Османлы империясы

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу
Османлы империясы
Osmanlı İmparatorluğu
دولت عالیه عثمانیه
Девлет-и Алийе-и Османийе
Үстем Османие мемлекеті
Империя
3by2white.svg
 
Flag of Palaeologus Emperor.svg
1299 – 1922 Flag of Turkey.svg
Flag Coat of arms
Flag Coat of arms
Motto
دولت ابد مدت
Девлет-и Ебед-мүддет
("Мәңгі мемлекет")
Anthem
Османлы империясының әнұраны
Астанасы Сөгіт (12991326)
Бурса (132665)
Едірне (13651453)
Ыстамбұл (Константинополис, 14531922)
Тіл(дері) Османлыша
Government Монархия
Сұлтандар
 - 12811326 І-ші Осман
 - 191822 VI-шы Мехмед
Ұлы уәзірлер
 - 132031 Алаеддин Паша
 - 192022 Ахмед Теуфік Паша
History
 - Негізінің қалануы 1299
 - Бұлағай кезең 14021413
 - 1-ші конституциялық кезең 18861888
 - 2-ші конституциялық кезең 19081918
 - Бөлшектенуі Қарашаның 17-сі
Area
 - 1680 20 000 000 km² (7 722 043 sq mi)
Population
 - 1856 est. 35 350 000 
 - 1906 est. 20 884 000 
 - 1914 est. 18 520 000 
 - 1919 est. 14 629 000 
Currency Акче, Куруш, Лира

Османлы Империясы (1299-шы жылдан 1922-ші жылға дейін) (Көне Османлы түрікшесі нде: دولت عالیه عثمانیه (Devlet-i Âliye-yi Osmâniyye), Жаңа Османлы түрікшесі және қазіргі түрікшеде: Osmanlı Devleti немесе Osmanlı İmparatorluğu. Замандастары оны Түрік империясы немесе Түркия деп те атаған. Тағы мынаған қараңыз: Османлы мемлекетінің басқа аттары) – көп ұлтты және көп дінді түрік мемлекеті. Өзінің шарықтау шыңында (16-шы – 17-ші ғасырлар) ол үш құрлыққа жайылып, Оңтүстік-шығыс Еуропа, Таяу Шығыс және Солтүстік Африканың басым бөлігін билеген; батыстағы Гибралтар бұғазынан (ал 1553 жылы тіпті Гибралтардың ар жағындағы Морокконың Атлант жағалауына дейін) шығыстағы Каспий теңізі мен Парсы шығанағына дейін, солтүстіктегі Аустрия мен Словакияның шекаралары мен Украинаның бөліктерінен оңтүстіктегі Судан, Эритрея, Сомали мен Йеменге дейінгі аумақты қамтып жатқан, негiзiн кaлaушы Осмaнбек 1299 жылдaн бaстaп нығaйғaн Осмaн бiйлiгiнiн толық құқылы бaсқaрушысы болды[1]. Бұл империя алты ғасыр бойы Шығыс және Батыс дүниелерінің қарым-қатынас жасасуының бел ортасында болып келді. Құдіретінің шарықтау шыңында Османлы империясы 29 аймақтан тұрып, оған бағынышты Молдавия, Трансильвания және Валахия княздіктері алым-салық төлеп тұрды. Бүгін Ыстамбұл деген атпен белгілі Констанинополис қаласын өз астанасы етіп алған Османлы империясын көп жағынан бұрынғы жерортатеңіздік өркениеттердің, атап айтқанда Рим және Византия империяларының исламдық мұрагері деп атауға болады. Османлылар да өздерін Рим және Ислам дәстүрлерінің жалғастырушылары деп, яғни «мәдениеттердің бірігуі» арқылы «бүкіләлемдік империяның» билеушілері деп қарастырды. [2]


Көтерілуі (1299-1453)[өңдеу]

Көбірек ақпараты: Түрік тарихының жылнамасы, Осман мұрағаттары
II-ші Мехмед Константинополисті жаулап алып, оны 1453 жылы Османлының жаңа астанасына айналдырды

Өсуі (1453-1683)[өңдеу]

Османлы империясы, 1299-1683

Кеңеюі және шарықтау шыңы (1453-1566)[өңдеу]

1499 жылы болған Зончио шайқасы кемелерден зеңбірек атқан алғашқы теңіз шайқасы болды. Осы шайқас жаңа пайда болған Османлы әскери теңіз флотының күшін көрсетті
Мохач шайқасы (1526) және Мажарстанның Османлы тарапынан жаулануы.

Бас көтерулер және қайта жандану (1566-1683)[өңдеу]

Құлдырау және қайта құру (1699-1908)[өңдеу]

Қайта құру (1699-1827)[өңдеу]

Модернизация (1828-1908)[өңдеу]

II-ші Махмуд 1839 жылы Танзимат жарлығын жариялау арқылы Түркияның модернизациясын бастады.

