Оман

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу
سلطنة عُمان
Salṭanat ʿUmān
Sultanate of Oman
Oman байрағы Oman National Emblem
Ұраныnone
ӘнұраныNashid as-Salaam as-Sultani
Oman орналасуы
Елордасы
(және ең ірі қаласы)
Muscat
23°36′N, 58°33′E
Ресми тілдері Arabic
Үкімет түрі Absolute monarchy
 —  Sultan Qaboos bin Said Al Said
Тәуелсіздік
 —  Portuguese expelled 1650 
Аумағы
 —  Барлығы 309 500  км² (70th)
Айтылым қатесі: Танылмаған тыныс белгісі « » sq mi 
 —  Су (%) negligible
Жұрты
 —  July 2005 сарап. 2,567,0001 (140th)
ЖІӨ (АҚТ) 2005 сарап.
 —  Бүкіл $40.923 billion (85th)
 —  Жан басына шаққанда $16,862 (41st)
АДИ (2004) Green Arrow Up Darker.svg 0.810 (high) (56th)
Ұлттық ақшасы Rial (OMR)
Уақыт белдеу(лер)і (UTC+4)
 —  Жазғы уақыт  (UTC+4)
Интернет үйшігі .om
Телефон белгілемесі +968
1 Population estimate includes 577,293 non-nationals.

Оман мемлекеті[өңдеу]

Географиялық орны[өңдеу]

Оман, Оман сұлтандығы – Арабия түбегінің шығысында орналасқан мемлекет.[1],[2];[3];[4] Жер аумағы 312 мың км² (шекаралары шөлдер арқылы өтетіндіктен нақты белгіленбеген). Халқы 2,4 млн. (1998), 90%-ын арабтар, қалған бөлігін үнділер, парсылар, белуджалар, Африка елдерінен шыққандар құрайды. Халқының 87,7%-ы мұсылмандар, 7,4%-ы – индуизм дініндегілер, 3,9%-ы – христиандар. Ресми тілі – араб тілі. Астанасы – Маскат қаласы Әкімшілік аумағы 8 ауданға бөлінеді. Оман – шектеусіз монархия. Барлық заң шығарушы және атқарушы билікті сұлтан жүргізеді. Ұлттық мейрамы – Ұлт күні – 18 қараша (1971). Оман БҰҰ-ға мүше (1971). Ақша бірлігі – Оман риалы.

Табиғаты[өңдеу]

Оманның көпшілік бөлігі таулы болып келеді. Оман шығанағының жағалауында Хаджар таулары (ең биік нүктесі – 3353 м) орналасқан. Климаты тропиктік, ыстық әрі құрғақ. Қаңтардағы орташа темп-расы 21С, шілдеде – 32˚С. Шөл мен шөлейт жерлерге бейім өсімдіктер, тауларда шағын саванналар мен тропиктік ормандар өседі. Оманда араб қарақұйрығы, түлкі, қорқау қасқыр сияқты аңдар кездеседі. Жер қойнауы мұнай қорына бай.

Тарихы[өңдеу]

Б.з.б. 4-мыңжылдықта Оманның теңіз жағалауларында порттар пайда болды. Б.з.б. 1-мыңжылдықтың басында елге Йеменнен қоныс аударған Ямани тайпалық бірлестігі үстемдік етті. Оманның теңіз жағалауларындағы аймағы б.з.б. 6 – 5 ғасырларда Ахемен әулетінің, кейіннен грек-македон мемлекеттері мен парсылардың билігінде болып, аса ірі теңіз сауда орталығынана айналды. 7 ғасырдың ортасында Араб халифатының құрамына кірді. 8 ғасырдың ортасынан 18 ғасырдың соңына дейін елде парсы, португал үстемдігі кезек-кезек орнап, олар әлсіреген кезде тәуелсіз имамат болды. Осы кезде елге Орталық Арабия түбегінен уахабшылар, кейіннен Англияның көмегіне сүйенген Египет билеушісі Мұхаммед Әли басып алды. Әр түрлі күштердің ықпалымен Оман аумағы 19 ғасырдың бас кезінде Оман имаматы, Маскат сұлтандығына (1891 – 1958 – британ протектораты) және Шарттық Оманға (1971 жылдан Біріккен Араб Әмірліктері) бөлшектенді. 1900 – 50 жылдары Оман имаматының көп бөлігі ағылшын әскерлері мен Маскат сұлтанының қарулы күштерінің бақылауында болды. 1970 жылы 9 тамызда Маскат сұлтаны Кабус бен Саид аль-Саид құрамында Маскат сұлтандығы мен Оман имаматы бар біртұтас Оман сұлтандығының құрылғанын жариялады. 1971 жылдың соңында Оман сұлтандығы Араб мемлекеттерінің Лигасы мен БҰҰ-ға қабылданды.

Экономикасы[өңдеу]

Оман – жедел дамып келе жатқан мұнай-газ өнеркәсібі бар ел. Мұнайдан түсетін пайданың мөлшері жылына 6 – 8 млрд. доллар шамасында. Экономикасының дәстүрлі саласы – қолөнер кәсібі (қару-жарақ жасау, тері илеу, мата тоқу). Кейінгі жылдары химия, мұнай өңдеу, цемент, тамақ, машина жасау, металл өңдеу кәсіпорындары салынды. Негізгі ауыл шаруашылық дақылдары – құрма мен темекі. Сондай-ақ тропиктік жемістер (банан, манго, папайя), пияз бен картоп, жүгері, бидай, қара бидай, африка тарысы – дурра өсіріледі. Көшпелі мал шаруашылығы сақталған (қой, ешкі, ірі қара мал, түйе). Құс шаруашылығы мен балық аулау да (ауланған балықтың 80%-ы экспортқа шығарылады) жақсы дамыған. Оманда темір жол жоқ. Сыртқа мұнай, түсті металдар, балық, ұн, жеміс-жидектер мен көкөніс шығарады. Ауыл шаруашылығы мен балық аулау саласында еңбекке жарамды халықтың 50%-ына жуығы қамтылған. Ұлттық табыстың жан басына шаққандағы жылдық мөлшері 8690 АҚШ долларына тең. Негізгі сауда серіктестері: Жапония, Корея Республикасы, Тайвань, Сингапур, Үндістан.

Ішкі сілтемелер[өңдеу]

Сыртқы сілтемелер[өңдеу]

Пайдаланылған әдебиеттер[өңдеу]

  1. “Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9
  2. Луцкий В.Б., Новая история арабских стран, М., 1966
  3. Новейшая история арабских стран Азии, М., 1989
  4. Новейшая история стран Азии и Африки, ч.1, 3, М., 2001.К. Қожахметов


Калыбай Салтанат (талқ) 09:33, 2014 ж. сәуірдің 5 (ALMT)