Америка Құрама Штаттары

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу

Америка Құрама Штаттары
United States of America

Flag of the United States.svg Елтаңба АҚШ
АҚШ туы АҚШ елтаңбасы

Координаттар: 40°00′00″ с. е. 100°00′00″ б. б. / 40° с. е. 100° б. б. (G) (O)

Ұраны: «In God We Trust»
Әнұраны: «The Star-Spangled Banner (Жұлдыздармен жарқыраған туымыз)»
United States (orthographic projection).svg
Тәуелсіздік күні 4 шілде 1776 жыл
Ресми тілі Ағылшын тілі
Астанасы Seal of Washington, D.C..png Вашингтон
Ірі қалалары Нью-Йорк, Лос-Анджелес, Чикаго, Хьюстон, Филадельфия, Финикс, Сан-Антонио, Сан-Диего, Даллас
Үкімет түрі Президенттік республика
Президенті
Вице-президенті
Барак Обама
Джо Байден
Жер аумағы
• Барлығы
• % су беті
4-ші
9 518 900 км² км²
6,76
Жұрты
• Сарап (2009)
Тығыздығы

313 232 044 адам (3-ші)
32 адам/км²
ЖІӨ (АҚТ)
  • Қорытынды (2009)
  • Жан басына шаққанда

14,256 трлн $ $ (1-ші)
46 381 $
АДИ (2011) 0,910 (өте жоғары) (4-ші)
Валютасы АҚШ доллары (USD)
Интернет үйшіктері .us, .mil, .gov
Телефон коды +1
Уақыт белдеулері UTC −5…−10

Америка Құрама Штаттары, АҚШ (ағылш. The United States of America, USA) — Солтүстік Америкадағы мемлекет. Аумағы 9,5 млн км²<[1][2][3] (әлемде 4-ші орын). Халқы — 320 млн адам (2013, әлемде - 3-ші орын). Астанасы — Вашингтон қаласы. Тұрғын халқының саны жағынан ірі қалалары: Нью-Йорк, Чикаго, Лос-Анджелес, Сан-Франциско, Филадельфия, Детройт, Бостон, Хьюстон, Вашингтон, Даллас, Питсбург, Балтимор, Сиэтл. Мемлекеттік тілі – ағылшын тілі. Халықтың 66%-ы – протестанттар, 26%-ға жуығы католиктер. Үкімет пен мемлекет басшысы – президент. Заң шығарушы орган – палата мен сенат өкілдерінен тұратын екі палаталы парламент (конгресс).

Географиясы

USA topo.jpg

Батыс жарты шарындағы ірі ел. Оның барлық жері түгелдей дерлік Солтүстік Америкада. Шығысында Атлант мұхитымен, батысында Тынық мұхитпен шайылады. Солтүстікте Канадамен, оңтүстікте Мексикамен шектеседі.

АҚШ аумағының басым көпшілігі Атлант мұхитынан Тынық мұхитқа дейінгі ендік бағытта созылып жатқан қоңыржай және субтропиктік белдеуде орналасқан. Аляска штаты субарктика және арктикалық, ал Гавай штаты – Тынық мұхиттың тропиктік белдеуінде. Жер бедерінің 1/2-ін (елдің батысында) биік таулы жоталар мен таулы үстірттер алып жатыр. Кордильер мен Аппалачи тауларының аралығында елдің ішкі жазықтары (Орталық Ұлы жазықтар) орналасқан. Атлант мұхиты жағалауларын бойлап Атлант маңы және Мексика маңы ойпаттары жатыр. АҚШ-тағы ең биік тау – Аляска түбегіндегі Мак-Кинли (6193 м). Жер қойнауы кен байлықтары мен минералды шикізатқа өте бай. Оның ішінде темір, никель, кобальт, алтын, күміс, уран кентасы қоры жөнінен дүние жүзінде алдыңғы орында. Тас көмір (Аппалачи таулары), мұнай мен газ (Мексика ойпаты, Ұлы жазық) табылған. Ал Кордильер таулары түсті және қара металл шикізаттарына бай келеді.