Ыдырауы (1908-1922)[өңдеу]

Ыстамбұлдың Сұлтанахмет ауданындағы жұртшылық шеруі, 1908

Бірінші дүниежүзілік соғыс[өңдеу]

Бөлшектенуі[өңдеу]

Экономикалық тарихы[өңдеу]

Османалы империясынын экономикасы

Мемлекеттік құрылысы[өңдеу]

Тағы қараңыз: Османлы империясының ішкі бөлімдері және Фанариоттар

Үлгі:Османлы империясының мемлекеттік жүйесі

Осман әулеті[өңдеу]

Көбірек ақпараты: Османлылар әулеті

Империялық гарем[өңдеу]

Crystal Clear app kdict.png Толық мақаласы: Империялық гарем

Сарай мектептері[өңдеу]

Crystal Clear app kdict.png Толық мақаласы: Сарай мектебі

Диуан (Кеңес)[өңдеу]

Crystal Clear app kdict.png Толық мақалалары: Porte, Ұлы уәзір, және Уәзір
Bâb-ı Âlî, Үстем қақпа
Тағы қараңыз: Османлы ұлы уәзірлерінің тізімі

Жас түріктер дәуірі[өңдеу]

XIX ғасырдың соңында реформаторлықтың жаңа толқыны түріктердің ұлттық қозғалысы түрінде көрініс берді. Түріктердің ұлттық қозғалысы XIX ғасырдың 50-60 жылдары басталды. Қозғалыстың бастапқы кезеңінде артушылық сипаты басым еді. «Жаңа Османдар» ұйымының мүшелері және белгілі ағартушы, жазушы Намык Кемал бастаған бірқатар зиялы топтар түрік тілінің дамуының және оның әдеби тіл дәрежесіне көтерілуіне, ағарту ісіне зор үлестерін қосты. Ендігі реформалық қозғалыс толқынының өкілдері империяның тұтастығын сақтау шараларын іздестірді. 1889 жылғы Стамбұлда «Бірлік және прогресс» (Иттихад ве теракки) партиясы құрылды. Бұл ұйымның бөлімдері провинциялары мен шетелде де құрылды. Ұйымның алға қойған жақын арадағы мақсаты – конституциялық мемлекет құру болатын. Реформалық шаралар жүгізіп, елдің экономикасын көтеру, қоғамды жан-жақты жаңарту көзделді . Бұл қозғалыстың өкілдерін жас түріктер деп атады. XX ғасырдың басында Осман империясының халықаралық жағдайы нашарлап, империя күйреу алдында тұрген кезде жас түріктер өздерінің қызметін жандандыра түсті. 1908 жылы шілдеде батыстық державалардың Македонияны Осман империясынан бөліп алмақ болған саясатынан кейін, сұлтан өкіметінің әлсіздігіне ызаланған түрік әсерінің бөлімдері көтеріліс жасады. Бұл жас түрік революцияның басталуы еді. Жас түріктер жағына әскердің басқа аймақтардағы бөлімдері де қосылды. Жас түріктердің қысымынан қорыққан сұлтан, 1908 жылы шілденің 2-де 1876 жылғы конституцияны қалпына келтіруге және парламентті шақыруға келіседі. Жаңа парламентте көп орынға ие болып, жеңіске жеткен және әскерге арқа сүйеген жас түріктер, іс жүзінде, елде өздерінің билігін орнатады. 1909 жылы жас түріктер II Абдул Хамит сұлтанды тақтан тайдырды. Жаңа сұлтан болып V Мехмед сайланды. 1908 жылғы жас түріктер револлюцияны Осман империясында биліктің конституциялық түрін енгізді. Өкімет келген жас түріктер қиындықтарды шешудің жолын таба алмады. Конституциялық биліктеріне көшу империяның шет аймақтарында ұлттық қозғалыстың жаңа толқынын тудырды. Ұлттық қозғалыс жетекшілеріме тіл табыса алмаған жас түріктер, қолындағы билікті пайдаланып, күш қолдану саясатына көшеді. 1908 жылы Австро-Венгрия Босния мен Герцеговинаны аннексиялады. 1911 жылы Ливиядағы түрік иеліктерін Италия басып алды. Түрікь үкіметінің сәтсіздіктерін пайдаланған жас түріктердің қарсыластары оларды үкімет билігінен кетірді. Бірақ жаңа үкімет империяны сақтап қалуға дәрменсіз болып шығады. 1912 жылы бірінші Балқан соғысында Болгария, Грекия, Румыния, Сербия Осман империясының бүкіл еуропалық иеліктерін басып алды. Тек Стамбұл мен оған жақын жатқан біраз аудандар ғана қалды. Бұл үкіметтің де сәтсіздігін пайдаланғысы келген жас түріктер 1908 жылғы көтеріліске қатысқан Энвер бейдің басшылығымен, 1913 жылы мемлекеттік төңкеріс жасайды. Қайтадан үкімет билігіне ие болған жас түріктер империяның күйреуін бәрі бір тоқтата алған жоқ. Сыртқы саясатта Германияны артқа тұтқан Осман империясы бірінші дүниежүзілік соғысқа үштік одақ жағында араласты.

