Корея Республикасы

Корея Республикасы 대한민국
Корея Республикасы туы Корея Республикасы елтаңбасы 36.516667, 127.8
Ұраны: «널리 인간 세계를 이롭게 하라 (Адамзатқа пайда келтіру, 弘益人間)»
Әнұраны: «Эгукка»
Ресми тілі	корей
Астанасы	Сеул
Ірі қалалары	Сеул
Үкімет түрі	Президенттік республика
Президент Премьер-министр	Ли Мён Бак Ким Хван Сик
Жер аумағы • Барлығы • % су беті	107 99 392 км² 0,3
Жұрты • Сарап (2007) • Тығыздығы	49 024 737 адам (25) 480 адам/км²
ЖІӨ (АҚТ)   • Қорытынды   • Жан басына шаққанда	1,457 трлн.[1] $ 27 790 $
АДИ (2011)	0,897 (өте жоғары) (15)
Валютасы	вона
Интернет үйшігі	.kr
Телефон коды	+82
Уақыт белдеуі	+9

Корея (кор. 한국 – хангу́к – таң самалының елі), Корея Республикасы (кор. 대한민국 [tɛːhanminɡuk̚] – тэха́н мингу́к) — Шығыс Азиядағы Корей түбегінде орналасқан мемлекет. Жер көлемі — 98,5 мың км². Бұл көрсеткіш бойынша әлемде 109 орында. Халқының саны — 48.87 млн. адам (2010) . Ресми тілі — корей тілі. Тұрғындары, негізінен, кәрістер, 30 мыңға жуық қытайлар, т.б. ұлт өкілдері тұрады. Олардың көпшілігі будда дінін, кейбір бөліктері конфуцийшілдік пен христиан дінін ұстанады. Астанасы — Сеул қаласы (10.4 млн.). Әкімшілік бөлінісі 9 провинциядан және тікелей орталыққа бағынатын 6 қаладан тұрады. Конституциясы бойынша, елді президент басқарады (1997 жылдан Ким Дэ Чжун). Заң шығарушы органы — Ұлттық жиналыс (299 депутаттан тұрады). Ұлттық мерекелері: 15 тамыз — Республика жарияланған күн (1948), 3 қазан — мемлекеттің құрылған күні (Ежелгі Чосон, б.з.б. 108 ж.). Ұлттық ақшасы — уон.

Географиясы

Корея Республикасы – Корей түбегінің оңтүстігінде орналасқан. Оның жер көлемі 223 мың 98 шаршы шақырымды құрайды. Бұл көрсеткіш Ұлыбритания немесе Гана елдерінің жер көлемімен шамалас. Осы аймақтың 45% немесе 99 678 шаршы шақырымы ауылшаруашылығын жүргізуге жарамды болып саналады. Жер бедері негізінен таулы болып келеді. Таулар елдің үштен екі бөлігін алып жатыр. Бұл Португалия немесе Ирландия елдерінің жері көлеміне шамалас. Солтүстік жағында Корей таулары (Кымгансан, Хамчен, Пуджоллен, Кяма, т.б. таулары мен үстірттер) жатыр. Тек батыс жағалаулары ойпатты, жазық келеді. Корей түбегіндегі ең биік нүкте Пэктусан тау жотасы саналады. Оның биіктігі теңіз деңгейінен 2744 метр, Қытаймен Солтүстік Корей Республикасының шекарасында орналасқан. Пэктусан сөнген вулкан, сондықтан онығ кратерінде біраз су жиналып, Чхонжи деген көлі қалыптасты. Бұл тау Корей халқының рухын сипаттайтындықтан аса зор құрметке ие, мемлекеттік әнұранның сөздері де осы Пэктусан тауларына арналады.

Елдің жер көлемі аса үлкен болмағанмен мұнда бірнеше ірі су арналары орналасқан. Бұл өзендер мен көлдердің елдің ұлттық болмысын және индустрияландыру кезіндегі тұрмысын қалыптастыруға қосқан үлесі де ерекше. Ең ұзын екі өзін - Амноккан (790 км) және Турманган (521 км). Аталған екі өзен де Пуктэсан тауларынан басталып, бірі батысқа, ал екіншісі шығысқа қарай ағады. Түбектің оңтүстік бөлігінде Нактонган (521.5 км) және Ханган (481,7 км) өзендері ағады. Ханган өзені елдің астанасы - Сеул қаласының ортасынан кесіп өтеді.

