Албания

Уикипедия жобасынан алынған мәлімет
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу
Албания Республикасы
Republika e Shqipërisë
Flag of Albania.svg Албания елтаңбасы
Байрақ Елтаңба
Ұран: ««Үлгі:Lang-al"

«Сен, Албания, маған абырой бересің, маған албандық бересің»
»
Албания ұлттық әнұраны
Location Albania Europe.png
Тәуелсіздік күні 28 қараша 1912 жыл (Осман империясынан)
Ресми тілі албанша
Елорда Тирана
Ірі қалалары Тирана, Шкодер, Влёра, Дуррес, Эльбасан
Президенті
Премьер-министрі
Буяр Нишани
Сали Бериша
Жер аумағы
• Барлығы
• % су беті
Әлемде 139-шы-орын
28 748 км²
4,7%
Жұрты
• Сарап (2009)
Тығыздығы

3 187 009[1] адам (130-шы)
126,6 адам/км²
ЖІӨ
  • Қорытынды (2010)
  • Жан басына шаққанда

23,860 млрд[2] $ (115-ші)
8000[2] $
Валютасы лек
Интернет үйшігі .al
ISO коды AL
ХОК коды ALB
Телефон коды +355
Уақыт белдеуі +2

Координаттар: 41°21′00″ с. е. 19°59′00″ ш. б. / 41.35° с. е. 19.983333° ш. б. (G) (O)

Албания, Албания Республикасы (албанша: Republika e Shqipërisë) - еуропаның оңтүстігінде орналасқан шағын ел. Солтүстігінде Черногория және Сербиямен, оңтүстік-шығысында Грекия және Македониямен, шығысында Косовомен шектеседі.

Албания албандардың тұратын жалғыз мемлекет емес, олар Косово және Македонияда тұрады.

Этимология[өңдеу]

Тарихы[өңдеу]

1900 жылғы Тирана қаласындағы базар

Албания бұл - орта ғасырлардың атау. Гректер осы мемлекет Albaētia немесе Arbanētia деп атады. “Алба” сөзі илирикша (бұрынғы Грекияның тілі) “төбе” мағынаны білдіреді. Албания бірінші Грекияның, ал сосын Рим Империясының провинциясы болған. 395 ж. Рим империясы екі мемлекетке бөлінді (Батыс Рим және Византия).

1912 ж. албандар Османлы империясынан шығып өзінің тәуелсіздігін жариялайды. Бірақ 1939 ж. италияның фашистері Албанияға кіріп – аннексия жасайды.

1944 ж. партизандар өз мемлекетін жауыздан босатып, 1946-1976 жж. Албанияны – Албан Халық Республикасы деп атайды.

1976 ж. социалистер Албания Социалистік Халық Республикасы деп жариялады.

1991 ж. бастап Албания демократиялық республикасы.


Мемлекеттік құрылымы[өңдеу]

Албания Президенттік Республика болып есептеледі. Елбасшысы - Президент. Елдің Парламенті бірпалаталық Халықтық Қеңес деп аталады. Аталған кеңесте 140 депутат бар, олардың 100 депутаты можаритарлық система бойынша бірмандаталық округтерде сайланады. Қалған 40 депутаттар партиялық тізім бойынша сайланады. Барлық депутаттар 4 жылға сайланады.

  • 2009 жылдың сәуір айынан бастап Албания НАТО мүшесі болуда.
  • 2009 жылдың 29 сәуірінде Албания Еуропа Одағына ресми түрде аталған Одаққа мүше болу туралы өтінішін жіберді.

Әкімшілік құрылысы[өңдеу]

Әкімшілік құрылысы

Албанияда 12 провинциялар (албанша: qark - qarku, немесе prefekturë - prefektura), 36 аймақтар және 351 райондар бар.