Рәміздері[өңдеу]

Көбірек ақпараты: Тұғра, Османлы байрағы
Османлы империясының сұлтаны II-ші Махмудтың тұғрасы. Онда былай делінген: Абдулхамидтың ұлы Махмуд хан мәңгілік жеңімпаз. Жазылып берілуі:
محمود خان بن عبدالحميد مظفر دائماً

Қоғам[өңдеу]

Міллет[өңдеу]

Сарай және ондағы өмір[өңдеу]

Аймақ орталықтары[өңдеу]

Мәдениет[өңдеу]

Үлгі:Османлы империясының мәдениеті

Сәулет өнері[өңдеу]

Crystal Clear app kdict.png Толық мақаласы: Османлы сәулет өнері

Тілі[өңдеу]

Crystal Clear app kdict.png Толық мақаласы: Османлы түрік тілі


Музыкасы[өңдеу]

Аспаздық өнері[өңдеу]

Crystal Clear app kdict.png Толық мақаласы: Османлы аспаздық өнері

Діні[өңдеу]

{{Further|Мемлекет пен дін (Османлы империясы), Османлы халифаты

Әділет жүйесі[өңдеу]

Көбірек ақпараты: Межелле
An Ottoman trial, 1877 (see image detail for explanation)

Әскері[өңдеу]

Үлгі:Османлы империясының әскері

Османлы әскері[өңдеу]

Османлы әскери теңіз флоты[өңдеу]

Тағы қараңыз: Османлы империясы қол қойған теңіздік ынтымақтастық келісімдері

Османлы әскери әуе күштері[өңдеу]


Қосымша әдебиет[өңдеу]

  • Cleveland, William L. «The Ottoman and Safavid Empires: A New Imperial Synthesis» in A History of the Modern Middle East.

Westview Press, 2004. pp37-56. ISBN 0-8133-4048-9.

  • Creasy, Sir Edward Shepherd. History of the Ottoman Turks: From the beginning of their empire to the present time. R. Bentley

and Son, 1877.

  • Finkel, Caroline. Osman's Dream: The Story of the Ottoman Empire, 1300-1923. John Murray, 2005. ISBN 0-7195-5513-2.
  • Guilmartin, John F., Jr. «Ideology and Conflict: The Wars of the Ottoman Empire, 1453-1606», Journal of Interdisciplinary

History, (Spring 1988) 18:4., pp721-747.

  • Imber, Colin. The Ottoman Empire, 1300-1650: The Structure of Power. Palgrave Macmillan, 2002. ISBN 0-333-61386-4.
  • Jelavich, Barbara. History of the Balkans: Eighteenth and Nineteenth Centuries. Cambridge University Press, 1983. ISBN 0-521-

25249-0.

  • Lafi (Nora), Une ville du Maghreb entre ancien régime et réformes ottomanes. Genèse des institutions municipales à Tripoli de

Barbarie (1795-1911), Paris: L'Harmattan, 2002, 305 pp.

  • Lafi (Nora), Municipalités méditerranéennes. Les réformes municipales ottomanes au miroir d'une histoire comparée, Berlin: K.

Schwarz, 2005.

  • Lybyer, Albert Howe. The Government of the Ottoman Empire in the Time of Suleiman the Magnificent. AMS Press, 1978.

ISBN 0-404-14681-3.

  • Mansel, Philip. Istanbul: City of the World's Desire, 1453-1924. Gardners Books, 1997. ISBN 0-14-026246-6.
  • McCarthy, Justin. The Ottoman Peoples and the End of Empire. Hodder Arnold, 2001. ISBN 0-340-70657-0.
  • Necipoğlu, Gülru. Architecture, Ceremonial, and Power: The Topkapı Palace in the Fifteenth and Sixteenth Centuries. MIT

Press, 1991. ISBN 0-262-14050-0.

  • Quataert, Donald. The Ottoman Empire, 1700-1922. Cambridge University Press, 2005. ISBN 0-521-54782-2.
  • Shaw, Stanford. History of the Ottoman Empire and Modern Turkey, Vol I; Empire of Gazis: The Rise and Decline of the

Ottoman Empire 1290-1808. Cambridge University Press, 1976. ISBN 0-521-21280.

  • Үлгі:1911
  • Leiner, Frederick C.The end of Barbary terror : America's 1815 war against the pirates of North Africa / by Frederick C. Leiner.

New York : Oxford University Press, 2006.

Түсініктемелер[өңдеу]

  1. Дүние жүзi тaриxы 8, мектеп бaспaсы. 2008 ж. б.65
  2. H. İnalcık: "The rise of the Ottoman Empire" in P.M. Holt, A.K. S. Lambstone, and B. Lewis (eds), The Cambridge History of Islam, (Cambridge University). pages 295-200

Тағы қараңыз[өңдеу]

Сыртқы сілтемелер[өңдеу]

Ағылшын тілінде[өңдеу]

Түрік тілінде[өңдеу]