Кен байлықтары — темір, қорғасын, мырыш, мыс, хром, тас көмір, қоңыр көмір, т.б. Өзендері жиі орналасқан, бірақ шағын келеді. Территориясының 3/4 бөлігі орманды (емен, шаған, шырша, қарағай, самырсын, оңтүстікінде мәңгі жасыл ормандар) және бұталы. Жолбарыс, қабылан, қара және қоңыр аю, сілеусін, ала бұғы, т.б. аңдар, құстардың көптеген түрлері мекен етеді. Жағалауындағы теңіздерде балықтың 35 түрі кездеседі.

Климаты

Кореяның климаты табиғат мезгілін анық ажыратуға мүмкіндік береді. Елдің әртүрлі аймақтарындағы ауа температурасы да қатты өзгеріп отырады. Орташа температура ауытқуы шамамен 6° C (43 F) дан 16° C (61 F) ға дейін. Климаты жағынан солт. — континенттік муссондық, оңт. — субтропиктік. Қаңтардағы орташа температура солтүстікінде –2°С (тауларда –30 — 40°С-қа дейін), оңтүстікінде 4°С, тамыз — шілде айларындағы темп-ра 22 — 26°С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлш. 700 — 1500 мм. Солтүстігінде қыста қар жауады.

Халқы

2007 жылдың аяғында Корея халқының саны 48 млн. 465 мың 369 адамды құраған болатын. Халықтың орналасу тығыздығы бір шаршы шақырымға 498 адам. Солтүстік Корея халқының саны 23 млн. 200 мың 238 адам. Өткен ғасырдың 60-ншы жылдары халықтың өсімі 3% болатын, алайда келесі он жылдықта 2% дейін түсіп кетті. 2005 жылы хадықтың өсім көрсеткіші 0.21% болды, дегенмен 2020 жылға дейін 0.02% дейін төмендейді деген болжам бар. Осы жылға дейін жасы 65 тен асатын халықтың саны 15,7% құрады.

Елдің жылдам қарқынды индустриализациясына байланысты ауыл халқы көптеп қалаға көше бастады, әсіресе Сеул қаласына. Алайда қалаға келетін халықты қала сыртына орналастыру қолға алынған еді. Негізгі ірі қалалар мен халықтың саны (2010):

#	Қаланың аты	Халықтың саны
1.	Сеул	10.4 млн
2.	Пусан	3.6 млн
3.	Инхон	2.7 млн
4.	Даегу	2.5 млн
5.	Даехон	1.5 млн
6.	Гванжу	1.4 млн
7.	Улсан	1.1 млн

Кореяға келген шетел азаматтарының саны 2007 жылдың 24 тымызында 1 млн. 254 адам болды, бұл көрсеткіш алғашқы рет миллионнан асты. Шетел азаматтары жалпы халықтың 2% құрайды. Бұл көрсеткіш бойынша халықтың өсімі 15% құрайды. Сондықтан этноқұрылым өте жылдам өзгеруде.

Қазір халықтың этно құрамы келесідей: Қытайлар-44% немесе 441 334 (266764 корейліктер). Келесі топта АҚШ азаматтары 117 938 адам (12%), содан кейін вьетнамдықтар 63 464 (6%) филипиндіктер – 50 264 -5%, тайлықтар 43792 4%. Одан кейін жапондықтар, тайвандықтар, Индонезия азаматтары.

Тілі

Корей Республикасының мемлекеттік тілі - корей тілі. Халықтың барлығы корей тілінде сөйлейді және жазады. Анат тілігің болуы корей халқының ұлттық болмысын қалыптастыруға негізгі фактор ретінде әсер етті. Елдің әртүрлі өңірлерінде сөйлеу ерекшеліктеріне қарай бірнеше кішігірім диалекттер қалыптасқан. Халықтың көпшіліші бірін бірі еш қиындықсыз түсінеді, дегенмен тіл нормаларының стандарты ретінде Сеул өңіріндегі диалект қабылданған. Тек Чечжудо өңіріндегі адамдарды ғана басқа өңірдің адамдары түсінбеуі мүмкін.

Лингвистикалық және этнологиялық зерттеулер негізінде Корей тілінің Алтай тілдерінің құрамына кіретіндігі анықталды. Бұл топқа сонымен бірге түркі тілдері, моңғол тілі мен тунгус-манжұр тілдері де кіреді.

