Адам даму индексі

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу
Әлемдегі Адам Даму Индексін көрсететін карта(2008 жылға сәйкес)
██ 0.950 және жоғары ██ 0.900–0.949 ██ 0.850–0.899 ██ 0.800–0.849 ██ 0.750–0.799 ██ 0.700–0.749 ██ 0.650–0.699 ██ 0.600–0.649 ██ 0.550–0.599 ██ 0.500–0.549 ██ 0.450–0.499 ██ 0.400–0.449 ██ 0.350–0.399 ██ 0.350-ден төмен ██ белгісіз

Адам Даму Индексу (АДИ) адамдардың дамуы бойынша мемлекеттерді салыстыратын индекс. Ол бойынша мемлекеттің даму дамымағандығы өлшенеді. Көбінесе АДИ индексіне қарап мемлекеттерді дамыған, дамушы және дамымаған болып бөледі.

Қысқаша мәлімет[өңдеу]

АДИ адамның өмір ұзақтығын, білімін, әріп тану және адам басына шаққандағы ЖІӨ өлшемдерін біріктіреді. Индекс адамның жалпы даму деңгейін көрсетеді. Біріккен Ұлттар Ұйымының Даму Бағдарламасы АДИ-дың даму деңгейін адамдардың таңдау қыбілеті, білім алу мүмкіншіліктері, денсаулық сақтауға арналған, табыс табу мен жұмыс жағдайлары сияқты факторларды есепке алатын үрдіс деп атайды.

АДИ үш басты қағидалардан тұрады:

Методологиясы[өңдеу]

АДИ даму бағыттары 1975 пен 2004 аралығында
██ OECD ██ Орталық және Шығыс Еуропа, және ТМД ██ Латын Америка және Кариб Бассейні ██ Шығыс Азия ██ Араб Елдері ██ Оңтүстік Азия ██ Суб-Сахаралық Африка

Жалпы таза математикалық айнымалыны, мысалы үшін x ті, таңбасы жоқ 0 мен 1-ді индекске айналдыру үшін (түрлі индекстерді қосатындай), келесідей формула қолданылады:

  • x-индексі = \frac{x - \min\left(x\right)}{\max\left(x\right)-\min\left(x\right)}

сондағы \min\left(x\right) және \max\left(x\right) x айнымалысының сәйкесінше ең жоғарғы және ең төменгі көрсеткіштерін көрсетеді.

Адам Даму Индексі сонымен қатар келесі индекстердің аралық шамасын көрсетеді:

2008 статистикалық жаңарту[өңдеу]

2008 жылдың 18 желтоқсанында жаңа тізбек шықты. Халық арасында статистикалық жаңарту деп аталып кеткен тізбе осы жолы қосымша түіндірмесіз шыққан. Жаңарған тізбек аларман қабілет тепетендігінің (АҚТ) жаңадан шыққанына байланысты басылды.[1] Осы жаңарған тізбекте Қазақстан бірнеше қадам көтеріліп, АДИ индексіне сәйкес орташа дамыған елдері арасынан жоғары дамыған елдері қатарына қосылды.

  1.  Исландия 0.968 ()
  2.  Норвегия 0.968 ()
  3.  Канада 0.967 (Green Arrow Up Darker.svg 1)
  4.  Аустралия 0.965 (Red Arrow Down.svg 1)
  5.  Ирландия 0.960 ()
  6.  Нидерланд 0.958 (Green Arrow Up Darker.svg 3)
  7.  Швеция 0.958 (Red Arrow Down.svg 1)
  8.  Жапония 0.956 ()
  9.  Люксембург 0.956 (Green Arrow Up Darker.svg 9)
  10.  Швейцария 0.955 (Red Arrow Down.svg 3)
  11.  Франция 0.955 (Red Arrow Down.svg 1)
  1.  Финляндия 0.954 (Red Arrow Down.svg 1)
  2.  Дания 0.952 (Green Arrow Up Darker.svg 1)
  3.  Австрия 0.951 (Green Arrow Up Darker.svg 1)
  4.  АҚШ 0.950 (Red Arrow Down.svg 3)
  5.  Испания 0.949 (Red Arrow Down.svg 3)
  6.  Бельгия 0.948 (Red Arrow Down.svg 1)
  7.  Грекия 0.947 (Green Arrow Up Darker.svg 6)
  8.  Италия 0.945 (Green Arrow Up Darker.svg 1)
  9.  Жаңа Зеландия 0.944 (Red Arrow Down.svg 1)
  10.  Ұлыбритания 0.942 (Red Arrow Down.svg 4)
  11.  Гонконг 0.942 (Red Arrow Down.svg 1)
  1.  Германия 0.940 (Red Arrow Down.svg 1)
  2.  Израиль 0.930 (Red Arrow Down.svg 1)
  3.  Корея Республикасы 0.928 (Green Arrow Up Darker.svg 1)
  4.  Словения 0.923 (Green Arrow Up Darker.svg 1)
  5.  Бахрейн 0.919 (Green Arrow Up Darker.svg 3)
  6.  Сингапур 0.918 (Red Arrow Down.svg 3)
  7.  Кувейт 0.912 (Green Arrow Up Darker.svg 4)
  8.  Кипр 0.912 (Red Arrow Down.svg 2)
  9.  БАӘ 0.903 (Green Arrow Up Darker.svg 8)
  10.  Бахрейн 0.902 (Green Arrow Up Darker.svg 9)
  11.  Португалия 0.900 (Red Arrow Down.svg 4)