провинция орталығы жер аумағы халқы аймақтар райондар қалалар аулдар
1 Берат Берат 1 802 км² 193 855 Berat
Kuçovë
Skrapar
12
2
10
2
1
2
122
17
103
2 Дибра Пешкопия 2 507 км² 191 035 Bulqizë
Dibër
Mat
8
15
12
2
1
3
103
141
76
3 Дуррес Дуррес 827 км² 247 345 Durrës
Krujë District
10
7
4
2
61
43
4 Элбасан Элбасан 3 278 км² 366 137 Elbasan District
Gramsh
Librazhd
Peqin
24
10
10
6
2
1
2
1
176
95
75
49
5 Фиер Фиер 1 887 км² 384 386 Fier
Lushnjë
Mallakastë
17
16
9
3
2
1
117
121
40
6 Гирокастер Гирокастер 2 883 км² 114 293 Gjirokastër
Përmet
Tepelenë
13
9
10
2
2
2
95
97
77
7 Корча Корча 3 711 км² 266 322 Devoll
Kolonjë
Korçë
Pogradec
5
8
17
8
1
2
2
1
44
76
155
72
8 Кукес Кукес 2 373 км² 112 050 Has
Kukës
Tropojë
4
15
8
1
1
3
30
90
68
9 Леже Леже 1 581 км² 159 792 Kurbin
Lezhë
Mirditë
4
10
7
3
2
4
28
63
70
10 Шкодер Шкодер 3 562 км² 257 018 Malësi e Madhe
Pukë
Shkodër
6
10
18
2
2
2
56
75
139
11 Тирана Тирана 1 586 км² 601 565 Kavajë
Tirana District
10
18
2
3
65
155
12 Влоре Влоре 2 706 км² 193 361
Sarandë
Vlorë District
4
9
13
1
2
4
38
62
99

Халқы[өңдеу]

  • Халықтың саны - 3 600 000 адам;
  • Халықтың жылдық өсімі - 0,55% (елдегі эмиграция деңгейі өте жоғары дәрежеде);
  • Қалада тұратын халық - 47 %;
  • Этникалық ұлттар - албандықтар - 90 %, гректер - 8%, және басқалары (влахтар, цыгандар, сербтер, македондықтар) - 2%.
  • Діндері - мұсылмандар - 70%, православиелықтар - 20%, католиктер 10%.

Географиясы[өңдеу]

Жердің көп бөлігі тау жоталары мен үстіртті аймақта орналасқан. Таулы аңғарларынан құлай аққан тасқынды өзендер теңізге қарай құлаш ұрады. Бұл өзендер Адрия теңізін жиектей 150 км-ге созылып жатқан құнарлы жазық алқап арқылы өтеді. Алқаптың ені 15 км-ден 35 км-ге дейін барады. Бұл жактың ауа райы жұмсақ. Таулы аудандарда сәл қаталдау. Қыста жиі боран соғып, аяз 20 градусқа дейін барады.

Экономикасы[өңдеу]

Елдің өнеркәсіп және мәдениеторталығы, Албанияның елордасы – Тирана. Мұнда көп заводтар және фабрикалар орналасқан. Албания шаруашылығының басты саласы – ауыл шаруашылығы. Құнарлы жері бүкіл территориясының тек қана бір бөлігін алып жатқандықтан, албандар батпақты жерлерді құрғатып, тау төскейлерін бақ отырғызыға пайдаланады. Олар бидай, күріш, арпа, сұлы егеді, бұршақтар тұқымдасты өсімдіктер, лимон, жүзім сондай-ақ зәйтүн ағашын отырғызынады. 2005 жылғы деректерге сәйкес Албанияның Жалпы Ішкі Өнімі (ЖІӨ) 6,9 млрд евро құраған. Адам басына шаққанда - 1 900 евро. Албания Еуропаның ең кедей мемлекеттерінің бірі. ЖІӨ экономика құрылымындағы пайызы:

  • ауыл шаруашылық саласы - 22 %;
  • өндіріс саласы - 15 %;
  • құрылыс саласы - 10 %;
  • сауда, туризм, қызмет көрсету сферасы - 19 %;
  • транспорт және байланыс - 13 %.

2008 жылдың деректеріне сәйкес ауыл шаруашылық саласында жұмысшылардың 58 % істеген, өндіріс саласында - 15 %, қызмет көрсету саласында 27 %. Жұмыссыздық деңгейі 12,5 % тұрақталды. 2008 жылы экспорт — 1,3 млрд АҚШ долларын құрады. Басты сатып алушы елдер — Италия 57 %, Грекия 11,8 %, Қытай 5,8 %. 2008 жылы импорт — 4,9 млрд АҚШ долларын құрады. Басты импорт жіберуші елдер — Италия 30,7 %, Грекия 12,5 %, Түркия 6,9 %, Германия 6,3 %, Швейцария 4,6 %, Ресей 4,2 %.

Сыртқы саудасы[өңдеу]

Мәдениеті[өңдеу]

Мемлекеттік мейрамдары[өңдеу]

Сәулет және бейнелеу өнері[өңдеу]

Білімі[өңдеу]

Театр өнері[өңдеу]

Кино[өңдеу]

Тағы қараңыз[өңдеу]

Дереккөздер[өңдеу]

  1. World Gazetteer
  2. 2,0 2,1 ЦРУ (2010)

Сыртқы сілтемелер[өңдеу]