Қаңтар айының орташа температурасы Аляскада –18°С, Орталық жазықтың солтүстігінде –24,8°С. Елдің оңтүстік-батысында қаңтар айының орташа температурасы 12°С-тан, Флорида түбегінде 20°С-қа дейін жетеді. Шілде айының орташа температурасы батыс жағалауда 14 – 22°С, шығыста 16 – 22°С-қа дейін ауытқиды, ал орталығындағы жазық өңірлерде 32°С-қа дейін көтеріледі. Батыс жарты шардағы ең жоғарғы температура Ажал аңғарында (56,7°С) байқалды. Жауын-шашынның мөлшері Алясканың жел өтіндегі тау беткейлері мен Тынық мұхит жағалауында 3000 – 4000 мм; шығыс және теңіз жағалауы белдемінде 1000 – 2000 мм; Орталық жазықта 600 – 900 мм, Ұлы жазықта – 400 – 600 мм, Мохаве шөлінде (Ажал аңғары) – 100 мм-ден де аз. Жауын-шашынның көп мөлшері Гавай аралдарында (10000 мм). Ең ірі өзендері: Миссисипи (ұзындығы Миссури саласымен бірге 6420 км), Огайо, Колорадо, Колумбия, Рио-Гранде, Юкон. Көпшілігі Атлант және Тынық мұхит алабына жатады. Дүние жүзіне әйгілі көлдер жүйесін елдің солтүстік-шығысындағы Ұлы көлдер құрайды (Жоғарғы көл, Гурон, Мичиган, Эри, Онтарио). Олардың барлығы бір-бірімен жалғасып, 245 мың км² аумақты алып жатыр. Эри мен Онтарио көлдерін байланыстыратын Ниагара сарқырамасы осы тұста орналасқан. АҚШ аумағында 270-ке жуық мемлекет қорғауындағы табиғи аймақтар (ұлттық саябақтар, табиғат ескерткіштері, қорықтар) бар. Олардың ірілері: Йеллоустон, Йосемит, Секвойя, Гранд-Каньон, т.б.

АҚШ климаты біркелкі қоңыржай және субтропикті болып келеді. Ал солтүстіктегі Аляска штатында қыстыгүні арктика суығы байқалып тұрады.

Тарихы

Guerrier dacota.jpg

Қазіргі АҚШ жерінде ежелден үнділер өмір сүрді. Христофор Колумб Американы ашқаннан кейін (1492—1503) 16 ғасырда Англия, Испания, Нидерланд, Франция, Швеция Солтүстік Американы отарлауға кірісті. 18 ғасырдың 60-жылдарына қарай Англия Солтүстік Американы түгел дерлік басып алды. 17 ғасырдың басында Америкаға ауыр жұмыстарға пайдалану үшін Африкадан құлдар әкелу басталды. Отарлық қанаудың күшеюі тәуелсіздік жолындағы соғысты туғызды (1775 – 83).

Landing of Columbus BAH-p10.png

1776 ж. 4-шілдеде Тәуелсіздік декларациясы қабылданды, онда АҚШ-тың құрылғандығы жарияланды. 13 ағылшын отары бірігіп, дербес мемлекетке айналды, 1-Америка-буржуазиялық революциясы деп аталған тәуелсіздік соғысында Англия жеңіліс тапты. 1783 ж. бітім шарты бойынша Англия АҚШ-тың тәуелсіздігін мойындады. 1787 ж. АҚШ Конституциясы қабылданып, елдің бірінші президенті болып Джордж Вашингтон сайланды. 1776 ж. құрлық аралық конгресс қабылдаған Тәуелсіздік декларациясы жобасының авторы, қоғам құрылысын демократияландыруға үлкен үлес қосқан Томас Джефферсон 1800, 1804 ж. АҚШ президенті болып сайланды. Ол түрлі әлеуметтік топтардың арасында мәмілеге келтіру саясатын жүргізді. Кейбір реакциялық заңдарды жойып, армияны, флотты, мемлекеттік аппаратты қысқартты. Ресеймен дипломатиялық қатынас орнатты. 19 ғасырдың 1-жартысында АҚШ жері әжептәуір ұлғайды. 1803 ж. АҚШ Батыс Луизиананы, 1819 ж. Флориданы, 1867 ж. Алясканы қосып алды. 1823 ж. Монро доктринасы жарияланып, мұнда Америка және Еуропа бір-бірінің ішкі істеріне араласпауға тиісті деп көрсетілді. 1809 ж. елге құл әкелуге тыйым салынды. Алайда бұл іс жасырын түрде жалғаса берді. 1790 ж. АҚШ-та 760 мың зәңгі құл болса, 1860 ж. олар 4 млн-ға жетті. Ауыр езгіге және қорлауға шыдамаған құлдар көтерілістер жасады, солтүстікке қашты. Солтүстікте бірқатар штаттарда құлдық жойылды.