Тізбекке кірмеген елдер[өңдеу]

Келесі елдер 2008 жылғы тізбекке кірмейқалған. Себебі, олардың үкіметтері керекті ақпаратты жинай алмаған немесе онымен бөліскісі келмеген.

Африка

Еуропа

Океания

2007/2008 баяндама[өңдеу]

2007/2008 жж баяндама Бразилияның Брасилия қаласында ең алғаш жарияланды. Оның басты тақырыбы "Климат өзгерісіне қарсы күрес: бөлінген әлемдегі адам ынтымақтастығы." болды.[2]

A HDI of 0.8 or more is considered to represent "high development". This includes all developed countries, such as those in North America, Western Europe, Oceania, and Eastern Asia, as well as some developing countries in Eastern Europe, Central and South America, Southeast Asia, the Caribbean, and the oil-rich Arabian Peninsula. Seven countries were promoted to this category this year, leaving the "medium development" group: Albania, Беларус, Brazil, Libya, Macedonia, Ресей and Saudi Arabia.

On the following table, green arrows (Green Arrow Up Darker.svg) represent an increase in ranking over the previous study, while red arrows (Red Arrow Down.svg) represent a decrease in ranking. They are followed by the number of spaces they moved. Blue dashes () represent a nation that did not move in the rankings since the previous study.

  1.  Исландия 0.968 (Green Arrow Up Darker.svg 1)
  2.  Норвегия 0.968 (Red Arrow Down.svg 1)
  3.  Аустралия 0.962 ()
  4.  Канада 0.961 (Green Arrow Up Darker.svg 2)
  5.  Ирландия 0.959 (Red Arrow Down.svg 1)
  6.  Швеция 0.956 (Red Arrow Down.svg 1)
  7.  Швейцария 0.955 (Green Arrow Up Darker.svg 2)
  8.  Жапония 0.953 (Red Arrow Down.svg 1)
  9.  Нидерланд 0.953 (Green Arrow Up Darker.svg 1)
  10.  Франция 0.952 (Green Arrow Up Darker.svg 6)
  1.  Финляндия 0.952 ()
  2.  АҚШ 0.951 (Red Arrow Down.svg 4)
  3.  Испания 0.949 (Green Arrow Up Darker.svg 6)
  4.  Дания 0.949 (Green Arrow Up Darker.svg 1)
  5.  Австрия 0.948 (Red Arrow Down.svg 1)
  6.  Бельгия 0.946 (Red Arrow Down.svg 4)
  7.  Ұлыбритания 0.946 (Green Arrow Up Darker.svg 1)
  8.  Люксембург 0.944 (Red Arrow Down.svg 6)
  9.  Жаңа Зеландия 0.943 (Green Arrow Up Darker.svg 1)
  10.  Италия 0.941 (Red Arrow Down.svg 3)
  1.  Гонконг 0.937 (Green Arrow Up Darker.svg 1)
  2.  Германия 0.935 (Green Arrow Up Darker.svg 1)
  3.  Израиль 0.932 ()
  4.  Грекия 0.926 ()
  5.  Сингапур 0.922 ()
  6.  Корея Республикасы 0.921 ()
  7.  Словения 0.917 ()
  8.  Кипр 0.903 (Green Arrow Up Darker.svg 1)
  9.  Португалия 0.897 (Red Arrow Down.svg 1)
  10.  Бахрейн 0.894 (Green Arrow Up Darker.svg 4)

2009 баяндама[өңдеу]

2009 жылғы баяндаама 2009 жылдың қазан айында шығып, адам миграциясы сұрақтарымен айналысатын болады.[3]

Соңғы бірінші болған 10 ел[өңдеу]

Төмендегі тізім түрлі жылдары тізбектегі бірінші болған елдерді көрсетеді. Канада сегіз рет тізбекте ең жоғарғы орын алса, Норвегия алты рет, Жапония үш рет және Исландия екі рет бірінші болып аталынды.