Корей тілінің хангыль әліппесі 15 ғасырда Сечжон патшаның ұсынысымен пайда болды. Хангыл графикасы пайда болмастан бұрын, елдің кішкентай ғана бөлігі қытай иероглифтерін оқи алатын. Хангыл графикасын қабылдар алдында Сечжон патша және ел басшылары көне ұйғыр, моңғол және ежелгі қытай жазбаларын зерттеген. Ғалымдардың фонологиялық зерттеу жұмыстарының негізінде хангыл жазу графикасы қабылданды. Олардың ұсынысы бойынша сөйлем буындарды үш дыбысқа бөлу керек деген ұстанымда болды, яғни басында, ортасында және соңында. Керісінше, қытай тілінің заңдылықтарында буын екі дыбысқа ғана бөлінетін.

Хангыл алфавиті 10 дауысты және 14 дауыссыз дыбыстан тұрады. Бұлар көптеген буындарды қалыптастырады. Хангыл жазбасы үйренуге өте ыңғайлы және оңай болғандықтан халықтың сауаттылыған арттыру ісі мен баспа ісінің жылдам дамуына әсер етті.

Тарихы

Кочосон (Ежелгі Чосон)

Корей түбегіндегі алғашқы адамның қоныстануы 700 000 жыл бұрын басталды. Неолит дәуірі шамамен 8 мың жыл бұрын басталды. Осы кездің археологиялық қазбалары елдің барлық өңірлерінен табылды, алайда негізгі қоныстану аймағы теңіз жағалаулары мен ірі өзендердің бойында орналасты.

Қола дәуірі біздің заманымызға дейінгі 1500-2000 жылы басталды. Бұл кезде Манжурияның Ляолин аймағы мен Корей түбегінің солтүстік батыс өңірінде көптеген тайпалар пайда болды. Осындай тайпалардың басшысы Тангун, корей ұлтының негізін қалаған тұлға ретінде саналады. Тангун көптеген кіші тайпаларды біріктіріп Кочосон мемлекетінің негізін қалаған болатын (б.з.д. 2333 жыл).

Үш мемлекет және Кая

Қала негізіндегі мемлекеттер кейіндері тайпалық бірлестіктерге қосылып, күрделі саяси жүйе қалыптастыра бастады. Мұндай бірлестіктер қосылуы патшалықтардың пайда болуына себеп болды. Сондай алғашқы патшалық мемлекет б.з.д. 37 - б.з. 668 жылдар аралығында өмірген сүрген Когурё мемлекеті. Когурё әскерлері өздерін қоршаған елдерді бағындыра бастады.

Когурё мемлекетіне ұқсас патшалық Пэкче (б.з.д. 18 жыл - б.з. 660 жыл) болды. Аталған патшалық Ханган өзенінің төменгі сағасында орналасқан, бүгінгі Сеул қаласы орналасқан жердегі қаланың негізінде пайда болды. Кыечхого атты ванның басшылығы кезінде Пэкче орталықтандырылған мемлекеттке айналды, ал билік аристократия қолында болды.

Силла патшалығы (б.з.д. 57 жыл - б.з. 935 жыл) Корей түбегінің оңтүстік-шығыс бөлігінде орналасты. Бұл мемлекет сол кездегі үш патшалықтың ішіндегі ең әлсізі және дамымағаны болып саналды. Алайда Силланың Қытайдан айтарлықтай шалғай орнласу себебінен мұнда қытайдың ықпалы да әлсіз болды. Сондықтан мемлекет басқа идеялар мен тәжірибелерді игеруге ашық болды. Елдің ішкі құрылымы будда дінінің негізінде ұйымдастырылды және сословиялық бөліністі қабылдамады. Мұндай жүйеде орталық билік хваран ақсүйек жауынгер ұйымына тиесілі болатын.

Кая (42-562) Нактонган өзенінің сағасында мекен еткен бірнеше солтүстік тайпалардың конфедерациясы ретінде қалыптасты.

Біріккен Силла мен Пархэ

6 ғасырдың ортасына қарай Силла мемлекетін Кая конфедерациясына кірген барлық қалаларды өз құрамына қосып алды. 668 жылы Силла патшалығы Қытайдың Тан династиясымен одақтастық туралы келісімге келіп, Корей түбегін толықтай өз бақылауына алды. 8 ғасырда Силла патшалығының билігі өз шарықтау шегіне жетті. Силла будда дінінің құндылықтарына негізделген мемлекет құруды ойлады. Алайда ел басшылары байлыққа кенелген сайын Буддалық құндылықтар да әлсірей бастады.

676 жылы Силла Қытайдың Тан әулиетінің Когурё мен Пэкче патшалықтарын жаулап алу жоспарына тойтарыс берді. Бұдан кейін Пэкче патшалығынан шыққан тайпалар Пархэ мемлекетін құрды.