1-дүниежүзілік соғыста АҚШ Антанта жағында болды. Екі дүниежүзілік соғыс аралығындағы Франклин Рузвельт әкімшілігінің реформалары АҚШ тарихында ерекше орын алды. «Жаңа бағыт» деп аталған осы реформалар елді ауыр экономикалық дағдарыстан шығарды және қоғамның демократиялық үлгісін қалыптастырды. Рузвельт сыртқы саясатта да өзгеріс жасады. Латын Америкасында «тату көршілік», Еуропада «оқшаулану», Азияда «ашық есіктер» саясатын жүргізді.

2-дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ фашизмге қарсы мемлекеттер одағын құруға белсене қатысып, Тынық мұхитта, Еуропада, Африкада соғыс қимылдарын жүргізді. Соғысқа 1941 ж. 7 желтоқсанда кірісіп, 1945 ж. 2 қыркүйекте аяқтады. Соғыстан кейін АҚШ, КСРО бөлек-бөлек әскери-саяси одақтар құрып, дүние жүзін екі лагерьге бөлуді іске асырды. Осы «қырғи-қабақ соғыс» 80-жылдардың ортасына дейін созылды.

Қысқаша хронологиялық кесте

USA Territorial Growth small.gif

16 ғ. Колумб Американы ашқаннан кейін еуропалықтар Солтүстік Америкаға көшіп келе бастады. Олар осы құрлықтың негізгі халқы — үндістерді аяусыз қырғынға ұшыратты. Тірі қалған үндістер түк шықпайтын тақыр жерлерге — резервацияларға ығыстырылды.

17 ғ. негізінен Ұлыбританиядан көшіп келгендер Атлантика жағалауында өздеріне тұрақ салды — отар деп аталды. 18 ғ. аяғында 13 отар ағылшын үстемдігінен құтылып, тәуелсіз мемлекет — Америка Құрама Штаттарын құрды. Америка жалауының сол жақ жоғары бұрышындығы көк төрт бұрышқа салынған 50 ақ жұлдызша АҚШ-тың қазіргі күндегі штаттарының санына сай келеді.

1776 — АҚШ тәуелсіз декларациясы жариялды

18121815 — АҚШ-Ұлыбритания соғысы

1819 — АҚШ Флорида штатын 5 млн. долларға сатып алады.

18461849 — АҚШ-Мексика соғысы

18611865 — АҚШ-ның азамат соғысы

1867Ресейден Аляска штатын сатып алады

1917 — АҚШ Бірінші дүниежүзілік Соғысына кіріп, Антанта одағына қосылады

1941 — Перл-Харбор инциденті. АҚШ Екінші Дүниежүзілік соғысна кіреді

1945Хиросима мен Нагасаки аттомдық шабуылы

19501953Корей соғысы

1962Кариб дағдарысы.

19641973Вьетнам соғысы

1969 — Ғарышкер Нил Олден Армстронг айға қонады

1991Бірінші Ирак соғысы

2001 — 11 қыркүйектің трагедиясы

2003Екінші Ирак соғысы

Қазақстан егемендік алғаннан кейін АҚШ-пен дипломатиялық қатынастар орнатылды.

