان (Jamhūrī-yi Islāmī-yi Afġānistān)
Ауғанстан туы Ауғанстан елтаңбасы 33.933333, 66.183333
Әнұраны: «Soroud-e Melli» (тыңдау )
Тәуелсіздік күні	19 тамыз 1919 (Құрама Патшалықтан)
Ресми тілдері	пушту, дари
Астанасы	Кабул
Ірі қаласы	Кабул
Үкімет түрі	Президенттік республика Ислам республикасы
Президенті бірінші вице-премьер екінші вице-премьер	Хамид Қарзай Мұхаммед Фахим Карим Халили
Мемлекеттік діні	Ислам
Жер аумағы • Барлығы	41-ші 647 500 км²
Жұрты • Сарап (2009) • Тығыздығы	28,150,000 адам (37-ші) 43,5 адам/км²
ЖІӨ   • Қорытынды (2008)   • Жан басына шаққанда	21,39 млрд $ (96-шы) 760 $
АДИ (2007)	0,352 (төмен) (181-ші)
Валютасы	ауғани
Интернет үйшігі	.af
ISO коды	AFG
Телефон коды	+93
Уақыт белдеуі	+4:30

Ауғанстан, Ауғанстан ислам мемлекеті — Оңтүстік Батыс Азиядағы мемлекет. Аумағы 652,2 мың км².

Халқы — 32 млн. адам. Астанасы — Кабул. Ауғанстан жері 29 уәлаятқа және 2 округке бөлінеді. Мемлекеттік тілі — пушту және дари тілдері. Ислам дінін ұстанады (негізінен суниттер).

Тарихы

Қазіргі Ауғанстан жерінің солтүстік бөлігін адамдар ежелгі тас дәуірінен, оңтүстік бөлігін қола дәуірінен мекендей бастаған. Біздің заманымыздан бұрынғы 1-мыңжылдықтың 1-жартысында бұл жерде құрылған мемлекеттердің бірі Бактрия болды. Ауғанстан туралы алғашқы деректер біздің заманымыздан бұрынғы 6 ғасырдан сақталған. Бұл кезеңде ол Ахемен әулеті билеген Парсы империясының құрамында болды.

Біздің заманымыздың 1–4 ғасырларында Ауғанстан жерінде Кушан патшалығы дәуірледі. 6 ғасырдың 60-жылдарында Ауғанстан жерінің бір бөлігі Түрік қағандығына, екінші бөлігі Сасан әулетіне бағынды. 7–8 ғасырларда Ауғанстан жерінің басым бөлігі арабтарға қарап, ислам діні кеңінен тарады.

1220 жылы елді Шыңғыс хан әскерлері жаулап алды. 16 ғасырда Ауғанстан жеріне Ұлы Моғолдар мен Сефеви әулеті билік жүргізді. Орта Азиядан ығысқан Бабыр 1504 жылы Кабулды, кейін Ауған жерін тұтас жаулап алып, Ұлы Моғол әулетіне бағындырды.

Жеке иеліктерге бөлінген Ауғанстан жерінде 1747 жылы Ахмад шаһ Дуррани басқарған алғашқы Ауған мемлекеті орнады. Бірақ оның мұрагерлері тұсында мемлекет ыдырап, 1818 жылы Ахмад шаһ әулеті де биліктен кетті. Елді қайта біріктірген Дос Мұхаммед хан 1835 жылы әмір атанды. Бұл уақытта Ауғанстан жерін отарлауды көздеген ағылшындар елге басып кіріп (1838), Кабулды алғанымен, оларға қарсы күрес күшейіп, басқыншылар жеңіліп тынды (1842).

1878 жылы Ұлыбританияның 37 мың адамдық әскері Ауғанстанға тағы да басып кірді. Халық отаршылдардың бетін қайтарғанымен, елдің тәуелсіздігі шектеліп, сыртқы қарым-қатынасы Англияның бақылауында болды. 1919 жылы өкімет басына келген Аманулла хан Ауғанстанның тәуелсіздігін жариялады. Англия мұны мойындаудан бас тартып, соғыс ашқанымен, 1919 жылғы Равалпинди шарты бойынша Ауғанстанның тәуелсіздігін мойындауға мәжбүр болды.

Географиясы

Жер бедері

Жерінің 3/4 бөлігінен астамы таулы. Елдің солтүстік-шығысынан оңтүстік-батысына қарай өте ірі Гиндукуш тау жоталары (ең биік жері 6729 м) созылып жатыр. Оны Ауғанстанның солтүстігі мен батысында Паропамиз және Сафеднах жоталары алмастырады. Ауғанстанның оңтүстігінде Газни-Кандагар таулы үстірті, ал оңтүстік-батысында Бактрия, Регистан, Дашти-Марго шөлдері жатыр.

• Галерея
• 

  Таулы пейзаж

• 

  Ауғанстан ландшафты

• 

  Ауғанстан солтүстік-батысы

• 

  Ауғанстан шығысы

Климаты

Климаты — субтропиктік, құрғақ. Шілде айының орташа температурасы 24⁰-тан 32⁰С-қа, ал қаңтар айының орташа температурасы 0⁰-тан 8⁰С-қа дейін жетеді.

Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 350 мм-ден аспайды. Ірі өзендері: Әмудария, Герируд, Гильменд, Кабул, Мургаб. Кен байлықтары — мұнай, табиғи газ, тас көмір, графит және асыл тастар.

Билік жүйесі

1973 жылға дейін Ауғанстанда монархиялық билік орнады. 1973 жылы әскери төңкеріс болып,"республика" жарияланды. 1978 жылы тағы да қанды төңкерістен кейін өкімет басына Революциялық кеңес келді. Оны қолдау үшін 1979 жылы желтоқсанда Ауғанстанға Кеңес Одағының әскерлері кіріп, онда 1989 жылдың 15 ақпанына дейін соғыс қимылдарын жүргізді. Кеңес әскерлері шығарылғаннан кейін де Ауғанстанда азамат соғысы жалғаса берді. Ұзаққа созылған соғыс елді әлсіретіп, халықты күйзеліске ұшыратты.

1997–1998 жылы Қазақстан Республикасының үкіметі Ауғанстандағы қазақтарды көшіріп әкелген болатын.

Шаруашылығы

Ауғанстан — аграрлы ел. Экономикасының негізі – суармалы егіншілік пен мал шаруашылығы. Жалалабад каналы мен Сарда су қоймасы бар. Қой шаруашылығы жақсы дамыған. Сонымен қатар миллиондаған ешкі мен ірі қара, түйе мен жылқы өсіріледі. Бау-бақша өнімдері, бидай, жүгері, күріш, мақта, қант қызылшасы сияқты дақылдар өндіріледі.

Ауғанстан өнеркәсібін су электр стансалары мен әскери-механикалық зауыт сияқты бірді-екілі кәсіпорындар құрайды. Солтүстік шекарасында газ құбыры тартылған. Тас көмір мен цемент өндіріледі. Өңдеуші кәсіпорындар мақта мен жүннен мата тоқиды, жасанды жібек шығарып, аяқ киімдер тігеді. Экспортқа негізінен қаракөл елтірісі мен жүн шығарылады.

Тағы қараңыз

• Ауғанстан телевизиясы
• Ауғанстан Ұлттық футбол құрама командасы
• Ауғанстан қалаларының тізімі

Сыртқы сілтемелер

Ортаққорда бұған қатысты таспалар бар: Afghanistan

• Ауғанстан президентінің ресми сайты