Корё

Корё династиясы (918-1392) Ван Гон атты әскери қолбасшының күшімен

Корея Республикасының құрылуы

Археологиялық зерттеулерге қарағанда Корея жерін полеолит заманынан бастап адамдар қоныстана бастаған. Б.з.б. 1-мыңжылдықта алғашқы мемлекеттер құрыла бастады. Олардың ішінде Чосон мемлекеті б.з.б. 2 — 1 ғ-ларда аса күшті мемлекетке айналды. Б.з. басында Кочуре/Бөкүлі (солт-те), Пэкче (оңт.-батыста), Силла (оңт.-шығыста) атты мемлекеттер құрылды. 4 — 6 ғ-ларда елге будда діні тарай бастады. Силла, Пэкче, Кочуре мемлекеттері өзара соғысып отырды. Осыны пайдаланған Қытайдағы Таң әулеті мемлекеті Кочуре мен Пэкчені басып алды. Бірақ Силла мемлекеті 676 ж. қытайларға тойтарыс беріп, 8 ғ-да Кореяның көпшілік жерлерін біріктірген біртұтас мемлекет құрды. 9 ғ-да Силла ыдырап, 935 ж. Коре мемлекетінің (елдің қазіргі еуропаша атауы осы Коре атауынан шыққан) негізін қалаушы Ван Гон елді қайта біріктірді. Жаңа мемлекет қидандардың шабуылына (993, 1010 — 11, 1018 — 19) төтеп беріп, елдің тұтастығын сақтап қалды. Шаруашылық өркендеп, сауда мен қолөнер дамыды, металл ақша пайда болды. 1231 — 59 ж. Коре мемлекеті Шыңғыс хан империясының қол астына өтіп, 14 ғ-дың орта тұсында ғана тәуелділіктен құтылды. 1352 — 62 ж. Қытай әскерлерінің шабуылын тойтарып, Чосон атауын (ежелгі Чосон мемлекеті құрметіне) қайтып алды. Астана Кэчен қ-нан Хансонға (Сеул) көшірілді. 16 ғ-дың аяғында елге жапондар, 17 ғ-да маньчжурлар басып кірді. Корей халқы 1592 — 98 ж. жапон басқыншыларынан елді қорғап қалғанымен, маньчжур шапқыншылығына төтеп бере алмады. 1637 ж. К. билеушісі маньчжур әулетіне бағынды. Дегенмен 17 — 18 ғ-ларда ел әлеум.-экон. жағынан біршама ілгері басты. Ірі қалалар көбейіп, сауда орталықтары құрылды. 18 ғ-дың аяқ кезінен бері экономикада нарықтық қатынастар пайда болды. 19 ғ-дың 2-жартысынан бастап дамыған елдер Кореяға күш көрсете бастады. 1876 ж. Жапония Кореяны тиімсіз Канхва шартына қол қоюға мәжбүр етті. Осындай шарттар 1882 ж. АҚШ, 1893 ж. Ұлыбритания, Германия, 1894 ж. Ресей, Франция мемлекеттерімен де жасалды. 1893 — 94 ж. елде болған халық толқуларын басуды сылтауратып, Кореяда Қытай мен Жапония әскерлері өздері таласқа түсті де, соның салдарынан жапон-қытай соғысы (1894 — 95) болып өтті. Қытай Кореядан кетуге мәжбүр болды. 1904 — 05 жылдардағы болған орыс-жапон соғысынан кейін Жапония елге біржолата орнықты, 1910 жылдан бастап Корея отарға айналды. Чосон мемлекеті жойылды. 1919 — 45 ж. елде жұмысшы-шаруа және оқушы жастардың отаршыларға қарсы ұйымдары құрылды. 2-дүниежүз. соғыста Жапония жеңілгеннен кейін, 1945 жылғы Ялта (Қырым) конференциясы шешімдеріне сәйкес, Корея 38° ендікте екі бөлініп, солтүстік КСРО-ның, оңтүстік — АҚШ-тың бақылауына өтті. Соғыстан кейінгі жылдары КСРО мен АҚШ арасындағы “қырғи-қабақ соғысқа” байланысты ел жасанды түрде екіге бөлінді. 15 тамызда (1948 ж.) Сеулде ресми түрде Корея Республикасы, ал 9 қыркүйекте Пхеньянда Корей Халық Демократиялық Республикасы құрылды (қ. Корей Халық Демократиялық Республикасы). Екі ел арасында 1949 ж. қарулы қақтығыстар, 1950 — 53 ж. корей соғысы болып өтті. 1953 ж. 27 шілдеде соғыс еш нәтижесіз аяқталып, шекарада ені 4 км созылатын демилитаризацияланған аймақ пайда болды. 1987 жылға дейін К-да әскери төңкерістер (1961, 1979) болып, билік басында әскерилер отырды. Дегенмен 20 ғ-дың 60 — 80-жылдары елде экономика қарқынды дамып, Корея кеме жасау мен электронды бұйымдар жасаудан жетекші орынға шықты. 1987 ж. демокр. қозғалыстардың қысымымен елде либералдық реформалар жасалды, президент сайлауы өткізілді. 1988 ж. Сеулде 24-інші Олимпиада ойындары өтті. 1998 ж. тұңғыш рет оппозиция үкімет басына келді.