Мемлекеттік құрылысы

Өкіл Палатасы

АҚШ үкіметі үш тармаққа бөлінеді:

  • Заң шығарушы: АҚШ Парламенті — Конгресс деп аталады. Конгресс тұрақты негізде жұмыс істейтін екі палатадан: Сенаттан және Өкілдер Палатасынан тұрады.
  • Атқарушы: АҚШ Президенті — мемлекеттің басшысы, бас әскери қолбасшы, ол заң жобасын жою құқығына ие болады
  • Сот: Жоғарғы Соты және федералдық соттар

АҚШ-да екі бас партия бар:

Демократиялық партиясы — 1824 ж. құрылған. Джон Кеннеди, Билл Клинтон, Барак Обама осы партияның мүшелері.

Республикалық партиясы — 1854 ж. құрылған. Джордж Буш, Рональд Рейган осы партияның мүшелері.

Әкімшілік құрылысы

Әкімшілік жағынан 50 штаттан (бірімен-бірі шектесіп жатқан 48 штаттан және құрлықтың солтүстік-батысындағы Аляска, Тынық мұхиттың орталығындағы Гавай аралдарынан құрылған Гавай штаттары) және Колумбия федерациялық аймағынан тұрады. Штаттар 3133 аймаққа (немесе соған сай келетін әкімшілік бөліктерге) бөлінеді.

Штаттар
Айдахо Flag of Idaho.svg
Айова Flag of Iowa.svg
Алабама Flag of Alabama.svg
Аляска Flag of Alaska.svg
Аризона Flag of Arizona.svg
Арканзас Flag of Arkansas.svg
Вайоминг Flag of Wyoming.svg
Вашингтон Flag of Washington.svg
Вермонт Flag of Vermont.svg
Виргиния Flag of Virginia.svg
Висконсин Flag of Wisconsin.svg
Гавайи Flag of Hawaii.svg
Делавэр Flag of Delaware.svg
Джорджия Flag of Georgia (U.S. state).svg
Батыс Виргиния Flag of West Virginia.svg
Иллинойс Flag of Illinois.svg
Индиана Flag of Indiana.svg
Калифорния Flag of California.svg
Канзас Flag of Kansas.svg
Кентукки Flag of Kentucky.svg
Колорадо Flag of Colorado.svg
Коннектикут Flag of Connecticut.svg
Луизиана Flag of Louisiana.svg
Массачусетс Flag of Massachusetts.svg
Миннесота Flag of Minnesota.svg
Миссисипи Flag of Mississippi.svg
Миссури Flag of Missouri.svg
Мичиган Flag of Michigan.svg
Монтана Flag of Montana.svg
Мэн Flag of Maine.svg
Мэриленд Flag of Maryland.svg
Небраска Flag of Nebraska.svg
Невада Flag of Nevada.svg
Нью-Гэмпшир Flag of New Hampshire.svg
Нью-Джерси Flag of New Jersey.svg
Нью-Йорк Flag of New York.svg
Нью-Мексико Flag of New Mexico.svg
Огайо Flag of Ohio.svg
Оклахома Flag of Oklahoma.svg
Орегон Flag of Oregon.svg
Пенсильвания Flag of Pennsylvania.svg
Род-Айленд Flag of Rhode Island.svg
Солтүстік Дакота Flag of North Dakota.svg
Солтүстік Каролина Flag of North Carolina.svg
Теннесси Flag of Tennessee.svg
Техас Flag of Texas.svg
Флорида Flag of Florida.svg
Оңтүстік Дакота Flag of South Dakota.svg
Оңтүстік Каролина Flag of South Carolina.svg
Юта Flag of Utah.svg

Экономикасы

Адам басына шаққандағы жалпы табыс (2011 жыл)

АҚШ – экономикасы дамыған мемлекет. Жер қойнауы отын-энергетикалық шикізаттарға, темір, түсті металл қазбаларына, табиғи күкіртке, уран шикізаттарына, фосфориттерге, калий тұздарына, т.б. пайдалы кендерге бай. АҚШ мемлекеті өз жерінің табиғи байлықтарын бей-берекет пайдаланбай, ұқыптылықпен қарап, көп минералдық ресурстарды сырттан тасиды.