Баяндамалардағы болған нәрселер[өңдеу]

Сондағы жыл баяндама басылған мерзімді белгілейді. Жақшадағы жылдар индекстің қай жылға сәйкес саналғандығын көрсетеді.

2008 қайта қарау[өңдеу]

The 2008 Statistical Update calculated HDIs for past years using a consistent methodology and data series. They are not strictly comparable with those in earlier Human Development Reports. The index was calculated using data pertaining to the year shown.

Сынау[өңдеу]

The Human Development Index has been criticized on a number of grounds, including failure to include any ecological considerations, focusing exclusively on national performance and ranking, and not paying much attention to development from a global perspective. Two authors claimed that the human development reports "have lost touch with their original vision and the index fails to capture the essence of the world it seeks to portray".[4] The index has also been criticized as "redundant" and a "reinvention of the wheel", measuring aspects of development that have already been exhaustively studied.[5][6] The index has further been criticized for having an inappropriate treatment of income, lacking year-to-year comparability, and assessing development differently in different groups of countries.[7]

Some authors have proposed alternative indices to address some of the index's shortcomings.[8]

Economist Bryan Caplan has criticized the way scores in each of the three components are bounded between zero and one, so rich countries effectively cannot improve their ranking in certain categories, even though there is a lot of scope for economic growth and longevity left, "This effectively means that a country of immortals with infinite per-capita GDP would get a score of .666 (lower than South Africa and Tajikistan) if its population were illiterate and never went to school."[9] Scandinavian countries consistently come out top on the list, he argues, "because the HDI is basically a measure of how Scandinavian your country is."[9]

The HDI has been criticized as a redundant measure that adds little to the value of the individual measures composing it; as a means to provide legitimacy to arbitrary weightings of a few aspects of social development; as a number producing a relative ranking which is useless for inter-temporal comparisons, and difficult to compare a country's progress or regression because the HDI for a country in a given year depends on the levels of, say, life expectancy or GDP per capita of other countries in that year.[10][11][12][13] However, each year, UN member states are listed and ranked according to the computed HDI. If high, the rank in the list can be easily used as a means of national aggrandizement; alternatively, if low, it can be used to highlight national insufficiencies. Using the HDI as an absolute index of social welfare, some authors have used panel HDI data to measure the impact of economic policies on quality of life.[14]

Түсініктемелер[өңдеу]

  1. News - Human Development Reports (UNDP)
  2. HDR 2007/2008 - Human Development Reports (UNDP)
  3. HDR 2009 - Human Development Reports (UNDP)
  4. Ambuj D. Sagara, Adil Najam, "The human development index: a critical review", Ecological Economics, Vol. 25, No. 3, pp. 249-264, June 1998.
  5. McGillivray, Mark, "The human development index: yet another redundant composite development indicator?", World Development, Vol. 19, No. 10, pp. 1461-1468, Oct. 1991.
  6. T.N. Srinivasan "Human Development: A New Paradigm or Reinvention of the Wheel?", American Economic Review, Vol. 84, No. 2, pp. 238-243, May 1994.
  7. Mark McGillivray, Howard White, "Measuring development? The UNDP's human development index", Journal of International Development, Vol. 5, No. 2, pp. 183-192, Nov, 2006.
  8. Farhad Noorbakhsh, "The human development index: some technical issues and alternative indices", Journal of International Development, Vol. 10, No. 5, pp. 589 - 605, Dec. 1998.
  9. a b Against the Human Development Index Comment Posted Posted May 22, 2009, Bryan Caplan - Library of Economics and Liberty
  10. Rao VVB, 1991. Human development report 1990: review and assessment. World Development, Vol 19 No. 10, pp. 1451–1460.
  11. McGillivray M. The Human Development Index: Yet Another Redundant Composite Development Indicator? World Development, 1991, vol 18, no. 10:1461-1468.
  12. Hopkins M. Human development revisited: A new UNDP report. World Development, 1991. vol 19, no. 10, 1461-1468.
  13. Tapia Granados JA. Algunas ideas críticas sobre el índice de desarrollo humano. Boletín de la Oficina Sanitaria Panamericana, 1995 Vol 119, No. 1, pp. 74-87.
  14. Davies, A. and G. Quinlivan (2006), A Panel Data Analysis of the Impact of Trade on Human Development, Journal of Socioeconomics

Қосымша Сілтемелер[өңдеу]

Sustainable development.svg