Экономикасы

20 ғ-дың 60-жылдарынан бастап Корея экономикасы жағынан жедел дамыды, 1996 ж. дамыған елдер деңгейіне жетті. Бұған үкіметтің өндірісті қолдауы, экспортты дамытуға бағытталған стратегия, ең соңғы технологияны қолдану, жоғары білімді мамандар мен сауатты жұмысшылар даярлау ықпал етті. “Азия жолбарысына” айналған осы ел 1997 ж. қаржы дағдарысына ұшырап, ол 1999 — 2000 жылға дейін созылды. Экономика құлдырап, жұмыссыздық көбейді. Үкімет Халықаралық валюта қорынан көмек ала отырып, ел экономикасын қайта көтере бастады. Кореяның жылдық ұлттық табысы көл. — 485,2 млрд. АҚШ доллары, жеке адамға шаққанда — 13500 долл. шамасында. Сыртқы қарызы — 95,5 млрд. долл. Экспортқа электр тауарлары, киім-кешек, аяқ киім, кеме, химия өнімдерін шығарса, импортқа мұнай мен мұнай өнімдерін, астық және тамақ өнімдерін, химия өнімдеріне қажетті шикізаттар әкелінеді. Негізгі сауда серіктестері: АҚШ, Жапония, Сауд Арабиясы, Австралия, Сингапур, Қытай, т.б. Қазақстанмен Корея арасында дипломатиялық байланыстар 1991 ж. 30 желтоқсанда орнады. 1993 ж. 30 шілдеде Алматыда Корей елшілігі, 1995 ж. мамырда Сеулде Қазақстан елшілігі ашылды. Екі ел арасындағы сауда-экон., мәдени байланыстар біршама жоғары деңгейде. Елдегі қаржы дағдарысына қарамастан Корея Қазақстанға инвестиция салушылардың көш бастаушыларының бірі.

Жұрты

Корейлер елдегі негізгі ұлт, аздаған (100 мыңнан аспайтын) қытайларды есептемегенде (олардың көпшілігі Гонкоңнан, Макао, Жапония, Малайзия, Үндістаннан, Филиппиннен келгендер). Iрі қалаларында, әсіресе Сеулде, бизнес пен білім саласында көптеген шетелдіктер жұмыс істейді. АҚШ-тың 28000 адамнан тұратын әскери контингенті де бар.

Қазақстан мен Оңтүстік Корея қарымқатынасы

Қазақстан мен Корея арасын­дағы дипломатиялық байланыс 1992 жылдың қаңтарында орнаған. Содан бері екі елдің арасындағы қарым-қатынас барлық салаларда қарқынды дамып келеді. 2008 жылдың қорытындысы бойынша Қазақстан мен Корея арасындағы екіжақты сауда айналымы 750 млн АҚШ долларынан асады. 1993 және 2008 жылдар аралы­ғын­да, яғни 15 жылдың ішінде Ко­рея­дан Қазақстанға салынған тікелей инвестициялардың жиынтығы 3 млрд. долларды құрады. Қазақстанда 300-ге тарта бірлескен қазақ-корей кәсіпорындары жұмыс істейді. Қазақстанда 2011 жыл - Оңтүстік Корея жылы болып жарияланған.

Тағы қараңыз

• Солтүстік Корея

Сыртқы сілтемелер

• «Корея»  (қаз.)
• Ресми сайт — www.korea.net  (ағыл.)
• Президент әкімшілігі — www.cwd.go.kr  (кор.) (ағыл.)
• Ұлттық жиналыс (парламент) — www.assembly.go.kr  (кор.) (ағыл.)