АҚШ өнеркәсібі – бүкіл экономиканың жетекші саласы. Оның энергиялық балансында мұнай мен газ маңызды орын алады, ауыр және жеңіл өнеркәсібі өркендеген. Машина жасау өнеркәсібі автомобиль, авиация электр техникасы салаларына түрлі жабдықтар өндіреді. Атом өнеркәсібі, тоқыма және тігін өнеркәсібі айрықша дамыған.

АҚШ-тың ауыл шаруашылығында механикаландырылған фермерлік шаруашылықтар жетекші рөл атқарады. Онда өндірілетін негізгі дақылдарға бидай, арпа, сұлы, қара бидай, жүгері, соя бұршақтар, картоп, қант қызылшасы, мақта жатады. Мал шаруашылығында сиыр, шошқа, қой өсіріледі, тауық пен күрке тауық өсіру жаппай дамыған.

АҚШ-тың бір жылғы ұлттық табысы жан басына шаққанда 25 мың долларға жуық. Негізгі сауда серіктестіктері – Батыс Еуропа елдері, Канада, Мексика, Жапония. АҚШ-пен Қазақстанның экономикалық байланысы 20 ғасырдың 90-жылдарында дами бастады. Ондаған американ фирмалары мен кәсіпкерлері және белгілі банкілер Қазақстанда түрлі салалар бойынша жұмыс істейді (мысалы, мұнай өндірумен айналысатын «Шеврон», «Shell», «Мобиль» компаниялары мен «Prіse Waterhause» есеп аудит консалингтік компаниясы, т.б.).

Халқы

1790 жылдан 2000 жылға дейін халық санының көбеюі

АҚШ халық саны жағынан дүние жүзінде 4-ші орында (Қытай, Үндістан, Ресейден кейін). Негізгі ұлты америкалықтар - Еуропаның әр түрлі елдерінен Америкаға қоныс аударған (17 ғ-дың 1-ші жартысынан бастап негізінен ағылшындар, ирландтар, француздар, голландтар т.б.) араласуынан пайда болған. 19 ғ-дың ортасынан бастап қоныс аударушылардың басым көпшілігі Ирландиядан, Германиядан, Скандинавия елдерінен, ал 19 ғ-дың 80 жылдарынан бастап Италиядан, Аустро-Венгриядан, Ресейден, Оңтүстік, Шығыс Еуропаның басқа да елдерінен барды. Жалпы 1790 - 1994 жылдары АҚШ-қа Еуропа, Латын Америка, Азия және Африкадан 64 млн иммигрант көшіп келген. Сол себепті АҚШ-ты кейде иммигранттар ұлты деп атайды.

1 августа 1790 жылдың 1 тамызында өткізілген алғашқы халық санағының мәліметі бойынша АҚШ-та 3,9 млн адам тұрады. 

1915 ж. бұл көрсеткіш 100 млн-ға тең болды.

1967 жылы халық саны 200 млн-нан асып кеткен.

2006 жылдың 17 қазанында халық санағы бойынша АҚШ-та сағат7-46 300-млн-шы тұрғын туылды.

2010 жылы сәуір айында соңғы өткізілген халық санағының мәліметі бойынша АҚШ-та 308 миллион 745 мың 538 адам тұрады [4]. Бұл көрсеткіш алдыңғы 2000-шы жылы өткізілген санағына қарағанда 9,7 %-ға көбейген[4][5].

Америкалықтар ағылшын тілінде сөйлейді, бірақ сөйлеуінде және сөздік құрамында өзгешеліктер бар.

Медицина-санитарлық жағдайы

Медициналық көмекті негізінен жеке меншік дәрігерлер көрсетеді. Дәрілер мен ауруханадағы төсектердің саны едәуір болғанымен, меддициналық көмек еңбекшілер бұқарасына қымбатқа түседі. 1950 жылдары халықтың медициналық көмекке ыжлма-жыл өз қалтасынан жұмсайтын шығыны орта есеппен 10,2 млрд доллар болды. Ал жергілікті және федералды органдар 1,8млрд доллар жұмсаған. Медициналық ақысыз көмекті муниципалитеттер мен филантропикалық ұйымдар аз мөлшерде кездеседі. Мемлекеттік әлеуметтік қамсыздандыру мүлде жоқ. Ерікті қамсанздыру қоғамы тек өздерін қамсаздырған адамдардың жарнасы есебінен жұмыс істейді. 1957 жылы медициналық көмектің барлық түрлері бойынша 10 млн адам қамсыздандырылды.

Музыкасы

АҚШ музыкасы 18-ғасырдың 2-жартысында түрлі ұлттар мәдениетінің тоғысуы негізінде туып, қалыптаса бастады. Америкаға алғаш қоныстанушылар Еуропа музыкасының ғасырлар бойы қалыптасқан дәстүрін ала келеді. Жаңа жерді иегерушілердің іс әрекеті күрес-тартыс афро-американдықтарымен, ала тұра үндістерін музыкалық фальклорларының қайнаған ортасында өтіп жатты. Әсіресе афро-амрикандықтардың шығармашылығы, шіркеу гимдері мен Миссисипи жағалауының лирикалық әндері кең тарады. Алайда ағылшын шіркеуінің кең иелері мен билердің орнына псалмалардың орындалуын талап етті. Бірақ бұл ұзаққа барған жоқ. 18- ғасырда мұнда еуропалықтар көбейіп, дүниелік өмірлік музыка, куропалық музыка аспаптары кең өріс алды. 1775-1783 жылдардағы тәелсіздік соғыс кезінде музыкалық жанр мол дамиды. Американың тұңғыш композиторлары Ф.Гопкинсон мне У.Биллингстің қайраткерлік ісі осы кезеңде басталады. Амеғрика стильнының қалыптасуында «минстрелдер театры» үлкен рөл атқарды. АҚШ – көптеген атақты тұлғалардың отаны. Соның ішінде аса көрнекті саяси қайраткерлер Бенджамин Франклин, Авраам Линкольн, Роберт Фултон, Томас Эдисон, Марк Твен және т.б. бар.

Мейрамдар

Мерзім Қазақша Ағылшынша
1 қаңтар Жаңа Жыл New Year’s Day
Қаңтардын 3-ші дүйсенбісі Мартин Лютер Кинг күні Martin Luther King, Jr. Day
Ақпанның 3-ші дүйсенбісі Президент күні Presidents' Day Дж. Вашингтонның туған күні
Мамырдың соңғы дүйсенбісі Ұмытылмайтын күні Memorial Day
4 шілде Тәуелсіздік күні Independence Day
Қыркүйектің 1-ші дүйсенбісі Еңбек күні Labor Day
Қазанның 2-ші дүйсенбісі Колумб күні Columbus Day Американы ашқан күні
11 қараша Ардагер күні Veterans Day
Қарашаның 4-ші бейсенбісі Алғыс айту күні Thanksgiving Day
25 желтоқсан Рождество Christmas


Дереккөздер

  1. Атлас мира, ПКО «Картография» федеральной службы геодезии и картографии России, Москва, 2005
  2. Атлас мира, обзорно-географический, ИПУ РАН, ООО «УНИИНТЕХ», Москва, 2004. Басты дереккөзінен мұрағатталған 13 қыркүйек 2012.
  3. Британника энциклопедиясы, «United States. Басты дереккөзінен мұрағатталған 29 шілде 2012.». (ағыл.)
  4. a b http://www.census.gov/prod/cen2010/briefs/c2010br-01.pdf
  5. Lenta.ru: Америка: Стали известны первые итоги переписи населения США

Тағы қараңыз

Ортаққорда бұған қатысты медиа санаты бар: United States